یکشنبه 30 دی 1341 23 شعبان 1382 20 ژانویه 1963
9 بازدید
□ گفتوگوی شاه با حاجآقا کمالوند
با اعلام رفراندوم و درخواست عوامل مختلف حکومتی از مردم برای دادن رأی مثبت به لوایح ششگانه که با تبلیغاتی وسیع در روزنامهها و رسانههای گروهی همراه است، روحانیون و علمای قم به روشهای گوناگونی مخالفت خود را با این اقدام محمدرضا پهلوی نشان دادند. در این چند روز گذشته، سلیمان بهبودی میان تهران و قم در رفت و آمد بود. چند بار در قم با تعدادی از روحانیون و علما هم به صحبت نشسته، نظریات آنان را به دولت انعکاس داده و با شاه در میان گذاشته است.[i] افزون بر او، حسن پاکروان (رئیس ساواک) هم در این روزها مسافرتهایی به قم کرده و در جلب نظر مخالفان رفراندوم و آرام نمودن اعتراضات علمای قم در تکاپو و تلاش بوده است. در چنین وضعیتی روحانیون و مراجع عظام که بر کنه و اهداف پشت پرده رفراندوم آگاهی دارند، همچنان بر مخالفت و مواضع خود در این باره پافشاری میکنند و میکوشند که از برگزاری چنین همهپرسی برای تصویب شش اصلی که از قبل موادی از آن اجرا شده و موادی هم در حال اجراست و بیشتر با دستورات خارجیها در ایران اجرا میشود و (در رأس آنها امریکا) جلوگیری کنند. به همین منظور بیشتر ایشان تصمیم گرفتند که نمایندهای نزد محمدرضا پهلوی بفرستند، ضمن گفتوگو عواقب چنین اقداماتی را بدو گوشزد کنند و او را از اصرار به برگزاری رفراندوم بازدارند. بنابراین آیتالله حاجآقا روحالله کمالوند، از علمای بنام خرمآباد لرستان، امروز به نمایندگی از جانب علمای قم به تهرانآمد و (بدون آنکه خبر آن به طور گسترده منتشر شود) به دربار رفت و با شاه به گفتوگو نشست. او در این گفتوگو، نظریات روحانیون و علمای قم را به اطلاع شاه رسانید و او را آگاه ساخت که در صورت اجرای نقشهها و توطئههای ضداسلامی، آنان هم موضع منفی و مخالفت شدیدی در پیش خواهند گرفت. با وجود این محمدرضا پهلوی که این بار خود به میدان آمده بود و سلطنت و حکومتش را در گرو اجرای همین رفراندوم و به دست آوردن رأی مثبت از مردم میدانست، در پاسخ به توصیههای آیتالله کمالوند گفت که «اگر آسمان به زمین بیاید و زمین به آسمان برود من باید این برنامه را اجرا کنم. زیرا اگر نکنم من از بین میروم و کسانی روی کار میآیند و به این کارها دست میزنند که نه تنها هیچ اعتقادی به شما و مرام و مسلک شما ندارند، بلکه این مساجد را بر سر شما خراب خواهند کرد و شما را نیز از بین خواهند برد».
شاه در ادامه این دیدار ادامه داد: «روحانیون با این برنامة اصلاحی ما موافقت کنند و به کارشکنی و مخالفت دست نزنند. من اطمینان میدهم که هر پیشنهاد و خواستهای که درباره جامعه روحانیت داشته باشند برآورده سازم». البته او از رفتار روحانیون مخالف هم اظهار گله کرد که بهتر است «شاه دوستی را از علمای اهل تسنن بیاموزند که آنها بعد از انجام هر فریضهای، پادشاه کشورشان را دعا میکنند ولی علمای ما چه بگوییم».
آیتالله کمالوند هم در جواب این گفته شاه خطاب بدو گفت: «آنها مأمورین رسمی دولتهایشان هستند و دعا کردنشان به پادشاه از روی انجام مأموریت است. مانند استانداران و فرمانداران که دعا و نیایش و مدح و ثنای آنان برای پادشاه از روی مراسم اداری است. ولی علمای شیعه در تاریخ هزار ساله تشیع هیچگاه مأمور حکومتها نبودهاند و نخواهند بود. باید حسابها را از هم جدا کرد».
در همین نشست، حاجآقا کمالوند رشته گفتوگو را به مسائل تاریخی کشانده و با انتقاد از اینکه خود شاه هنگامی که دکتر مصدق انحلال هفدهمین دوره مجلس شورای ملی را به رفراندوم گذاشت، او را تحت تعقیب قرار داد و اکنون چگونه است که دست به چنین رفراندومی میزند؟ وقتی که سخن به اینجا رسید یک مرتبه محمدرضا پهلوی بهانه آورد و اظهار کرد که «ما رفراندوم نمیکنیم. بلکه تصویب ملی میخواهیم انجام دهیم».[ii]
با وجودی که از اعلام لوایح ششگانه حدود 10 روز میگذرد، مجامع و سازمانهای دولتی و وابسته به دولت، طبق برنامه و دستورات صادر شده، با تبلیغات وسیعی پشتیبانی خود را از آن مواد اعلام کرده و در جلسات متعددی دربارة آن به سخنرانی پرداختهاند و از مردم میخواهند که با حضور در پای صندوقهای رأی در روز شنبه (6 بهمن) به این لوایح شاهنشاه رأی مثبت دهند. افزون بر این، نشریات و مطبوعات متعددِ طرفدار هیئت حاکم در گزارشها و مقالههای مختلفی به این موضوع میپردازند و با انعکاس خبری اجتماعات و تجمعات در نهادها و ادارههای دولتی و حکومتی تلاش میکنند که مردم در این باره انتظارات حکومت را برآورند؛ در حالی که عدهای هم با این مواد مخالف بوده و به گونههای مختلف، مخالفت خود را با آن نشان دادهاند.
□ جلسه آیتالله خمینی
در این میان علما و مراجع دینی که پیش از این هم در برابر برخی اقدامات حکومت ایستادگی نشان داده بودند و با پیشگامی آنان لایحه انجمنهای ایالتی و ولایتی لغو شده بود، این بار نیز با برگزاری رفراندوم به مخالفت برخاستهاند و میکوشند تا توجه مردم را به انگیزة اصلی محمدرضا پهلوی در اجرای این رفراندوم و لوایح ششگانه جلب کنند. پس از دیدار بینتیجة آیتالله کمالوند با شاه، امروز آیتالله حاجآقا روحالله خمینی جلسهای با شرکت بعضی از مراجع و علما و روحانیون در قم تشکیل داد و در آن وقایع اخیر کشور و اهداف حکومت را از این رفراندوم بررسی کردند. از جمله افرادی که دراین جلسه حضور داشتند میتوان به آیتآلله کمالوند و حجتالاسلام علی حیدری نهاوندی اشاره کرد.[iii] در ابتدای جلسه آیتالله خمینی حوادث اخیر را نابودکنندة اساس اسلام دانست و آن را توطئهای خواند که «علیه اسلام و ملت اسلام و استقلال ایران تنظیم شده است». ایشان با اشاره به تصویب لایحة انجمنهای ایالتی و ولایتی خطاب به حضار گفت: «باید توجه داشت که این حادثه را نمیتوان با غائله تصویبنامه مقایسه کرد و به همان ملاک نسبت به این ماجرا برخورد نمود». آیتآلله خمینی در ادامه سخن برنامه جدید را که از چندی پیش با نام اصلاحات و لوایح ششگانه در جامعه آغاز شده است به محمدرضا پهلوی نسبت داد و گفت که «آن غائله به حسب ظاهر به دولت مربوط میشد. طرف حساب ما دولت بود. شکست نیز به پای دولت محسوب گردید و شکست یک دولت و سقوط آن در یک حکومت چندان اهمیتی ندارد. اساس رژیم را بر باد نمیدهد و حتی گاهی برای تحکیم رژیم و حفظ آن از خطر، به سقوط دولت مبادرت میشود؛ لکن در اینجا آنکه روبهروی ما قرار دارد و طرف خطاب و حساب ما میباشد شخص شاه است که در مرز مرگ و زندگی قرار گرفته و چنانکه خود اظهار داشته، عقبنشینی او در این مورد به قیمت سقوط و نابودی او تمام خواهد شد. بنابراین او مأمور است که این برنامه را به هر قیمتی است به مرحله اجرا بگذارد و نه تنها عقبنشینی نمیکند و دست از کار نمیکشد بلکه با تمام قدرت و با کمال دوندگی با هرگونه مخالفتی مقابله خواهد کرد. بنابراین نباید مثل غائله گذشته عقبنشینی دستگاه را انتظار داشت. در عین حال مخالفت و مبارزه با آن از وظایف حتمیه و ضروریه ما میباشد. زیرا خطری که اکنون عموم مردم را تهدید میکند بزرگتر از آن است که بتوان از آن چشم پوشید و در قبال آن بیتفاوت ماند».
آیتالله خمینی در قسمت پایانی سخنان خود، وظایف روحانیون و علمای آگاه را نیز تشریح و خطاب به حاضران اظهار کرد: «... ما اگر در مقابل، به بیدار کردن و متوجه ساختن توده مردم اقدام نکنیم و از افتادن آنها به دام استعماری که برای آنان گستردهاند جلوگیری ننماییم ملت اسلام در معرض فنا و نیستی قرار خواهد گرفت؛ فریب خواهد خورد و منحرف خواهد شد... ما اگر بتوانیم در مقابل این دسیسه و توطئههای شاه فقط مردم را بیدار و آگاه سازیم و نگذاریم که گول بخورند و تحتتأثیر برنامه فریبنده او قرار بگیرند، حتما او را با شکست مواجه خواهیم ساخت و درمانده خواهیم کرد... بزرگترین کاری که از ما ساخته است بیدار کردن و متوجه ساختن مردم است. آن وقت خواهید دید که دارای چه نیروی عظیمی خواهیم بود که زوالناپذیر است و توپ وتانک هم حریف آن نمیشود».[iv]
□ تصویبنامه ملی به جای رفراندوم
از آنجا که محمدرضا پهلوی در ضمن گفتوگویش با حاجآقا کمالوند، گفته بود «ما رفراندوم نمیکنیم بلکه تصویب ملی میخواهیم انجام دهیم»، اکثر روزنامهها و نشریات از امروز در لحن و نوشتار خود تغییراتی دادهاند و در مقالات و مطالب و اخباری که در تشویق مردم برای شرکت در رأیگیری روز 6 بهمن چاپ و منتشر میکنند، به جای کلمه رفراندوم، «تصویبنامه ملی را جایگزین کردهاند و دیگر رفراندوم نمینویسند».[v]
□ حوزههای رأیگیری در تهران
فرمانداری تهران نام محلاتِ رأیگیری و چگونگی حضور در پای صندوقهای رأی را در تهران انتشار داد. صدری (فرماندار تهران) در این باره اعلام کرد که اعضای هیئتهای نُظّار که پنج هزار بودهاند، تعیین شدهاند و کارتهای مخصوص رأی (مخالف و موافق) هم صادر شده است. برای هر حوزه یک نماینده از طرف فرمانداری به منظور نظارت بر صحت رأیگیری انتخاب شده است و بازرسانی هم مأموریت دارند که کلیه صندوقها را بازرسی و کنترل کنند.[vi]
در ادامه همین اظهارات فرماندار تهران، قسمت نخست نام محل شعب اخذ رأی در تهران منتشر شد و قرار است قسمت دوم آن در شمارة فردای روزنامة اطلاعات به چاپ برسد. آنچه درخور توجه است اینکه مدارس تهران، برزنهای شهرداری، میدانها و چهارراهها و سندیکاها بیش از دیگر اماکن عمومی برای محلهای اخذ رأی انتخاب شده است و مردم باید در آن شعب برای رأی دادن حاضر شوند.[vii]
□ اطلاعیه شهربانی کل کشور
شهربانی کل کشور در ساعات پایانی امشب، با انتشار اطلاعیهای اجتماع در میدانها و معابر عمومی را ممنوع اعلام کرد. در این اعلامیه آمده است: «چون دستههای مختلف (سندیکاها، انجمنهای محلی، اصناف و طبقات مردم) تقاضا کردهاند که برای تأیید لوایح اصلاحی، اجتماعاتی در میدانها و معابر عمومی تشکیل دهند، شهربانی کل به خاطر حفظ نظم عمومی به اطلاع اهالی محترم میرساند که تشکیل اجتماعات در معابر و میدانها مجاز نیست و شهربانی کل از هموطنان عزیز و ساکنان پایتخت تقاضا دارد که اجتماعات خود را در باشگاهها، محل سندیکاها و انجمنهای محلی ترتیب دهند و مراسم را در آن برگزار نمایند».[viii]
□ بازداشت پنج مالک بزرگ
خبرگزاری فرانسه به نقل از شمارة امروز روزنامة تهران ژورنال اعلام کرد که در نتیجة مخالفت با اصلاحات ارضی پنج مالک بزرگ استان فارس، از جملة غلامرضا فولادوند که پیشتر استاندار فارس بوده، بازداشت شدهاند و چندی است تحت بازجویی قرار دارند.[ix]
□ ادامه حمایت از لوایح ششگانه
در طی چند روز باقی مانده به رفراندوم، شرکتها و ادارههای دولتی و گاه بخشی از تشکلهای حزبی ومردمی برای اعلام پشتیبانی خود از مواد ششگانه، تجمعات و گردهمایی متعددی به راه انداخته و به تبلیغات وسیعی در این زمینه پرداختهاند. امروز نیز این گونه گردهماییها ادامه دارد که عمدهترین ویژگی آن، دولتی بودن آن است؛ به گونهای که سعی دارند با تشویق و تهییج مردم به دادن رأی مثبت بدان مواد، حکومت و دولت را یاری برسانند و با ایراد سخنرانیها از مردم بخواهند که در این همهپرسی شرکت کنند.[x]
□ پیشبینی تعداد آراء روز رفراندوم
مجله خوشه در بخشی از شمارة امروز خود تعداد آرائی که روز رفراندوم به صندوقهای رأی ریخته خواهد شد پیشبینی کرد و از اقدامات دولت در چاپ و تهیه اوراق رأی خبر داد و نوشت: «با اینکه دولت پنج میلیون ورقه رأی تهیه کرده است کسانی که حق رأی دارند بیش از چهار میلیون نخواهند بود. زیرا دولت هنوز نتوانسته است محرومیت زنان ایران را از دخالت در انتخابات مرتفع کند. بدینحساب اگر جمعیت ایران را بیست میلیون نفر حساب کنیم، ده میلیون نفر آن زن هستند و پنج میلیون نفر کودک و جوان نورسیده کمتر از هیجده سال و از پنج میلیون نفر هم عدهای مریض بستری و عدهای به واسطه محکومیتها محروماند. بدینحساب چهار میلیون رأیدهنده حداکثر میتوانند وجود داشته باشد». نویسندة این مطلب، در ادامه افزوده است که «در صورت فعالیت گسترده روزنامهها و مطبوعات و عاملان تبلیغاتی در سراسر کشور ممکن است سه تا سهونیم میلیون نفر برای دادن رأی به صندوقها مراجعه کنند. هرچند مالکین متنفذ و متمول بتوانند طرفدار جلب کنند و هرچه جبهه ملی بتواند در دانشگاهها و بازار رأی مخالف جمع آورد، در مجموع مالکین و جبهه ملی بیش از یکدهم آراء مثبتی که به مواد ششگانه داده خواهد شد، رأی نخواهد آورد. در تهران پیشبینی میشود که 250 تا 300 هزار نفر در تصویب ملی شرکت کنند».[xi]
□ مخالفت حزب زحمتکشان با رفراندوم
هیئت اجرایی حزب زحمتکشان ملت ایران با صدور بیانیهای مفصل مخالفت حزب را با اجرای رفراندوم اعلام کرد. این اعلامیه که به امضای مظفر بقائی کرمانی (دبیر هیئت اجرایی حزب زحمتکشان ملت ایران) رسیده است در آغاز به موضوع اصلاحات کشاورزی که حکومت و دولت به صراحت مدعی انجام آناند، پرداخته و ملزومات تهیه یک برنامه وسیع کشاورزی را برشمرده است. این اطلاعیه اصلاح وضع کشاورزی کشور را به همراه داشتن «تشویق و تشکیل شرکتهای تعاونی تولید کشاورزی و شرکتهای تعاونی مصرف» دانسته است تا دست واسطهها بین تولیدکننده و مصرفکننده کوتاه شود. «بانکها و مؤسسات فنی اعم از دولتی و خصوصی باید کشاورزان و شرکتهای تعاونی را از لحاظ مالی و فنی حمایت و هدایت کنند تا در عین حال که زمینه ترقیات فنی ومکانیزه کردن زراعت عملی میشود، صنایع روستایی در جوار مزارع به وجود آیند و مانع بیکاری بیش از نیمی از کشاورزان و مهاجرت آنان به شهرها بشود».
اعلامیه در بخش دیگری روابط کارگر و کارفرما و تنظیم قوانین نوین و اصلاح قوانین موجود را از دیگر موارد اصلاحات جدی برشمرده است که باید دولت و حکومت بدان اهمیت بدهد. توسعه فرهنگ و تعلیم خواندن و نوشتن در سراسر جامعه و ضروری بودن آموزش ابتدایی از جمله موضوعات مهم در این اعلامیه است. اعلامیه پس از آن، به فروش کارخانجات متعلق به دولت پرداخته و آنرا از نظر کلی، «یک عمل ارتجاعی و بازگشت به قهقرا» خوانده و «اداره کردن صحیح و سالم این کارخانهها و توفیق و توسعه آن را بر اساس ملی کردن به عنوان اصلی از اصول مرامنامه» حزب بیان کرده است. این حزب در ادامة اعلامیه خود، تأکید ورزیده است که «در نهایت صراحت با رفراندوم، به هر اسم و رسمی که باشد» مخالف بوده و دلایلی را یادآور شده است که نه سال پیش هم به هنگامی که دکتر مصدق موضوع انحلال مجلس را به رفراندوم گذاشته بود این حزب با همان دلایل به مخالفت برخاسته بود و همان دلایل را دلیل مخالفت خود با رفراندوم فعلی اعلام میکند. این اعلامیه در پایان به توقیف روزنامه شاهد که ارگان حزب زحمتکشان ملت است اشاره کرده است و اقدام مأموران ساواک را ایجاد محدودیتها و تجاوز به ساحت آزادی دانسته و با ذکر مطالبی، با آنچه به نام اصلاحات و رفراندوم در شرف انجام است، اعلام مخالفت نموده است.[xii]
□ موافقت دولت آمریکا با اعطای وام به ایران
صفی اصفیا (مدیرعامل سازمان برنامه) از موافقت دولت آمریکا با پرداخت وام پانزده میلیون دلاری به ایران خبر داد و اظهار کرد که این وام که دولت ایران از آمریکا خواسته بود برای احداث بندر جدیدی با کلیة لوازم و تسهیلات در بندرعباس است. سود این وام 5 و3 درصد و مدت بازپرداخت آن 25 سال تعیین شده است. وی در توضیح ساخت بندر جدید گفت که طی قرارداد مزبور سازمان برنامه جادههای لازم را در اطراف آن بندر میسازد.[xiii]
□ وام آمریکا و فرانسه به ایران
برخی از منابع آگاه خبر دادند که دولتهای آمریکا و فرانسه در اولین ماه سال میلادی جاری هر یک جداگانه اعتباری در حدود دو میلیون دلار در اختیار سازمان برنامه قرار میدهند. در این باره اظهار شده است که «دولت ایران طرحهای عمرانی خود را به منظور توسعه شبکههای برق در سراسر کشور و همچنین اجرای ده پروژه از برنامههای فوری عمرانی کوتاه مدت خود دراختیار مقامات دولتهای آمریکا و فرانسه قرار داد و آن دولتها هم با خواسته دولت ایران موافقت کردند؛ هر کدام قرار است وام دو میلیون دلاری در طی ماه آینده به ایران بدهند».[xiv]
□ شایعه استعفای وزیر دارایی
در پی شایعة استعفای بهنیا (وزیر دارایی)، امروز ساختمان وزارت دارایی بدون وزیر سر کرده و بهنیا تلفنی به دفترش اطلاع داد که امروز نمیتواند در محل کارش حاضر شود. گفته شده میان او و یکی از وزیران اختلافی پیش آمده و به همین سبب او نیز استعفانامهاش را به نخستوزیر تسلیم کرده است. برخی از محافل سیاسی خبر دادهاند که برای جانشینی او در وزارت دارایی، باقر پیرنیا (مستشار سابق اقتصادی ایران در امریکا) در نظر گرفته شده و این امر با حسن استقبال دولتیان مواجه شده است. پیرنیا مدتی است امور وزارتخانه مزبور را زیر نظر دارد.[xv]
□ از سرگیری فعالیت حزب کومله
به گزارش مأمور ساواک از چند روز قبل حزب کومله در کردستان فعالیت خود را از سر گرفته است. این حزب شانزده هزار کارتی که در سال 1324 ش، در زمان قاضی محمد، به نام حزب کومله چاپ و در شهرهای کرمانشاه، سنندج، پاوه، سقز، بانه، مهاباد، بوکان، رضائیه، [اورمیه] ماکو و شاهپور توزیع شده بود، به منزله کارت عضویت افراد حزب پارت دموکرات کردستان به شمار آورده است. در دستوری که سران حزب صادر کردهاند عُمال حزب کوملة سابق بر دیگر اعضای آن مقدمتر شناخته شده و اشخاصی که در سمتهای مهم حساسی مشغول بوده و در نتیجة عضویت در حزب از شغلشان برکنار و مجازات شدهاند، بیشتر مورد توجه هستند. این دستور موجب تجدید فعالیت و تشکیلات تازهای در کردستان شده است. به طوری که اعضای حزب شبها جلساتی برگزار میکنند. افراد حزب با باکو، عراق، آلمان شرقی و تهران ارتباط برقرار کردهاند و بیش از همه، ملاّکین تهران و دیگر مناطق را که بیشترشان عشایراند به طرف خود جلب میکنند.
گزارش این مأمور حاکی از این است که عدهای از عمال پارت دموکرات با چند تن از اعضای جبهه ملی هم ارتباط برقرار کردهاند. مرکز فعالیت حزب مزبور منزل حاج رحمان ایلخانیزاده آشتیانی و محل کمیتة دانشجویان آن منزل محمد عباسی و رضا آصف است.[xvi]
□ دیدار دبیرکل سنتو با نخستوزیر
خلعتبری (دبیرکل سازمان پیمان مرکزی - سنتو)، در ساعت 12 ظهر به کاخ نخستوزیری رفت و با اسدالله علم دیدار و گفتوگو کرد.[xvii] منابع خبری از موضوع گفتوگوهای آن دو مطلبی منتشر نکردهاند.
پینوشتها:
[i]. روحانی، سیدحمید، بررسی و تحلیلی از نهضت امام خمینی، ج 1 ، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، 1376 ـ 1372،ص 223؛ کاظمی، ایرج، مشاهیر لر، خرم آباد، افلاک، 1376، ص 158
[ii]. همان، ص 223 و 225؛ همان، ص 159 و 160.
[iii]. صحیفه نور، ج 1، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1371، ص 133؛ فصلنامه یاد، ش 14، بهار 1368، ص 42 و 44.
[iv]. صحیفه نور، همان، ص 133 و 134.
[v]. کاظمی، ایرج، همان، ص 160.
[vi]. روزنامه پست تهران، ش 2827، 30 دی 1341، ص 1.
[vii]. روزنامه اطلاعات، ش 11003، 30 دی 1341، ص 15.
[viii]. روزنامه پست تهران، ش 2828، 1 بهمن 1341، ص 4؛ روزنامه اطلاعات، ش 11004، 1 بهمن 1341، ص 16.
[ix]. خبرگزاری پارس محرمانه، ش 249، 1 بهمن 1341، ص 6.
[x]. روزنامه اطلاعات، ش 11004، 1 بهمن 1341، ص 16؛ روزنامه کیهان، ش 5856، 1 بهمن 1341، ص 1و 11.
[xi]. مجله خوشه، ش 20، 30 دی 1341، ص 3.
[xii]. بقای کرمانی، مظفر، شناخت حقیقت در پیشگاه تاریخ، کرمان، بارم چاپ، 1358، ص 358 و 362.
[xiii]. روزنامه اطلاعات، ش 11003، 30 دی 1341، ص 1.
[xiv]. روزنامه مرد مبارز، ش 968، 1 بهمن 1341، ص 4.
[xv]. همان.
[xvi]. چپ در ایران به روایت اسناد ساواک، ج 1، تهران، مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات، 1382،ص 92.
[xvii]. روزنامه مرد مبارز، ش 968، 1 بهمن 1341، ص 4.
