سهشنبه 6 فروردین 1342 / 29 شوال 1382 / 26 مارس 1963
7 بازدید
± خودداری از اقامه نماز جماعت در مساجد
در پی تصمیم جامعة روحانیت تهران مبنی بر خودداری از اقامة جماعت در اعتراض به سرکوب و ضرب و شتم روحانیون قم و تبریز، علمای قم نیز با آنان همگام شده و در اقامة نماز حاضر نشدند. ساواک در گزارشی از این اعتصاب نوشت: «از شب 6 فروردین، هیچیک از آیات و علمای قم به استثنای حاج شیخ عباس صفایی و حاج شیخ عبدالغنی اراکی برای اقامة جماعت حاضر نشدهاند».[1]
±گزارش مفصل درونسازمانی ساواک
سازمان اطلاعات و امنیت که در این روزها به دقت، اقدامات و ارتباطات روحانیون را کنترل میکند، امروز چند گزارش مفصل درونسازمانی از فعالیتها و مکاتبات روزهای اخیر روحانیون معترض، تنظیم کرد. در یکی از این گزارشها، بار دیگر، بیتوجه به نقش مأموران انتظامی در ماجرای مدرسة فیضیه، از اعتراف به برنامهریزی قبلی در حمله به مدرسة مذکور نیز خودداری کرده و در این گزارش، حملة نظامیان به مدرسة فیضیه، شایعات روحانیون و بازاریان تهران خوانده شده و آمده است: «بین روحانیون و بازاریها شایع شده که عدهای از افراد پلیس و کماندو و گارد شاهنشاهی، هنگامی که شیخ انصاری واعظ در مدرسة فیضیة قم مشغول وعظ و انتقاد از دولت بوده، به مدرسة مذکور ریخته و با چوبدستی به طلاب حمله کرده و شیخ انصاری را از منبر پایین کشیده و به مشارالیه و آیتالله گلپایگانی و خمینی که در آنجا حضور داشتهاند، اهانت کرده، حجرات طلاب را خراب نموده و در و پنجرة آنها را شکسته و حتی اموال و اثاثیة آن را غارت کردهاند و در نتیجه دو نفر از طلاب کور شده و در حدود هفتاد نفر نیز شدیداً مضروب و مصدوم و دست و پای آنها شکسته و در بیمارستان قم بستری گردیدهاند و مأمورین پلیس قم نیز که از مهاجمین در لباس سویل بودهاند، حمایت نموده و سنگ و آجر بر سر طلاب و روحانیون میریختهاند». ساواک همچنین از تشکیل جلسة فوری ائمة جماعت تهران، پس از اطلاع از حادثة مدرسة فیضیه خبر داد و نوشت که آنها در منزل آیتالله خوانساری گرد هم آمده و تصمیم گرفتند که از امروز مساجد را تعطیل کنند.
در این گزارش به چند اعلامیه، نامه و تلگراف از طرف حضرات آیات، سیدمحمد بهبهانی و خوانساری نیز اشاره شده که همگی در اعتراض به سرکوب روحانیون منتشر شده بودند. بنا به این گزارش، آیتالله بهبهانی و خوانساری پس از وقوع حمله به مدرسة فیضیه، اعلامیهای نوشتند و چون در چاپ آن در چاپخانهها، توفیق نیافتند، به صورت فتوکپی منتشر نمودند. صادرکنندگان این اعلامیه، نسبت به رفتار دولت با روحانیون و طلاب به شدت اعتراض نموده و تذکر دادند که: «روحانیون و طلاب ایران صدای خود را به دنیای آزاد خواهند رسانید و از ملل آزاد جهان کمک میطلبند و از تمام مسلمین استعانت خواهند کرد».
ساواک همچنین از ارسال تلگراف تسلیت آیتالله بهبهانی به آیات عظام خمینی، گلپایگانی و شریعتمداری خبر داد و نوشت: «جواب آیتالله گلپایگانی شب گذشته به تهران رسید و چون از دو نفر دیگر جواب نرسیده، حدس زدهاند که تلگراف آنها مخابره نشده است و لذا دیشب مجدداً نامة مفصلی از طرف آیتالله بهبهانی به سه نفر مزبور نوشته شده و آنها را دعوت به ایستادگی کرده و گفته است که او نیز تا پای جان از آنها پشتیبانی خواهد کرد». بنا به همین گزارش، آیتالله بهبهانی تلگرافی نیز به شیخ شلتوت، رئیس دانشگاه الازهر مصر ارسال کرده و در آن نوشته است: «در ایران نسبت به روحانیت و مذهب، اهانت و بدرفتاری شدیدی میشود». ساواک در گزارش امروز خود، وضعیت شهر قم را نیز مدنظر قرار داد و نوشت: «مردم قم از اقدامات مأمورین شدیداً عصبانی بوده و بدگویی میکنند». به گزارش ساواک، هیچ روحانیای در قم از منزل خارج نشده و همگی نمازها را تعطیل کرده و «حتی آیتالله مرعشی نجفی هم به نماز [جماعت] نمیرود و مدرسة فیضیه در تصرف پلیس است». در این بند از گزارش ساواک آمده است: «اخبار حادثة قم به وسیلة مسافرینی که در قم بودهاند، به تمام شهرستانها برده میشود و صبح امروز نیز عکاسان و و مخبرین جراید و خبرگزاریهای خارجی از مدرسة فیضیه و خرابی حجرات عکسبرداری کردهاند. اعلامیة علمای تهران هم تا عصر سهشنبه (امروز) صادر خواهد شد. در قم، بین روحانیون شایع بود که بهاییها پول زیادی در اختیار اعلیحضرت گذارندهاند و معظمله تضعیف روحانیت و سرکوبی روحانیون را تضمین نموده و حتی اذان ظهر و تلاوت قرآن از رادیو ایران حذف شده است. روحانیون در تهران و قم خود را کاملاً آمادة مبارزة شدید با دولت نمودهاند و آیتالله بهبهانی اظهار میداشت که عدة زیادی از روحانیون و طلاب پیغام دادهاند که حتی حاضر به کشته شدن میباشند و خود را آمادة هر نوع گرفتاری و ناراحتی و یا شکنجه نمودهاند».
ساواک در پایان این گزارش به اظهار نظر جالبی که بین روحانیون شایع شده بود، پرداخت. به گزارش ساواک، روحانیون معتقد بودند که ممانعت حوزة علمیه از واگذاری امتیاز بهرهبرداری از نفت قم به دولت آمریکا، ریشة اصلی سرکوب روحانیت است. ساواک درباره این موضوع نوشت: «روحانیون اظهار میدارند که چون آمریکاییها امتیاز نفت قم را نگرفتهاند و فقط حوزة علمیه قم و روحانیون مانع تأسیس پالایشگاه در قم هستند، لذا اعلیحضرت با اخذ مبالغ زیادی، تضمین نمودهاند که شهر قم را از آخوند و روحانیون خالی خواهند کرد و اقداماتی هم که در تهران و قم و سایر شهرستانها علیه روحانیون صورت میگیرد، بیشتر برای تضعیف حوزة علمیة قم و خارج کردن روحانیون از این منطقه است».[2]
± خودداری روحانیون برجستة تهران از اقامة نماز جماعت
ساواک در گزارش دیگری که امروز تنظیم کرد، به اقدامات روحانیون برجستة تهران در خودداری از اقامة نماز جماعت پرداخت و نوشت: «آیتالله بهبهانی، آیتالله چهل ستونی و آیتالله آشتیانی (مدرس مدرسة مروی) و چند نفر دیگر، به منظور ایجاد اعتصاب در ائمة جماعت و تظاهرات علیه دولت، مبادرت ورزیدهاند». به گزارش ساواک، مباشر آیتالله آشتیانی اظهار داشته که به زودی نزد آیتالله خوانساری رفته و ضمن مذاکره دربارة واقعة مدرسة فیضیه، او را وادار خواهد ساخت که از اقامة جماعت خودداری کند و سرمشقی برای دیگر ائمة جماعت تهران باشد. در این گزارش آمده است: «از طرفی به وسیلة آیتالله گلپایگانی و سایر روحانیون، بین ائمة جماعت برای عدم اجرای نماز جماعت، اقدام و فعالیت میشود و از طرف دیگر، مالکین هم روحانیون را برای ایجاد مانع [بر سر راه] دولت در اجرای قانون اصلاحات ارضی، تحریک و تشویق مینمایند».[3]
± گزارش ساواک از نامة آیتالله محلاتی
گزارش دیگری که امروز ساواک تهیه کرد، به نامة اخیر آیتالله بهاءالدین محلاتی به مراجع تقلید قم اختصاص داشت و طی آن به نقل از آیتالله محلاتی آمده است: «میخواهیم قیام کنیم، دین ما رفت. چرا بیکار نشستهاید؛ هرچه زودتر تکلیف را معلوم کنید. مردم شیراز در انتظار شما میباشند. بیایید با ما همکاری کنید...». به نوشتة ساواک، آیات عظام خمینی، گلپایگانی و شریعتمداری به نامة مزبور پاسخ داده و تأکید کردهاند که: «چند روز صبر کنید و ساکت باشید تا به شما دستور بدهیم. شبها جلسه داریم و در اینباره فکر میکنیم. خاطر جمع باشید. منتها سر و صدا بلند نمیکنیم. فعلاً ما مخفیانه در شهرها مردم را بیدار میکنیم. مردم هم خودشان برگشتهاند و هر روز به ما مراجعه میکنند و ما به آنها میگوییم فعلاً صبر کنید».
بنا به این گزارش: «آیتالله خمینی اظهار داشته قریباً کارها درست میشود. اینها خیال کردهاند ما خواب هستیم و سکوت اختیار کردهایم؛ ما هر شب جلسه داریم و مشغول رسیدگی به کارها هستیم».[4]
± اسامی اعضای جبهة ملی در دیدار با آیتالله خمینی
در پی دیدار روز گذشتة برخی از اعضای جبهة ملی با آیتالله خمینی، امروز سرلشکر پاکروان در نامهای به ساواک قم، خواستار اسامی افراد ملاقاتکننده شد و در ادامه از میزان وجوه ارسال شده برای ایشان و فرستندگان مبلغ مزبور توضیح خواست.[5] سرهنگ بدیعی، رئیس ساواک قم هم در پاسخ به این نامه، از شیخ علی روحاللهی، ملکحسینی و عبدالوهاب بلادی، از دانشجویان وابسته به جبهة ملی نام برد و نوشت: «سایرین شناخته نشدند». بدیعی، میزان وجوه ارسالی برای آیتالله خمینی را نیز چهارصد هزار ریال برآورد کرد و نوشت: «احتمالاً به وسیلة [آقای] خاکباز و سایر مالکین اراک پرداخت شده». بدیعی در این گزارش به نقل از یکی از نزدیکان آیتالله خمینی، مدعی شد که در این چند روزه، به طور مرتب برای ایشان وجوهات ارسال میشود.[6]
± ادعای مسلح شدن گروهی از طلاب و روحانیون
سرهنگ بدیعی در گزارش دیگری که امروز برای ریاست ساواک تهران تنظیم کرد، از مسلح شدن گروهی از طلاب و روحانیون به سلاح سرد خبر داد و نوشت: «پس از واقعة روز 2/1/42، عدهای از طلاب ناراحت و ماجراجوی قم، با اسلحههای سرد مسلح شدهاند تا در صورت بروز تکرار چنان واقعه، از اسلحههای مزبور استفاده نمایند. ضمناً شنیده میشود که دو سه نفر نیز پارابلوم (اسلحه کمری) دارند».[7]
± نظارت ساواک بر فعالیتهای آیتالله کمالوند
امروز اداره کل سوم ساواک در نامهای به ساواک لرستان دستور داد که فعالیتهای آیتالله کمالوند را زیر نظر گرفته و نتیجه را گزارش دهند. آیتالله کمالوند که در این روزها در قم به سر میبرد، به ادعای اداره سوم ساواک، پیش از این، طرفدار دکتر مصدق بوده و در حال حاضر از حامیان آیتالله سیدمحمد بهبهانی است. در این گزارش آمده است که آیتالله کمالوند پس از ملاقات اخیر با آیتالله بهبهانی، مأموریت یافته که مردم را علیه حکومت تحریک نماید.[8]
± پیامهای تسلیت درباره واقعة مدرسة فیضیه
تبادل پیامهای تسلیت واقعة مدرسة فیضیه، امروز نیز در بین روحانیون ادامه داشت. حجتالاسلام محمدتقی آملی در تلگرافی به آیتالله گلپایگانی از حادثة مدرسة فیضیه ابراز تأثر کرد[9] و آیتالله گلپایگانی نیز در پاسخ به تلگراف دو روز پیش علمای تهران، با نام بردن از یکایک امضاکنندگان متن مزبور، از آنها تشکر کرد و خاطرنشان ساخت: «مزید تأییدات عالیة آقایان و بقاء عظمت مقام شامخ روحانیت و عافیت آقایان طلاب معظم را در ظل عنایت حضرت ولیعصر ارواحنا فداه از خداوند متعال مسئلت دارم».[10]
±حمایت روحانیون مشهد از حوزة علمیة قم
امروز در مشهد، روحانیون مبارز، اعتصاب و به پشتیبانی از حوزة علمیة قم، نمازهای جماعت را تعطیل کردند. بازار این شهر نیز تعطیل شد و در پی آتش زدن طاق نصرتهایی که برای ورود قریبالوقوع شاه به این شهر ساخته شده بود، درگیریهایی بین مردم و پلیس ضدشورش به وقوع پیوست.[11]
± لغو امتیاز نشریههای با شمارگان کمتر از سه هزار نسخه
امروز جهانگیر تفضلی، وزیر مشاور و سرپرست اداره کل انتشارات و رادیو، در مصاحبهای مطبوعاتی، متن تصویبنامة هفت مادهای هیئت وزیران مبنی بر اصلاح قانون مطبوعات را در اختیار نمایندگان جراید قرار داد. به نوشتة روزنامة مهر ایران، این تصویبنامه که به پیشنهاد تفضلی در اسفند ماه سال گذشته در هیئت دولت بررسی شده بود، به اتفاق آرا به تصویب رسید و به موجب آن، امتیاز کلیة روزنامهها و مجلات تهران که به ترتیب تیراژ کمتر از سه هزار و پنج هزار نسخه داشته باشند، لغو خواهد شد. بنابراین مصوبه، کمیسیونی متشکل از نمایندگان وزارت فرهنگ، وزارت کشور و ادارة انتشارات و رادیو، تیراژ جراید را بررسی خواهد کرد و میتواند هر شش ماه یک بار، در حد نصاب آن تجدید نظر کند. در یکی از بندهای این مصوبه، کلیة نشریات وابسته به مؤسسات دولتی و همچنین کلیة روزنامهها و مجلاتی که در شهرستانها منتشر میشوند، از این قانون مستثنا شدند.[12]
± ادامة سفر اشرف پهلوی به جنوب
اشرف پهلوی که از چند روز قبل در خوزستان به سر میبرد، ظهر امروز با هواپیما وارد جزیرة خارک شد و پس از بازدید از اسکله و دیگر تأسیسات این جزیره، به آبادان بازگشت.[13] او در نخستین جلسة هیئت مدیرة سازمان شاهنشاهی خدمات اجتماعی استان خوزستان نیز شرکت کرد و گفت: «باید همه ساله کنگرهای از رؤسای کلیة شعب سازمان شاهنشاهی خدمات اجتماعی در تهران تشکیل گردد و برنامههای آینده، در این کنگره مورد بررسی قرار گیرد». اشرف در دستوری دیگر، نظارت بر کلیة درمانگاههای سازمان شاهنشاهی خدمات اجتماعی در این استان را بر عهدة هیئت مدیرة مزبور قرار داد.[14] همچنین شورای عالی جمعیتهای زنان اهواز امروز، با حضور اشرف گشایش یافت.[15]
± مقررات جدید صادرات و واردات
دکتر علینقی عالیخانی، وزیر بازرگانی و صنایع و معادن، صبح امروز در مصاحبهای مطبوعاتی، مقررات عمومی صادرات و واردات و سهمیة بازرگانی امسال را در اختیار مطبوعات قرار داد.[16] در این مقررات که در آخرین روزهای سال گذشته در هیئت دولت تصویب شده بود،[17] واردات برخی کالاها آزاد و برخی دیگر، ممنوع شد.[18] بنابراین مصوبه، واردات خودرو سواری که از دو سال قبل ممنوع شده بود[19]، آزاد شده و سود بازرگانی آن بر اساس وزن خودرو دریافت خواهد شد.[20] اما به دلیل رکود در بازار وسایل نقلیة سنگین، از واردات اتوبوس و کامیون، جلوگیری خواهد شد.[21]
با تصویب مقررات جدید صادرات و واردات، بانکهای سراسر کشور از سوی بانک مرکزی اجازه یافتند که از امروز برای واردکنندگان کالاهای مجاز، اعتبار اسنادی باز کنند.[22] به گفتة اسد سلمانپور، رئیس ادارة نظارت بر ارز بانک مرکزی، در اواخر سال گذشته، به بانکها دستور داده شده بود که تا روشن شدن مقررات صادرات و واردات، از گشایش اعتبار برای واردکنندگان کالا خودداری کنند و از امروز با انتشار مقررات مزبور، محدودیت مورد نظر نیز برطرف گردید.[23]
± تلگراف تبریک رهبر شوروی به شاه
امروز برخی روزنامههای چاپ مسکو تلگرافی از برژنف، رهبر شوروی، به محمدرضا پهلوی را منتشر کردند که طی آن، برژنف آغاز سال نو را به شاه تبریک گفته و خواستار اتحاد و دوستی دو کشور شده است.[24]
± بررسی صادرات نفت شوروی به بازارهای جهانی در رادیو مسکو
رادیو مسکو در برنامة عصر امروز به موضوع صادرات نفت شوروی به بازارهای جهانی پرداخت. در این برنامه، به سلسله مقالات اخیر روزنامة تایمز لندن به شدت انتقاد شد. تایمز لندن در این مقالات، نارضایتی عمومی محافل اجتماعی ایران از وضعیت ادارة صنایع نفت و درآمد حاصله از آن را، ناشی از صادرات نفت شوروی به بازارهای جهانی دانسته بود. رادیو مسکو با تکذیب این ادعا، سهم شوروی در میزان کل صادرات نفتی را «مقداری ناچیز و فقط چند درصد» شمرد و اظهارات فؤاد روحانی، دبیرکل اوپک، در کنفرانس مطبوعاتی ژنو را تکرار کلمه به کلمة مطالب روزنامة تایمز عنوان کرد. این رادیو در اعتراض تند خود به این اظهار نظرها گفت: «افراد کم و بیش مسئولی هم پیدا شدند که طوطیوار اراجیف سوداگران انگلیسی را تکرار نمودند. [...] فؤاد روحانی اخیراً در یک کنفرانس مطبوعاتی در ژنو، کلمه به کلمة اراجیف تایمز را تکرار کرد».[25]
± تجمع دانشجویان ایرانی مقیم آمریکا
گروهی از دانشجویان ایرانی مقیم آمریکا، امروز در اعتراض به دستگیری رهبران جبهة ملی و دانشجویان وابسته به آن، به کنسولگری ایران در نیویورک رفته و در آنجا بست نشستند. خبرگزاری یونایتدپرس تعداد معترضین را ده نفر گزارش کرد و به نقل از سخنگوی کنسولگری ایران نوشت: «دانشجویان روی کف دفتر کار سرکنسول نشستهاند ولی هنوز تصمیمی برای اخراج آنها با کمک پلیس گرفته نشده است».[26]
پینوشتها:
[1]. قیام 15 خرداد به روایت اسناد ساواک، ج 2، فیضیه، تهران، مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات، 1378، ص 77.
[2]. همان، ص 32 و 29.
[3]. همان، ص 47.
[4]. ص 46.
[5]. ص 49.
[6]. همان، ص 50.
[7]. همان، ص 33.
[8]. همان، ص 51.
[9]. اسناد انقلاب اسلامی، ج 2، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، ۱۳۷۴، ص 57.
[10]. همان، ص 57.
[11]. تقویم تاریخ خراسان از مشروطه تا انقلاب اسلامی، به کوشش غلامرضا جلالی، حسین طاهری وحدتی و عباسعلی قلی زاده،تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی،۱۳۷۷، ص 181.
[12]. روزنامه مهر ایران، ش1790، 7/1/42، ص 1.
[13]. روزنامه کیهان، ش 5906، 8/1/42، ص 1.
[14]. همان، ص 11.
[15]. گاهنامه پنجاه سال شاهنشاهی پهلوی، ج 2، تهران، نشریه کتابخانه ملی پهلوی، ۱۳۵۵، ص 1632.
[16]. روزنامه کیهان، ش 5904، 6/1/42، ص 1.
[17]. روزنامه مهر ایران، ش 1790، 7/1/42، ص 1.
[18]. مجله خواندنیها، ش 55، 10/1/42، ص 2.
[19]. مجله سپید و سیاه، ش 499، 9/1/42، ص 3.
[20]. مجله خواندنیها، ش 55، 10/1/42، ص 2.
[21]. روزنامه کیهان، ش 5904، 6/1/42، ص 12.
[22]. مجله بانک مرکزی، ش 19، 1/1342، ص 878.
[23]. روزنامه کیهان، ش 5906، 8/1/42، ص 12.
[24]. روزنامه مهر ایران، ش 1790، 7/1/42، ص 4.
[25]. بولتن خبرگزاری پارس محرمانه، ش 4، 7/1/42، ص 7 و 6.
[26]. همان، ش 6، 10/1/42، ص 5.
