دوشنبه 22 مهر 1342 / 25 جمادی‌الاول 1383 / 14 اکتبر 1963
7 بازدید
حکم دادگاه عوامل واقعه 15 خرداد 1342
فرمانداری نظامی تهران و حومه حکم عوامل واقعه 15 خرداد سال جاری را چنین اعلام کرد: محکومین به اعدام: 1- طیب فرزند حسنعلی شهرت حاج‌رضایی 2- حاج اسماعیل فرزند لطف‌الله شهرت رضایی 3- امیر فرزند ولی‌الله شهرت کریمخانی معروف به امیر استاد ولی 4- فضل‌الله فرزند سیف‌الله شهرت ایزدی سلحشور معروف به داش گزنی 5- غلامرضا فرزند سیف‌الله شهرت قائنی معروف به رضا گچ‌کار. محکوم به حبس ابد: حسین فرزند علی شهرت صالحی‌نیا معروف به خالدآبادی. محکومین به پانزده سال حبس با اعمال شاقّه: 1- عبدالله فرزند حاج غلام شهرت صادقی تهرانی 2- حسین فرزند علی شهرت شمشادی 3- سیدعلی فرزند سیداحمد شهرت بوریاباف 4- محمدباقر فرزند ابراهیم شهرت باقریان موحد. تبرئه: حاج محمد فرزند سردار شهرت مظلومی.[1]
تأیید حکم طیب حاج رضایی در دادگاه تجدیدنظر
دادگاه تجدیدنظر ویژه 2 لشکر 1 گارد به ریاست سرلشکر جواد امین‌زاده به اتفاق آراء حکم طیب حاج رضایی و حاج محمد اسماعیل رضایی را تأیید کرد.[2]
پخش مخفیانه اعلامیه آیت‌الله مرعشی بین طلاب
آیت‌الله سیدشهاب‌الدین مرعشی با صدور اعلامیه‌ای خطاب به «ملت شرافتمند و با ایمان ایران و جهان»، ضمن تقدیر از مبارزات مردم و روحانیون، به تهدید هیئت حاکمه پرداخت و از تداوم مبارزات مردم و روحانیون تا آزادی آیت‌الله خمینی و آیت‌الله قمی سخن گفت. وی در ابتدای این اعلامیه خطاب به مردم ایران و جهان نوشت: «اتحاد و استقامت و ایستادگی شماها در مقابل حکومت سرنیزه نشان بارزی است از حریت و انزجار از پرچم ظلم و ستم و ابراز تنفر از اعمال غیرانسانی. دنیای کنونی احساسات و مجاهدات و ازخودگذشتگی‌های شما ملت مسلمان ایران تحسین می‌کند، امروزه این مملکت برخلاف دیروز آن است، زیرا تمام ملت ایران را صف واحد تشکیل داده و هیئت اسلامی با حرارت ایمان خود در مقابل تجاوز به حریم مقدس اسلام شجاعانه مقاومت کرده و قلب آنان را مرتعش ساخته و آمادگی خود را در راه حفظ اصول و مبانی اسلام اعلام و از هیچ نوع ایذاء و شکنجه و حبس و زجر متألم نگشته، در مقابل حوادث روزبه‌روز افروخته‌تر و به عمال یهود و بیگانگان و دشمنان قرآن به چشم حقارت می‌نگرد. تعطیلی روز شنبه «16 جمادی‌الاولی برابر 13 مهر ماه» به دنیا نشان داد که مردم ایران از مجلس فعلی متنفرند، زیرا مجلس شورا فعلاً به صورت غیرشرعی و غیر قانونی مبدل و مفهوم انتخابات به معنی انتصابات درآمده و منصوبین آن برخلاف مقررات اسلامی از فتاوای مراجع تقلید سرپیچی کرده‌اند، با چنین وصف از نظر قانون نیز رسمیت نداشته و الزام‌آور نخواهد بود».
آیت‌الله مرعشی در ادامه خطاب به هیئت حاکمه نوشت: «هیئت حاکمه بداند تهدید و زور و وادار به متفرق نمودن علما از تهران به شهرستان‌ها، و از تاریکی شب استفاده نمودن و به زور و جبر به قم و مشهد سوق دادن، موجب سستی و کوچک‌ترین خللی در اراده و اصل مبارزه آنها نخواهد بود و چنانچه در مدت اقامت چهار ماهه خود در تهران گوشزد نموده‌ام که تا خواسته‌های مشروع روحانیت و ملت عملی نشده ممکن نیست که مراجع عظام از نظر حقایق خودداری نمایند». آیت‌الله سیدشهاب‌الدین مرعشی نجفی سپس «ممالک دنیا و آزادمردان و ملت مسلمان جهان» را مورد خطاب قرار داد و کوشید اذهان آنها را نسبت به نقش روحانیت در جامعه چنین روشن سازد: «روحانیت و ملت متدین ایران مانع ترقیات مملکت، عمران و آبادی، و رشد افکار عمومی نبوده بلکه طبق دستورات اسلام پیشرفت و ترقی و تعالی عموم ملت را آرزومند بوده، لکن انقلاب اخیر را برخلاف ترقیات دانسته، و نمی‌توان جز افسانه تفسیر کند. در قاموس حکومت ایران لغات و مفاهیم به کلی تغییر کرده و برخلاف ممالک دنیا اصول معانی خود را از دست داده است». وی در ادامة اعلامیه‌اش، اقدامات و رفتارهای خلاف دین و آیین حکومت را زیر سؤال برد و مفهوم ترقی در ایران را چنین معنا کرد: «مفهوم ترقی در ایران: زندانی کردن مراجع و رجال و دانشمندان. مفهوم ترقی: سلب اعتبار بازار و فلج کردن اقتصادیات. مفهوم ترقی: بر حجم فحشا و منکر افزودن و ممانعت از تهذیب اخلاق و تشکیل مجالس وعظ و تبلیغات مذهبی. مفهوم ترقی: سلب آزادی فکر و احساسات آیات عظام و اساتید محترم دانشگاه و فضلا و طلاب علوم دینیه و دانشجویان، و کور کردن فهم و دانش و بینش رجال و مردان خیراندیش و روشن‌ضمیر». و وی سپس چنین نتیجه گرفت که آری، مملکت ما اکنون با وجود خفقان فعلی و سلب آزادی از کلیه طبقات بصورت زندان عمومی درآمده است. آیت‌الله مرعشی در ادامة اعلامیه‌اش افزود: «ملت هشیار و متدین را نمی‌توان از دین و رهبران دینی بازداشت. زیرا معتقدند که دستورات مراجع تقلید، حاکم بر مجلس و قوانین آن بوده و خواهد بود. عالم روحانیت به دنبال اقدامات و مجاهدات و سعی در استخلاص حضرت آیت‌الله آقای خمینی و آیت‌الله قمی دامت برکاتهم از تعقیب هدف مقدس و مشروع خویش خودداری نکرده و به مبارزات خود ادامه خواهد داد».
وی در پایان اظهار امیدواری کرد که به‌زودی دست غیبی به داد مظلومیت ملت محروم و ستم‌دیده ایران می‌رسد و ملت مسلمان و برادران ایمانی به آمال و آرزوهای خود نائل می‌شوند.[3]
بدیعی، رئیس سازمان اطلاعات و امنیت قم، با ارسال گزارشی به ریاست ساواک تهران، از صدور و چاپ و پخش یک فقره اعلامیه «تحریک‌آمیز» توسط آیت‌الله مرعشی نجفی بعد از مراجعتش از تهران خبر داد و نوشت اعلامیه مذکور به طور مخفی توسط طلاب و بین آنها پخش شده است.[4]
ملاقات چهار نفر از آیات عظام با آیت‌الله دستغیب
ساواک قم با ارسال تلگرامی به ریاست ساواک تهران از ملاقات آیات شریعتمداری، نجفی، روحانی، داماد و عده‌ای از طلاب حوزه علمیه قم با آیت‌الله سیدعبدالحسین دستغیب که شب پیش وارد قم شده در منزل دامادش، حسین خلیلی اقامت کرده، خبر داد.[5]
سخنرانی انتقادی حجت‌الاسلام واعظ طبسی
حجت‌الاسلام عباس واعظ طبسی امروز در منزل آیت‌الله حاج حسن قمی، در سخنرانی به انتقاد از رژیم پهلوی پرداخت و از دولت و مقامات انتظامی ابراز تنفر کرد.[6]
احضار آیت‌الله بختیاری از سوی ساواک
آیت‌الله عمادالاسلام بختیاری به اتهام تحریک مردم علیه رژیم پهلوی از سوی سازمان اطلاعات و امنیت خراسان احضار گردید و با دادن وعدة رعایت نظم آزاد شد.[7]
درگیری در مسجد فیل برای دستگیری حجت‌الاسلام هاشمی‌نژاد
به گزارش مأمور ساواک، از ساعت 19 تا 21 امشب، مجلس وعظ و روضه‌خوانی در مسجد فیل در بخش 6 خیابان نعلی از سوی کسبه و اهالی محل برگزار شد و در آن ابتدا شیخ علی فصیحی سخنرانی کرد و پس از وی حجت‌الاسلام سیدعبدالکریم هاشمی‌نژاد در اجتماع قشرهای زیادی از مردم مشهد، که حدود هشت هزار نفر تخمین زده شد، روی منبر رفت و در سخنرانی تندی، رژیم را به باد انتقاد گرفت. به گزارش مأمور ساواک، مأموران شهربانی که بنا به تقاضای ساواک برای جلب حجت‌الاسلام هاشمی‌نژاد واعظ به مسجد فیل رفته بودند با جمعیت زیادی از مردم درگیر شدند و چون احتمال شورش و بلوا بوده، آنها برای متفرق کردن جمعیت مبادرت به تیراندازی کردند که در این بین هفت نفر مجروح شدند و یک نفر در بیمارستان فوت کرد. حال مجروحان هم چندان خوب نیست.[8] شیخ علی فصیحی بلافاصله پس از سخنرانی پرشور خود در مسجد فیل مشهد به هنگام خروج از مسجد توسط عوامل ساواک دستگیر گردید.[9]
شرح وقایع مسجد فیل در گزارش سه نفر به رئیس ساواک
سیدحسن ابطحی، غلامرضا میرزاجانی و محمدکاظم اشکزری در نامهای به ریاست سازمان امنیت استان نهم، وقایع امشب مسجد فیل را چنین شرح دادند: «طبق دعوت قبلی که اعلامیه آن در شهر منتشر شده بود (حتی از رئیس کلانتری ناحیه 6 هم دعوت به عمل آمده است) از شب 21 مهر جاری مجلس تبلیغ دینی با کمال نظم و آرامش تشکیل می‌شد و آقای هاشمی‌نژاد منبر می‌رفتند تا اینکه در شب سه‌شنبه 23 مهر 1342 مأمورین شهربانی درِ مسجد برای دستگیری ایشان اجتماع کرده بودند. در پایان منبر هنگامی که مشارالیه متوجه شد که از طرف مأمورین دستگیری ایشان مسلم شده به منظور حفظ آرامش و عدم پیش‌آمد سوء از مردم تقاضا کردند که متفرق شوند ولی باز هم چون بیم آن می‌رفت که مردم متفرق نشوند بعضی از مأمورین مربوطه (آقای شمس آراء و یکی دو نفر دیگر) را خواسته به آنان یادآور می‌شود برای اینکه حادثه سوئی پیش نیاید تقاضا می‌کنم یکی از سه پیشنهاد زیر را برای دستگیری اینجانب اجرا نمایند: 1- اجازه دهید مانند هر شب به طرف منزل بروم و چند نفر از مأمورین شما همراه من بیایند و همین که مردم متفرق شدند من در اختیار شما هستم. 2- دستور دهید مأمورین بروند و شما با چند نفر دیگر از مأمورین در مسجد بمانید. مردم همچنان که مشاهده کنند مأمورین رفته‌اند، خواهند رفت. زیرا ایستادن جمعیت بر اثر بودن مأمورین است. آنگاه که مردم متفرق شدند، من برای دستگیری در اختیار شما می‌باشم. 3- یا آنکه صبر کنیم تا مردم کاملاً متفرق شوند آنگاه مرا جلب کنید. پیشنهاد سوم پذیرفته شد ولی با کمال تأسف پس از 40 دقیقه تقریباً بعضی از مأمورین روی عللی که بر ما پوشیده است گفتند بفرمایید اتومبیل درِ مسجد حاضر است و مردم متفرق گردیده دیگر کسی نیست. ایشان هم به اتکای گفته مأمورین از مسجد خارج شدند و پس از خروج از مسجد معلوم شد که هنوز مردم ایستاده‌اند. پس از نشستن ایشان در اتومبیل، بلافاصله مأمورین کنار رفتند تا مردم بدون مانع بتوانند به اتومبیل نزدیک شوند و چون مردم به اتومبیل نزدیک شدند، چند تیر هوایی رها شد و مردم متفرق شدند. هنگامی که ماشین عبور کرد و از جمعیت فاصله گرفت و رفت، تیراندازی شروع شد. لذا ما به حکم عدالت، تعقیب قانونی مأمورین مربوطه را که این آشوب را به پا ساخته‌اند، خواستاریم».[10]
اسامی مصدومان حادثه مسجد فیل
مأمور ساواک در گزارشی مصدومان حادثه مسجد فیل را چنین معرفی کرد: «1- سیداحمد مزاری مقدم، شناسنامه 125، صادره از طبس، متولد 1316، منشی دفترخانه شماره 11 مشهد – رهگذر دارای زن و چهار فرزند که ساکن مشهد نیستند ولی برادر کوچک وی در مشهد به سر می‌برد. 2- صفر رنجبر فرزند حسن، شاگرد کفاش، رهگذر دارای مادر که تحت تکفل اوست البته مادرش نیز کار می‌کند. 3- رضا صائبی فرزند محمدحسن، شغل دلال فرش، متولد 1310، دارای زن و یک فرزند و مادری که تحت تکفل اوست. 4- ماشاءالله عابدی فرزند اسدالله، شغل ژاکت فروش، در مشهد کسی را ندارد. متولد 1313 است و در حین حادثه از آنجا عبور می‌کرده (حال این شخص از دیگران وخیم‌تر است) 5- حسن پوراحمدی، سن 35 سال، شغل کفاش در خیابان شاهرضا نو دکان جدیدالحداث [الاحداث] عایدی روزانه 150 الی دویست ریال، دو سال قبل ازدواج کرده دو بچه دارد یکی شیرخوار و دیگری حدود یک سال دارد – پسرخاله حبیب پوراحمدی از طرفداران بختیاری است. 6- مهدی یوسفی، سن 55 سال، دکان نجاری مقابل منبع آب نوغان عایدی روزانه 100 الی 150 ریال، دارای یک زن و چهار فرزند تحت تکفل داشته که فرزندانش صغیر هستند. برادری به نام حاج محمود دارد که گیوه دوز می‌باشد. برادر دیگری به نام محمد آقا دارد که شغلش علاقبندی [ساخت و فروش نوارهای ابریشمی و قیطان] بوده و وضع زندگی او هم متوسط است».[11]
اجتناب حجت‌الاسلام هاشمی‌نژاد از رفتن به شهربانی
با توجه به سخنرانی‌های تند پریشب و دیشب حجت‌الاسلام هاشمی‌نژاد، و دستور ساواک مبنی بر دستگیری وی، مأموران شهربانی بعدازظهر امروز برای جلب او به منزلش رفتند اما او از آمدن به شهربانی خودداری کرد و افزود من با رئیس شهربانی کاری ندارم اگر رئیس شهربانی با من کاری دارد به دیدن من بیاید.[12]
اعتراض عده‌ای از بازرگانان اهواز به کارمند بانک صادرات
رئیس اداره کل سوم ساواک در نامهای به ریاست ساواک استان خوزستان، از وی خواست دربارة علت اعتراض عده‌ای از بازرگانان اهواز به کارمند بانک صادرات و معادن اهواز که به مسدود کردن حساب‌های بانکی خود اقدام کرده‌اند تحقیق کند. بر پایه این گزارش، این عده در اعتراض به اینکه چرا کارمند بانک در بانک پپسی‌کولا نوشیده، حساب‌هایشان را مسدود کرده‌اند.[13]
گزارش رادیو صدای آزاد ایران از اعلامیه علمای مشهد و قم
رادیو صدای آزاد ایران، در بخش خبری عصر امروز خود از صدور اعلامیة دوباره‌ای از سوی مقامات روحانی دو شهر مذهبی مشهد و قم مبنی بر اینکه امام زمان (عج) بر شاه و اطرافیان او غضب کرده خبر داد و افزود در اعلامیه مزبور آمده حال که امام زمان به شاه غضب کرده لازم است علیه او قیام کنیم چون او دشمن ملت ایران و مذهب شیعه است و جدال با ظالم وظیفه دینی ماست. همه مسلمانان به اجرای آن مکلفند. بر پایه این رادیو، در انتهای اعلامیه آمده محمدرضا پهلوی و دست نشاندگان او هزاران جوان بی‌گناه را کشته و از بین برده‌اند و اکنون زمان آن رسیده که انتقام خون آنها گرفته شود.[14]
جلسه امروز هیئت دولت
هیئت دولت ساعت 5 بعدازظهر به ریاست اسدالله علم نخست‌وزیر، در کاخ نخست‌وزیری تشکیل جلسه داد. در ابتدای این جلسه دکتر زاهدی رئیس کل بانک اعتبارات کشاورزی و عمران روستایی ایران گزارشی درباره اجرای طرح‌های مربوط به حفر چاه‌های عمیق در نقاط مختلف کشور به آگاهی هیئت دولت رساند و پس از پایان گزارش وی، امور جاری دولت مطرح و بررسی گردید و اعضای هیئت دولت طرح کارگزاران قضایی ـ یکی از طرح‌های اصلاحی دادگستری ـ را به تصویب رساندند. با ابلاغ این تصویب‌نامه مقدمات اجرای آن در دادگستری فراهم خواهد آمد.[15]
مراسم بدرقه ملکه و ولیعهد هلند
ژولیانا ملکه هلند، پرنس برنهارد شوهر ملکه و بئاتریس دختر ملکه و ولیعهد هلند و بیست تن از همراهانشان پس از یازده روز اقامت رسمی در ایران، کشور را ترک کردند. محمدرضا پهلوی و فرح دیبا به همراه عده‌ای از شخصیت‌های کشوری و لشکری از جمله نخست‌وزیر و اعضای هیئت دولت، آنان را بدرقه کردند. به نوشته روزنامه خراسان آنان تهران را به مقصد بانکوک ترک کردند و هنگام خروج‌شان از ایران هشت فروند از هواپیماهای نیروی هوایی، هواپیمای حامل مهمانان محمدرضا پهلوی را تا مرز بدرقه کردند.[16] قرار است هواپیماهای آنها در راه بانکوک توقف کوتاهی در کراچی داشته باشد.[17]
امضا قرارداد ایران و بازار مشترک اروپا
قرارداد ایران و بازار مشترک اروپا در بروکسل به امضا رسید. این قرارداد را از سوی ایران عالیخانی وزیر اقتصاد و خسرو هدایت سفیر ایران در بلژیک و رئیس هیئت نمایندگی ایران در بازار مشترک و از سوی جامعه اقتصادی اروپا والتر هال اشتاین رئیس کمیسیون بازار مشترک امضا کردند.[18] بر اساس این قرارداد، ایران فرش و خاویار و کشمش به کشورهای اروپایی عضو این بازار صادر خواهد کرد. با امضای این قرارداد نام ایران به عنوان اولین کشور مسلمانی که با بازار مشترک اروپا قرارداد بست، ثبت گردید.[19]
بازگشت نماینده و کارشناش بانک بین‌المللی به نیویورک
مک دیار مید نماینده بانک بین‌المللی و فلوبر کارشناس بانک بین‌المللی که برای مطالعه پروژه‌های مختلف عمرانی برنامه پنج ساله سوم به ایران آمده بودند به نیویورک بازگشتند. آنان پروژه‌های راهسازی را مورد تصویب قرار دادند و نسبت به تقاضای وام سازمان برنامه از بانک بین‌المللی وعده موافق دادند.[20]
جشن تولد فرح دیبا در استادیوم فرح
بعدازظهر امروز بیست‌و‌سومین سالروز تولد فرح دیبا در استادیوم فرح جشن گرفته شد. در این مراسم که هزاران دختر ورزشکار و دانش‌آموز تهرانی و عده‌ای از بانوان حضور داشتند، رئیس سازمان تربیت‌بدنی ضمن تبریک تولد فرح دیبا به وی، هدیه ورزشکاران دختر را به او تقدیم کرد و به دنبال آن دختران ورزشکار رژه رفته بعضی از آنها نمایش‌های جالب ورزشی ارائه دادند.[21] رادیو پیک ایران، با اشاره به تلگرام تبریک اسدالله علم نخست‌وزیر به فرح دیبا، که به مناسبت سالروز تولد وی فرستاده، آن را بسیار تملق‌آمیز خواند و افزود جز یک نوکر فرومایه درباری، جز یک کاسه‌لیس بی شخصیتی مثل علم کسی نمی‌تواند با چنین جملات تملق‌آمیزی به همسر محمدرضا پهلوی تبریک بگوید. این رادیو در ادامه افزود گفتار و کردار گردانندگان رژیم پهلوی درجه انقلابی‌گری این عقب‌ماندگان از قافله تاریخ را به خوبی نشان می‌دهد.[22]
پی‌نوشتها:
[1]- مجله 15 خرداد، ش 25، بهار 1376، ص 276؛ بولتن خبرگزاری پارس محرمانه، ش 167، 23/7/1342، ص 7 و 8.
[2]- آزادمرد طیب حاج‌رضایی به روایت اسناد ساواک، تهران، مرکز بررسى اسناد تاریخى وزارت اطلاعات، 1378، ص 160.
[3]- حضرت آیت‌الله العظمی سید شهاب‌الدین مرعشی نجفی به روایت اسناد ساواک، ج 1، تهران، مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات، 1388، ص 295.
[4]. همان.
[5]- قیام 15 خرداد به روایت اسناد ساواک، ج 4: دوران حصر، تهران، مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات، 1380، ص 167.
[6]- جلالی، غلامرضا، تقویم تاریخ خراسان از مشروطه تا انقلاب اسلامی، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، 1377، ص 190.
[7]- همان؛ یاران امام به روایت اسناد ساواک، ج 5: عبدالکریم هاشمی نژاد، تهران، مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات، 1377، ص 34 و 32.
[8]- یاران امام به روایت اسناد ساواک، ج 5: عبدالکریم هاشمی‌نژاد، همان، ص 54.
[9]- همان، ص 52 و 49.
[10]- همان، ص 65 و 66.
[11]- همان، ص 38.
[12]- همان، ص 52 و 49.
[13]- منصوری، جواد، تاریخ قیام 15 خرداد به روایت اسناد، ج اول، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، 1377، ص 334.
[14]- بولتن خبرگزاری پارس محرمانه، ش 167، 23/7/1342، ص 17.
[15]- روزنامه پست تهران، ش 3019، 23/7/1342، ص 8؛ روزنامه اطلاعات، ش 11218، 23/7/1342، ص 16.
[16]- روزنامه خراسان، ش 4133، 23/7/1342، ص 1.
[17]- گاهنامه پنجاه سال شاهنشاهی پهلوی، ج دوم، تهران،کتابخانه پهلوی، بی‌تا، ص 1692.
[18]- ازغندی، علیرضا، روابط خارجی ایران، تهران، قومس، 1376، ص 445.
[19]- گاهنامه پنجاه سال شاهنشاهی پهلوی، ج دوم، همان، ص 1692.
[20]- روزنامه مهر ایران، ش 1944، 22/7/1342، ص 5.
[21]- مجله ترقی، ش 1083، 22/7/1342، ص 43.
[22]- بولتن خبرگزاری پارس محرمانه، ش 168، 24/7/1342، ص 13.
