چهارشنبه 29 خرداد 1342 / 26 محرم 1383 / 19 ژوئن 1963
1 بازدید
± جلسه درباره مهاجرت علما به تهران
در حدود ساعت 4 و نیم بعدازظهر امروز عدهای از طلاب در منزل آیتالله خوانساری دور هم گرد آمده بودند و درباره فعالیتهای علما و مراجع با هم گفتوشنود کردند. آنان از مهاجرت علما به تهران سخن گفتند و تنها آمدن آیتالله شریعتمداری به تهران را برخلاف رأی و تصمیم علمای قم دانستند. یکی از آنها که چند ساعت پیش از قم آمده، اظهار کرد آیتالله گلپایگانی در آمدن به تهران دو دل است. دیگری هم گفت که مهاجرت علما و روحانیون به تهران و پشتیبانی آنها از آیتالله خمینی سیلی را به راه انداخته، بیشتر مردم را به دنبال خود کشاندهاند. در این موقع آیتالله مرعشینجفی هم که در یکی از اتاقها به استراحت میپرداخت، به جمعشان پیوست. او در پاسخ به سؤال یکی از طلاب که درباره آمدن به تهران پرسید، به کنگرهای اشاره کرد که در آینده نزدیک، رهبران شیعه تشکیل خواهند داد. از آیتالله گلپایگانی هم یاد کرد که چه بخواهد و چه نخواهد، فردا به تهران خواهد آمد. در ادامه به آیتالله میلانی اشاره نمود که برای آوردن وی یک دستگاه ماشین به مشهد اعزام شده است. صحبتهای آیتالله مرعشینجفی با طلاب ادامه داشت که آیتالله خوانساری نیز وارد اتاق شد. با آمدن او چگونگی تصمیم بر مهاجرت علما به تهران مطرح و اهدافی که از این اقدام در نظر بود، بیان گردید. آیتالله خوانساری در این باره توضیح داد که شش روز قبل «چند نفر از آقایان اهل بازار و تجار مراجعه کردند و گفتند میخواهیم از چند نفر علمای قم و شاید نجف هم دعوت کنیم که بیایند در منزل شما. بالاخره تکلیف مردم را با دولت و وضع موجود را تعیین کنیم. من به حضرات تجار گفتم اشکالی ندارد که من مهماندار باشم. ولی فعلاً افکار عمومی هنوز به هیچوجه حاضر نیست حرف معقول را درک کند. همه تابع احساساتند. دولت هم همین طور. زمینه مذاکره با دولت فراهم نیست. خوب است در این مورد با تعمق و مطالعه بیشتری اقدام شود». آیتالله خوانساری آنگاه به رفتن به زندان و دیدارش با آیات عظام خمینی و قمی و دیگر روحانیون زندانی اشاره نمود که جایشان خوب بود. حتی در این باره یادی از انتقاد برخی از مخالفان دولت کرد که به وی گفته بودند چرا گفته است جای آقای خمینی خوب بود. آنگاه پاسخ به این انتقاد را یادآور شد که اگر واقعاً جایشان خوب نبود حتماً بیان مینمود. او برای اینکه وضعیت کنونی جامعه را به نقد بکشد با ابراز تأسف افزود که عقل عقلای قوم، چه مذهبیها و چه دولت به دست مردم کوچه و بازار افتاده است. در این باره به جریان ماه رمضان اشاره نمود که وقتی بعد از واقعه بازار بالای منبر نرفت، مورد اعتراض اهل منبر و پیشنمازان قرار گرفت که چرا به مسجد نمیرود؟ «مگر با خدا هم میشود قهر کرد!» و وقتی هم که استخاره کرد و به مسجد رفت بار دیگر از سوی عدهای مورد سؤال و هجمه قرارگرفت که اظهار میداشتند آیتالله خوانساری یا با دولت کنار آمده یا ترسیده است. آیتالله نتوانست ناراحتی خود را از اعتراض برخی از مخالفان دولت کتمان کند که گفتهاند چرا بعد از واقعه 15 خرداد به مسجد رفته است. بنابراین با شگفتی اظهار نمود که «به هر حال نمیدانم تکلیف چیست؟» دقایقی بعد، در حالی که عقربههای ساعت حدود 6 و نیم عصر را نشان میداد، حجتالاسلام سیدفضلالله خوانساری وارد منزل آیتالله خوانساری شد. داماد آیتالله خوانساری بلافاصله با چند تن از تجار و بازاریان به بحث پرداخت. به گفته او مقدمات مهاجرت علما و مراجععظام از قم و مشهد به تهران فراهم شده است. اما از طرز صحبتهای وی پیداست که بین علمای مهاجر اختلاف نظر وجود داشته، چندان اقامت ایشان در تهران رضایت بخش نبوده است. حتی از دیدار آیتالله خوانساری با آیتالله شریعتمداری در شهرری یادی کرد که دیروز صبح انجام گرفته است. سیدفضلالله با بیان توضیحاتی جسته و گریخته درباره دامنه اختلافات تصریح کرد که میکوشد آیتالله خوانساری را حتیالمقدور از این جریانها کنار نگه دارد. در ادامه از آیتالله بهبهانی نامی به میان آورد و با اشاره به نیم قرن حضور او در جریانات مذهبی و سیاسی، تأکید کرد وی هم باید در این مهاجرت و مجمع شرکت نماید. اما اگر قرار بر مصاحبه با دولت باشد، آیتالله بهبهانی در صورت شرکت، افکار عمومی را محکوم خواهد کرد. داماد آیتالله خوانساری به شدت از وجود اختلاف بین علمای مهاجر بیمناک است. با وجود این از نارضایتی آیتالله خمینی مبنی بر آزادیاش در چنین اوضاعی سخن به میان آورد که اگر از زندان بیرون بیاید و حرفهای قبلیاش را تکرار نکند، مردم چنین خواهند گفت که با دولت سازش کرده است. بنابراین چه بسا که اسباب زحمت خود را فراهم خواهد کرد. او در ادامه پیشبینی نمود که دولت ممکن است طی مذاکراتی مسئله شرکت زنان در انتخابات را مسکوت بگذارد و از آن چشمپوشی کند.[1]
± نامههای آیات عظام شریعتمداری و بهبهانی به آیتالله میلانی
مأمور ویژه ساواک مشهد از گفتوشنود دو روحانی به اسامی سیدمحمد حجازی و شیخعلی فصیحی، گزارش داد که در منزل روحانی دیگری به نام شیخهادی فقیهی، جمع شده بودند و درباره موضوع نامههای آیات عظام شریعتمداری و بهبهانی به آیتالله سید محمدهادی میلانی صحبت میکردند. هر سه روحانی نامبرده از نزدیکان و دوستان آیتالله سیدمحمدهادی میلانی و پسر او، سیدمحمدعلی میلانی هستند. بر پایه گفتههای آنان، آیات عظام در نامههای خود تحولات اخیر کشور را شرح دادهاند. به طوری که آیتالله شریعتمداری در نامه خود به جریان دیدارش با آیات عظام خمینی، قمی و محلاتی شیرازی اشاره کرده که هر سه نفرشان هماکنون در بازداشت به سر میبرند. او وضع آنان را در زندان رضایتبخش دانسته و از نمایندهای سخن به میان آورده که از سوی دربار برای نظرخواهی علما مأمور شده بود. حتی موضوع آشتی و مذاکره را پیش کشیده، از آیتالله شریعتمداری خواسته بود که با وساطت چند نفر از علمای نجف به عنوان حَکَم به اختلافات موجود پایان داده شود. اما آیتالله شریعتمداری در پاسخ به نماینده دربار گفته است که «بدون حضور آیتالله خمینی مذاکرهای نخواهد شد». وی در نامهاش به این نکته هم اشاره کرده که ما با دولت مذاکره نخواهیم کرد. از دیگر موضوعات مورد توجه او در این نامه، دیدارش با گروهی از بازاریان بعد از 15 خرداد است که تأکید میکردند، آمادهاند تا آزادی زندانیان، اعتصاب بازار را ادامه دهند. آیتالله شریعتمداری در ادامه نامهاش به آیتالله میلانی از وضع بازار مشهد پرسیده که آیا بازاریان مشهد هم با علما همکاری و همراهی خواهند کرد یا نه؟ بخش دیگری از گفتوشنود افرادی که در منزل فقیهی گرد هم آمده بودند، به نامه ارسالی آیتالله بهبهانی به آیتالله میلانی اختصاص داشت که بنابر گفتههای آنها، آیتالله بهبهانی در نامهاش به مذاکرات بعدی علما با نماینده دربار اشاره کرده، آورده است که میان آنان در مرحله نخست، دولت پذیرفت که 1ـ فقط دو اصل از اصول ششگانه را قبل از افتتاح مجلس به اجرا بگذارد. 2ـ آیتالله خمینی تا زمانی که علیه دربار و دولت اعلامیهای نداده، آزاد باشد. 3ـ دولت تغییر یابد. اما علما پیشنهادهای ارائه شده را نپذیرفتند و به عنوان اولین شرط الغای همه اصول ششگانه را خواستار شدند. و چون این گفته آنان مخالفت نماینده دربار را در پی داشت، بالاخره توافق شد که عدهای از علما هم از دیگر حوزههای علمیه به تهران بیایند و در مذاکرات با نماینده دربار شرکت داشته باشند. آیتالله بهبهانی در نامهاش بعد از اشاره به این موضوع، از آیتالله میلانی هم به عنوان یکی از آن علما یاد کرد که او هم باید در این جلسات و مذاکرات حضور یابند.
آیتالله بهبهانی در سطور نامهاش برای آیتالله میلانی به جریان تغییر دولت اشاره کرده از دکتر علی امینی به عنوان یکی از افرادی یاد کرده که برای تشکیل کابینه دولت از او دعوت به عمل آمده است. ولی او هم شرایطی را پیش کشیده است، از جمله: 1ـ در مورد روحانیون آزادی کامل داشته باشد. 2ـ عواید نفت در اختیار دولت قرار گیرد و دولت در خرج آن مختار باشد. 3ـ شاه به عنوان استراحت یکی ـ دو هفته کشور را ترک کند تا هیجانات موجود بخوابد. البته آیتالله بهبهانی تأکید نمود که با هیچیک از این پیشنهادها موافقتی نشد. ناپایداری دولت اسدالله علم نکته مهم دیگری است که در سطر پایان نامه او به آیتالله میلانی آمده بود.[2]
± نتیجه دیدار آیتالله خوانساری با زندانیان
به گفته آیتالله خوانساری، روحانیون شیرازی که در زندان بودند به جای مناسبی انتقال یافتند. همچنین وجوهی را که وی برای زندانیان روحانی با خود برده بود در اختیار آنها قرار گرفت.[3]
± سخنان انتقادی حجتالاسلام مجتهدزاده
در ساعت 10 شب حجتالاسلام مجتهدزاده در مسجد آذربایجانیهای تهران بالای منبر رفت و درباره ایمان و مراتب آن سخن راند. او پس از بیان مقدمه درباره ایمان مردم نسبت به دین و مقدسات، گفت: «چنانچه وضع اقتصادی مملکتی خراب باشد، هیچ وقت آن مملکت از بین نمیرود. ولی وای به روزی که ایمان ملت نسبت به دین و ائمهاطهار از بین برود. در آن موقع است که همه رو به زوال و نیستی خواهند رفت». سخنران مسجد حاج شیخ عبدالحسین (آذربایجانیها) به وضعیت دینداری مردم ایران پرداخت و با اشاره به اینکه ایرانیان مردمانی دیندارند و در همه حال پشتیبان دین مقدس اسلام و علما میباشند ، وضعیت کنونی جامعه و حوادث اخیر را پیش کشید و اضافه کرد: «دیروز در محضر آقای شریعتمداری در شهرری بودم. مردم مسلمان به تعداد خیلی زیاد و با وضع خیلی مرتب و منظم به دیدار او میآمدند. آقای شریعتمداری اکنون هم در باغ ملک شهرری هستند و آقایان میتوانند برای دیدار ایشان به شهرری بروند».
مجتهدزاده با پرداختن به اقامت آیتالله شریعتمداری در شهرری، توجه حضار را به علت مهاجرت وی از قم معطوف ساخت و برای ورود به موضوع اصلی، از شایعاتی سخن گفت که در این باره بین مردم رواج یافته است. آن گاه همه شایعات را دروغ دانست و افزود: «هیچ وقت علما مایل نیستند قیام و جهاد کنند. ولی بر مردم است که در نبودن امام از علما پیروی نموده و در راه دین و مذهب جهاد نمایند. خداوند به آنها اجر خواهد داد». وی پس از ذکر این مطالب، با اعلام اینکه دیگر موقعیت حاضر ایجاب نمیکند بیش از این درباره این موضوع حرف بزند، به سخنانش پایان داد.[4]
± اعتراض علمای لبنان به اقدامات حکومت پهلوی
به گزارش خبرگزاری آسوشیتدپرس از بیروت، 32 تن از علمای شیعیمذهب لبنان با صدور بیانیهای اقدامات حکومت ایران را نکوهش کردند. آنان از محمدرضا پهلوی و اسدالله علم با عنوان «فرمانروایان ایران» یاد نمودند و سیاستها و برنامههای آنها را فشار بر مذهب شیعه در ایران دانسته، تعطیل کردن روزنامهها و انحلال مجلس شورای ملی را نشانه محدویت آزادی در ایران برشمردند. این گروه از علمای لبنانی در بخشی دیگر از این بیانیه، بازداشت رهبران مذهبی و حمله به حوزه علمیه قم و دانشگاهها را مورد توجه قرار دادند و چنان رفتارهایی را روشی برای اعمال فشار مذهبی تلقی کردند.[5]
± ادعای پشتیبانی دانشجویان ایرانی مقیم لبنان از اقدامات شاه
منابع وابسته به دولت مدعی شدهاند که گروهی از دانشجویان ایرانی مقیم لبنان در ملاقاتی با وابسته مطبوعاتی ایران در بیروت، بار دیگر بر پشتیبانی خود از اصلاحات و برنامههای دولت متبوع خود تأکید ورزیدند. بر پایه این گزارش دانشجویان ایرانی مدارس لبنان ضمن مراجعه به «دفتر وابسته مطبوعاتی شاهنشاهی ایران» از حوادث اخیر ایران ابراز تأثر نمودند. در این ملاقات، محلاتی (نماینده دانشجویان ایرانی مقیم بیروت) در سخنانی وفاداری و حمایت دانشجویان ایرانی از اقدامات شاه را مورد تأکید قرار داد.[6]
± خلاصهای از زندگینامه آیتالله خمینی
ساواک امروز خلاصهای از زندگانی آیتالله خمینی تهیه کرد که حاوی نکات مهمی است. در این زندگینامه که «اطلاعاتی در مورد روحالله خمینی» نام دارد، آیتالله خمینی از شاگردان مبرز آیتالله شیخ عبدالکریم حائرییزدی معرفی شده که با داشتن تحصیلات حکمت، مجتهد مسلم شده است. در علوم معقول و منقول هم بسیار وارد و متخصص بوده، ابتدا در قم تدریس علوم معقول میکرد؛ اما چون طلابِ وقت او را به آن سبب که فقط علوم معقول را تدریس مینمود، هو کردند. اما با حمایتهای آیتالله حائری مأمور شد که فقه و اصول را درس بدهد. تدریس حکمت هم به عهده آیتالله سیدمحمدحسین طباطبائی تفویض شد. مأمور ساواک در این نوشته تصریح کرده است که آیتالله خمینی بعد از فوت آیتالله حائری مورد احترام بوده، در زمان حیات آیتالله بروجردی هم از «مدرسین درجه اول حوزه علمیه قم» به شمار میرفت. درباره خصوصیات اخلاقی و شخصیتی او هم نوشته است که «شخصی است خیلی متین و کمحرف». پدرش از مالکین خمین و فردی «عصبانی و شجاع» بوده که در یک منازعه و اختلاف با حاکم وقت خمین کشته شده است. تهیهکننده این زندگینامه بر این باور است که بیباکی و شجاعت آیتالله خمینی هم از پدر به وی به ارث رسیده است. طوری که سالها پیش، در حدود 1323 و 1324ش کتابی علیه شاه (کتاب کشفالاسرار) نوشته بود. به علوم جدید و سیاست آشنا، و همیشه اهل مبارزه و سیاست است. حدود پنج سال پیش با نوشتن رسالهای به مقام مرجعیت رسیده، عدهای مقلد وی هستند.[7]
± جلسه هیئت دولت در منزل نخستوزیر
از ساعت 5 بعدازظهر امروز جلسه هیئت دولت در منزل اسدالله علم (نخستوزیر) در دروس به ریاست وی تشکیل گردید. در ابتدای جلسه علی دهقان (استاندار آذربایجانشرقی) گزارشی از کارهای انجام شده و برنامههایی که امسال در آن استان به موقع اجرا گذاشته خواهد شد، ارائه کرد. اقدامات انجام شده در طول سفر هجده روزه محمدرضا پهلوی به آذربایجان که سال گذشته انجام داد، برنامه اصلاحات ارضی در آذربایجانشرقی که تا پایان مهر امسال مرحله نخست آن به پایان میرسد، به همراه عملیاتهای عمرانی از مهمترین مواردی است که استاندار آذربایجانشرقی در گزارش خود به آنها اشاره کرد.[8] سپس، وزیر کشاورزی گزارشی مشروح از وضعیت اجرای قانون اصلاحات ارضی، چگونگی و میزان محصولات کشاورزی، نحوه پرداخت قسط دوم خردهمالکان و تشکیل شرکتهای تعاونی روستائی برای حاضران قرائت کرد. در ادامه این جلسه که تا ساعت 8 و نیم عصر به طول انجامید، چند تصویبنامه بررسی شد.[9] گفته شده است که در پایان جلسه، پیراسته (وزیر کشور) از وزرا قول گرفته است در جلسه آینده به کار دیگری نپرداخته، آییننامه انتخابات را بررسی کنند.[10]
± ادامه دستگیریها
تعقیب و دستگیری افرادی که در جریان حادثه 15 خرداد دست داشتند، همچنان ادامه دارد. به گونهای که در ساعت 9 صبح امروز مأموران سویل (غیر نظامی) نامبردگان زیر را که از گردانندگان و کارفرمایان عمدة میدان امینالسلطان و سبزی هستند، دستگیر کردند. حاج سیدعباس هرندی، حاج حسن امامی، حاج حیدر ابراهیمی، اسمعیل خلج، حاج محمد منصوری، اصغر جلالپور که باجناق طیب حاجرضائی است. این افراد به فرمانداری نظامی تحویل داده شدند.
طیب حاجرضائی، حسین قیومی، حاج سیدبهاءالدین تاجزاد، حسین کاردی و عباس کاردی از جمله دستگیر و بازداشتشدگان میدان امینالسطان و سبزی هستند،[11] که با دستگیری افراد امروز، تعداد دستگیرشدگان محلهای مزبور به یازده نفر میرسد.
± انتقال حجتالاسلام لنکرانی به زندان قزل قلعه
به دستور سرلشکر پاکروان، حجتالاسلام شیخ حسین لنکرانی برای ادای توضیحات و بازجویی به زندان قزل قلعه انتقال یافت.[12]
± سوابق آیتالله دستغیب در شهربانی
شهربانی فارس از ساواک شیراز خواست که مشخصات کامل و سوابق حجتالاسلام سیدعبدالحسین دستغیب را به همراه یک قطعه عکس از وی به آن شهربانی ارسال دارد.[13]
± شایعات رایج
در بین مردم شایعات مختلفی رایج است که برخی از آنها در خور توجه است. از جمله اینکه عدهای دخالت جمال عبدالناصر در وقایع اخیر ایران را بیاساس دانسته، اظهار میدارند که اعزام یک نفر با یک میلیون تومان پول از سوی او برای به آشوبکشاندن ایران بعید است. این گروه که در گذشته عضو حزب توده بودند، به اعترافات محمد توفیق قیس اشاره میکنند و میگویند که او اگر چه ممکن است برای قاچاق هروئین یا خرید قالی به ایران بیاید، اما بعید است که از طرف ناصر برای دخالت در امور داخلی ایران مأموریتی داشته باشد. از دیگر شایعاتی که در این میان توجه مأموران ساواک را به خود معطوف ساخته، موضوع آمدن آیتالله سیدمحسن حکیم به ایران است که پیشتر به صورت شایعه دهان به دهان میگشت. اما اکنون شایع شده است که آیتالله حکیم از آمدن به ایران خودداری کرده است؛ برای اینکه علمای نجف اشرف در مقابل خواسته دولت ایران که میخواهد مرکز شیعیان جهان را ایران قلمداد نماید، حوزه علمیه شیعیان را به آن شهر انتقال دهند.[14]
± اعلامیه علیه آیتالله خمینی در مشهد
به گزارش ساواک مشهد تعدادی اعلامیه دستی در مشهد منتشر شده که در آنها شعار «مرگ بر خمینی عامل ارتجاع» نوشته شده است![15]
± پخش اعلامیه مخفی علیه آیتالله خمینی
از سمنان خبر رسید که بعد از نیمهشب اوراق پلیکپی شده به قطع کوچک با عنوان «خمینی مخالف آزادی است» در کلیه شهرستانهای منطقه استحفاظی آن شهر، توسط مأموران مخفی شهربانی پخش گردید. همین مأموران دو بسته اعلامیه دیگری را هم به طور پنهانی توزیع کردهاند. این اعلامیهها به امضای هیئت محصلین حوزه علمیه قم تهیه شده و مفاد آن بر مخالفت با اقدامات روحانیون دلالت داشت.[16]
± حمایت اهالی شوشتر از آیتالله خمینی
حاج سیدمحمدعلی شوشتری که در اهواز پیشهور است به همراه عدهای از اهالی آن شهر تلگرامی را به تهران ارسال و با احترام از اقدامات آیتالله خمینی اعلام حمایت نمودند.[17]
± میتینگ میدان شهرداری اردبیل
در ساعت 2 بعدازظهر عدهای از کشاورزان، کارگران، اصناف و فرهنگیان شهرستان اردبیل در مقابل شهرداری آن شهر گرد آمدند و در اعلام پشتیبانی از اقدامات محمدرضا پهلوی میتینگی را برپا کردند. در این مراسم نمایندگان گروههای شرکتکننده به سخنرانی ایستادند و ضمن پشتیبانی از لوایح ششگانه نفرت و انزجار خود را از مسببین واقعه 15 خرداد اظهار کردند.[18]
± حمایت انجمنهای دولتی بانوان از اصول ششگانه شاه
در ساعت 10 صبح امروز، اعضای هیئت رئیسه انجمن بانوان صلحجو به نمایندگی از سوی سههزار نفر عضو این انجمن در ساختمان فرمانداری نظامی تهران و حومه حاضر شدند و با سرهنگ ستاد صمدیانپور (رئیس ستاد فرمانداری نظامی) و سپهبد نعمتالله نصیری (رئیسکل شهربانی و فرماندار نظامی تهران و حومه) دیدار کردند. آنان در این دیدار از اقدامات افسران و مأموران آن فرمانداری در حوادث اخیر پایتخت قدردانی نمودند که امنیت و آرامش را به شهر بازگرداندند. در بخشی از این دیدار، فکور اسکندری در سخنان کوتاهی آمادگی همه بانوان عضو انجمن را در پشتیبانی از لوایح ششگانه اعلام کرد.[19] افزون بر این، شهر رضائیه (ارومیه) هم شاهد اجتماع عدهای از زنان طرفدار دولت بود. در این اجتماع اعضای «شورای بانوان رضائیه» در سالن استانداری آذربایجانغربی حاضر شدند و حمایت خود را از اصول ششگانه شاه اعلام نمودند. در ابتدای این مراسم، استاندار آذربایجانغربی و بانو دیلمی احساسات شاهدوستی خود را نسبت به محمدرضا پهلوی ابراز کردند. آنگاه قدسی فریور به نمایندگی از سوی شورای بانوان رضائیه در سخنانی از بروز حوادث 15 خرداد اظهار تأسف و تأکید نمود که مانند مردان تا زمانی که پرچم اصلاحات بر دوش شاه است، کنار نرفته، با عزمی محکمتر و اردهای شکستناپذیر در راه تحقق منویات وی پیش خواهند رفت.[20]
± اجتماع در حمایت از اصول ششگانه شاه در اهواز
از ساعت 3 تا 8 بعدازظهر امروز با شرکت گروهی از کارمندان، فرهنگیان، پیشهوران، ورزشکاران، کشاورزان، و عشایر خوزستان، اجتماعی در فلکه 24 متری اهواز برپا شد. در این اجتماع عکسهایی از محمدرضا پهلوی هم جلب توجه میکرد. در ادامه این مراسم چند تن به سخنرانی ایستاده، به نمایندگی از جمعیت حاضر نسبت به حادثه 15 خرداد اظهار نفرت نمودند. در پایان هم قطعنامهای در پشتیبانی از اصول ششگانه قرائت شد.[21]
ساواک خوزستان مدعی شده است که در روزهای اخیر عده زیادی از طبقات مختلف مردم خوزستان از جمله کارگران، کارمندان شرکت نفت، اصناف، بازرگانان، بازاریان، عشایر و کشاورزان به ساواک، سازمانهای وابسته و مراجع انتظامی خوزستان مراجعه کرده، خواستهاند که برای ابراز تنفر از واقعه 15 خرداد و اعلام پشتیبانی از لوایح ششگانه شاه تظاهرات و میتینگهایی را به راه اندازند. خاوری (رئیس ساواک خوزستان) در ادامه تصریح کرد که به همین مناسبت با درخواستهای این دسته از اهالی جنوب موافقت و مقرر گردید که در تعدادی از شهرستانهای خوزستان مراسمی را برپا دارند. نام و زمان برگزاری مراسم یادشده به ترتیب زیر است: گچساران 29 خرداد (امروز)، آبادان، خرمشهر و بهبهان روز 30 خرداد، آغاجاری و بندر شاهپور اول تیر.
± حمایت سندیکای کارخانه ریسباف اصفهان از لوایح ششگانه شاه
محمدعلی رضائی (دبیر سندیکای کارخانه ریسباف اصفهان) از سوی هیئت مدیره آن سندیکا با ارسال تلگرامی به تهران، ضمن پشتیبانی از لوایح ششگانه، اعلام کرد که اعضای هیئت مدیره یادشده «از هر نوع جانبازی در راه شاهنشاه دریغ نخواهند کرد». او در بخش پایانی تلگرام خود تصریح کرد که آنان نسبت به جریان اخیر تهران که «بر خلاف نظم عمومی» صورت گرفته، تنفر دارند.[22]
± شهردار کرمانشاه در پی مجازات مخالفان
علی سلیمانی که هماکنون شهرداری کرمانشاه را بر عهده دارد، در نامهای خطاب به «پیشگاه مبارک بندگان اعلیحضرت همایون شاهنشاهی» پس از اعلام انزجار از وقایع 15 خرداد، به جریانی پرداخت که حدود شش ماه پیش موجب عزل او از فرمانداری قم گردید. وی در توضیح این جریان یادآور شد که در دوران فرمانداریاش، از اقدامات و تحریکاتی که در قم به عمل میآمد و وجوهاتی که در اختیار آیتالله خمینی قرار میگرفت، گزارشهای مشروحی به وزارت کشور تقدیم نمود و بدان وسیله «از دسیسهای که قرار بود در روز 27/8/1341 علیه مصالح عالی مملکت، تا مرحله سوءقصد به وجود مقدس شهریاری انجام میشد، پرده برداشت». به همین سبب هم از سمت فرمانداری قم برکنار شد. سلیمانی در ادامه با تأکید بر اینکه فعلاً ماهیت مخالفان دولت معلوم گردیده، از محمدرضا شاه خواست امر دهد محرکان و مسببان وقایع اخیر در هر مقام و لباسی که هستند شدیداً تعقیب شوند و به کیفرشان برسند.[23]
± مواد قانونیِ مجازات حمل اعلامیه
ساواک شیراز با اشاره به تقاضای فرماندار نظامی شیراز که بر اساس آن برای بازداشت کردن طلاب و روحانیونی که اعلامیههای ضد حکومتی حمل یا توزیع میکنند، و در ناآرامیهای اخیر دست داشتهاند، نیاز به مواد قانونی است تا دادستان شیراز با استناد به آن مواد، جرایم افراد یادشده را مقرر نماید. بنابراین از سازمان متبوع خود در مرکز خواست که ظرف روز جاری مواد قانونی مذکور، تعیین و به آن ساواک ابلاغ شود.[24]
± مقاله «توطئه مرتجعین در ایران»
هنوز مجلات و نشریات اروپائی از جلبتوجه خوانندگان خود به مسائل داخلی ایران دست برنداشته، با چاپ مقالات و مطالبی سعی دارند تا حوادث و جریاناتی که در دو هفته اخیر در تهران، قم، تبریز و مشهد روی داد، در صدر خبرهای تحلیلی خود قرار دهند. از جمله این جراید مجله هفتگی عصرجدید چاپ شوروی است که در شماره امروز مقالهای را با عنوان «توطئه مرتجعین در ایران» به چاپ رساند و به حوادث داخلی ایران پرداخت. نویسنده مقاله از «ماه مقدس محرم» با عبارت «فستیوال مذهبی» یاد کرده، آن را مناسبترین موقعیتی دانسته است که سرانجام با فرارسیدن 12 محرم (سومین روز شهادت امام حسین (ع))، به عنوان آخرین روز مراسم عزاداری، افراد مذهبی با کمک عدهای چاقوکش و چوب به دست، ضمن سردادن شعار بر ضد دولت، به وزارت کشور هجوم بردند و بدون توجه به اخطارهای پلیس، در و شیشه ساختمانها را شکستند که نهایتاً قوای انتظامی وادار شد به سمت آنها تیراندازی کند. مقاله مزبور در ادامه با اشاره به برقراری حکومت نظامی در تهران و استقرار زرهپوشها در مراکز عمده شهر، مانند محوطه مقابل کاخ مرمر و ساختمان نخستوزیری، ناآرامی روز 15 خرداد را پایانیافته تلقی نمود. تعداد کشتهها و زخمی را هم به نقل از منابع رسمی، دویست تن ذکر کرده، و درباره بازداشت چند تن از علما، روحانیون و تظاهرکنندگان اخیر آماری را گزارش نموده است. در این باره از گزارشهای رسانههای گروهی جهان مانند خبرگزاری آسوشیتدپرس و روزنامه لوموند نیز کمک گرفت و از دسیسههای آیتالله خمینی و هواداران او سخن گفت که با به راه انداختن حوادث اخیر، ادعا میکنند که دولت قصد دارد قوانین اساسی اسلام را براندازد. نویسنده مقاله برای منطقی نشان دادن این گفتهاش، اعتراض علما به حق رأی زنان را پیش کشیده، حمله جمعی از تظاهرکنندگان به زنان بیچادر در روز 15 خرداد را نشانی برای آن موضوع دانست. آنگاه به برخی از اعلامیههای منتشرشده در شهر قم اشاره نموده که عمدتاً بدون امضا و توسط افرادی ناشناس صادر شده است. بر اساس آنچه در این مقاله آمده، ایندست از اعلامیهها مردم را تشجیع کرده بودند که «هر خداپرست حقیقی که سر و گوش سرباز یا پلیس را ببرد به بهشت خواهد رفت». یا «اگر مردی افسری را بکشد، نه تنها خود به بهشت خواهد رفت بلکه خداوند گناهان اجدادش را نیز خواهد بخشید». نویسنده مجله عصرجدید معتقد است که اگر چه تظاهرات ضد دولتی صورت مذهبی داشت؛ اما مخالفت علما نسبت به اعطای حق رأی به زنان ظاهری بوده، بیشترین ناراحتی آنان به سبب اصلاحات ارضی است که چون روحانیون اراضی فراوانی داشتهاند با اجرای این برنامه میترسند زمینهایشان را از دست بدهند. بنابراین در مقابل دولت دست به مخالفت جدی زده، با همراهی آن دسته از ملاکانی که قانون اصلاحات ارضی، زمینهایشان را بین کشاورزان تقسیم میکند، بر ضد دولت به پا خاستهاند. نویسنده، روحانیون و ملاکان را تنها عامل بروز این وقایع ندانسته، بلکه عملیات خلعسلاح عشایر در جنوب را هم به یاد آورده که موجب تشدید مخالفتها بر ضد دولت و اصلاحات ارضی شده است. بخش پایانی مقاله توطئه مرتجعین در ایران، به استقرار موقتی نظم و آرامش در تهران و شهرهای دیگر اختصاص داشته، ضمن توجه به فعالیت روحانیون تصریح کرده است که «وضع هنوز بحرانی است».[25]
± تمجید از اقدامات شاه در مطبوعات اروپایی
برخی از جراید و مطبوعات ایتالیا هم در مقالاتی تحولات اجتماعی و اقتصادی اخیر ایران را مورد توجه قرار داده، به اقدامات و برنامههای به اصطلاح اصلاحی محمدرضا پهلوی پرداختهاند. ازجمله این نشریات، روزنامه کورپر ماینفور ماتسیونی چاپ شهر میلان است که از اقدامات محمدرضا شاه با تعبیر «تغییردهنده اساس اجتماعی ایران» یاد و تصریح کرده است که برنامههای وی «چهره تازهای» به ایران بخشیده است. نویسنده این روزنامه پیشرفت و ترقی کشور ایران در سالهای اخیر را مورد توجه کشورهای سراسر جهان دانسته، افزوده است که تأثیرات آن را در ممالک آسیائی نمیتوان نادیده انگاشت. افزون بر این باید از روزنامه کومبا، چاپ پاریس هم نامی به میان آورد که در شماره اخیر خود نوشته است: «شاه ایران برای ساختن ایران نوین دست به اقدامات اساسی و تحولات عمیق ریشهدار در کشور خود زده است». این روزنامه در ادامه، اجرای اصلاحات ارضی و دادن حق رأی به زنان را مهمترین تحولاتی برشمرده که در ایران امروز انجام گرفته است.[26]
از دیگر نشریات خارجی که در شمارههای اخیر خود به موضوعات داخلی ایران توجه نشان دادهاند و درباره برنامهها و اقدامات محمدرضا شاه مقالاتی را به دست چاپ سپردهاند میتوان از روزنامههای لاسوئیس (چاپ ژنو) و هامبورگرایند بلات (چاپ آلمان غربی) نام برد که هر کدام با انتشار مقالههایی محمدرضا پهلوی را رهبر اصلاحات ایران و ترقی و پیشرفت ایرانیان دانستهاند.[27]
± دستگیری در فارس
تعقیب سران عشایر جنوب و وابستگان آنها همچنان ادامه دارد. به گونهای که قوای نظامی جنوب توانستند منصور ضرغامپور، برادر عبدالله ضرغامپور را که در عملیات ضد دولتی او را همراهی میکرد، به همراه عدهای از افراد مسلح عشایر دستگیر کنند.[28]
± تلاش برای آزادی طیب حاجرضایی
امروز مأموران ساواک نامهای به دست آوردند که خطاب به سپهبد نعمتالله نصیری (رئیس شهربانیکل کشور و فرماندار نظامی تهران و حومه) نوشته شده است. نویسنده نامه شناخته نیست؛ اما نصیری را تهدید کرده است که اگر تا 48 ساعت دیگر طیب حاجرضایی را آزاد نکند به همراه پیروانش، با هزار فشنگ برنو، پنجهزار نفوس و ششمیلیون پول، تمامی پاسبانان و افسران نظامی تهران را از بین خواهند برد. او نام پیروانش را هم ذکر کرده است که به ترتیب زیر است: محمدنظر رحمانی، عباس رحمانی، حسن رحمانی، حاجرخان سردار، هوشنگ و اکبر و ابراهیم که همگی در بخش 6 تهران، کوچه ستون سنگی سکونت دارند. او در این تهدیدنامه به خدا و جان شاه قسم یاد کرد که اگر طیب آزاد نشود هرچه توانست انجام خواهد داد.[29]
± اعتراض زنان به بازداشت همسرانشان
چند تن از زنان که شوهرانشان در جریان تظاهرات روز 15 خرداد جاری، در میدان تجریش بازداشت شدهاند در نامهای به فرماندار شمیران، خواهان آزادی همسران خود شدند. به نوشته آنها همسرانشان کارگرند و برای یافتن کار در ضلع جنوبی میدان تجریش ایستاده بودند که در همین هنگام یکی از تظاهرکنندگان به جمع ایشان میپیوندد و علیه دولت شعار سرمیدهد. به دنبال آن مأموران سرمیرسند و برای دستگیری وی تیری را هم شلیک میکنند؛ اما موفق به دستگیری فرد مورد نظر نمیشوند. درعوض همسران آنان را بدون مقدمه توقیف میکنند. این عده از زنان که نام همسرانشان را به ترتیب نصرالله، علیاکبر، یدالله، شاهحسین، فرضالله، تقی و ولی ذکر کردهاند، در ادامه نامه از فرماندار شمیران خواستهاند، در این باره رسیدگی فوری نموده، اگر همسرانشان بیگناه تشخیص داده شدند، دستور آزادی تنها سرپرستشان صادر شود.[30]
± کار کمیسیون رسیدگی به آسیبدیدگان 15 خرداد
امروز آخرین روز از کار کمیسیونی است که مأموریت دارد به کار آسیبدیدگان حوادث 15 خرداد رسیدگی نماید. به همین سبب این کمیسیون در دو نوبت صبح و عصر امروز تشکیل جلسه داد. در نوبت کاری صبح 230 نفر از خسارتدیدگان حوادث 15 خرداد در فرمانداری تهران پرسشنامه پر کردند که این رقم در ساعات پایانی امروز به 262[31] نفر رسید.[32] آنان با تکمیل این پرسشنامهها خواهان جبران خسارات وارده به خود هستند که در همینباره صدری (فرماندار تهران) اعلام کرد کمیسیون یادشده از روز شنبه (اول تیر) در مورد میزان واقعی خسارات اظهارنظر خواهد کرد. گفتنی است طبق آماری که تا پایان ساعت کاری صبح به دست آمده وضع صنفی کسانی که پرسشنامه پر کردهاند به ترتیب زیر است: دستفروش و کسبه جزء 47 نفر؛ صاحبان مغازه و مؤسسات 36 نفر؛ صاحبان اغذیهفروش 23 نفر؛ سینماهائی که خسارت دیدهاند هفت دستگاه؛ افرادی که نانآور خود را از دست دادهاند هجده خانواده[33]؛ اتومبیل شخصی 24 دستگاه؛ طواف سی نفر؛ گفتنی است که فهرست بالا به غیر از دستگاهها و مؤسسات دولتی است که روز 15 خرداد خسارت دیدهاند.[34] صدری با اشاره به کار کمیسیون پیشگفته یاد آور شد که قبلاً از طرف فرمانداری تهران نقاط آسیبدیده و مورد حمله در سطح شهر بازرسی شده، اطلاعات لازم نیز به دست آمده است. از سوی دیگر برخی از مسئولان فرمانداری تهران اظهار میدارند که از میان اظهارنامههای رسیده به کمیسیون تعیین خسارات، تنها به اظهارنامههایی ترتیب اثر داده میشود که با گزارشهای قبلی تطابق داشته باشند و درستی ادعای متقاضیان برای فرمانداری تهران روشن و اثبات گردد. چرا که تعداد کمی از مراجعین اظهارنامههای غیرواقعی ارائه دادهاند که به درخواست آنها توجهی نخواهد شد.[35]
± دیدار هیئت کارشناسان ژاپنی با وزیر پست و تلگراف
هیئت کارشناسان ژاپنی که برای مطالعه طرحهای مخابراتی برنامه سوم به ایران آمدهاند، به ساختمان وزارت پست و تلگراف و تلفن رفتند و با هوشنگ سمیعی (وزیر پست، تلگراف و تلفن) به گفتوشنود نشستند. موضوع مذاکرات آنان چگونگی آغاز و انجام مأموریتشان در ایران بود.[36]
± آغاز ششمین کنگره جهانی نفت
ششمین کنگره جهانی نفت با حضور نزدیک به ششهزار نفر از نمایندگان و کارشناسان نفت 62 کشور جهان امروز در فرانکفورت آلمان کار خود را آغازکرد. در مراسم افتتاح کنگره، مقامات رسمی دولت آلمان، از جمله پروفسور لودویک ارهارد (معاون صدر اعظم و وزیر اقتصاد آلمان) شرکت داشتند. این کنگره از سوی سازمان ملل متحد تشکیل میشود و قرار است به مدت هشت روز، مسائل گوناگونی درباره پیشرفت صنعت نفت و آخرین اختراعات و اکتشافات مربوط به آن را بررسی کند. روابط سازمان کشورهای صادرکننده نفت با کمپانیهای نفت و اصراری که اوپک برای گرفتن سهم بیشتر از عوائد نفت دارد، از مهمترین موضوعاتی است که در این کنگره بررسی خواهد شد.[37] گفتنی است که از ایران هم عبدالله انتظام (رئیس هیئت مدیره و مدیر عامل شرکت ملی نفت ایران) در رأس هیئتی از کارشناسان نفتی برای شرکت در این کنگره، به آلمان اعزام شدهاند.[38]
پینوشتها:
[1]. آیتالله العظمی سیدشهابالدین مرعشی نجفی به روایت اسناد ساواک، ج1، تهران، مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات، 1388، ص96 تا 99.
[2]. آیتالله العظمی سیدمحمدهادی میلانی به روایت اسناد ساواک، ج 1، تهران، مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات، 1380، ص124 تا 126؛ قیام 15 خرداد به روایت اسناد ساواک، ج3، تهران، مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات، ۱۳۷۸، ص294 و 295.
[3]. آیتالله مرعشی نجفی به روایت اسناد ساواک، ج1، همان، ص99.
[4]. قیام 15 خرداد به روایت اسناد ساواک، ج8، همان، ص223 و 224.
[5]. بولتن خبرگزاری پارس محرمانه، شماره 71، 30 خرداد 1342، ص2.
[6]. روزنامه مهر ایران، شماره 1852، 29 خرداد 1342، ص8.
[7]. سیر مبارزات امام خمینی در آینه اسناد به روایت اسناد ساواک، ج2، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، 1386، ص218 و 219؛ مجله 15 خرداد، شماره 25، بهار 1376، ص123 و 131.
[8]. روزنامه پست تهران، شماره 2923، 30 خرداد 1342، ص1 و 2.
[9]. روزنامه کیهان، شماره 5972، 30 خرداد 1342، ص12 ؛ روزنامه اطلاعات، شماره 11120، 30 خرداد 1342، ص16.
[10]. هفتهنامه اراده آذربایجان، شماره 503، 1 تیر 1342، ص8.
[11]. قیام 15 خرداد به روایت اسناد ساواک، ج9، همان، ص159؛ روحبخش، رحیم، نقش بازار در قیام 15 خرداد، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، 1381، ص275.
[12]. قیام 15 خرداد به روایت اسناد ساواک، ج9، همان، ص177.
[13]. یاران امام به روایت اسناد ساواک، نفس مطمئنه شهید آیتالله سید عبدالحسین دستغیب، تهران، مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات، 1378، ص136.
[14]. روحبخش، رحیم، همان، ص342.
[15]. قیام 15 خرداد به روایت اسناد ساواک، ج7، همان، ص157.
[16]. همان، ج3، ص292؛ همان، ج5، ص721؛ منصوری، جواد، تاریخ قیام 15 خرداد به روایت اسناد، ج1، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، 1377، سند 77/3.
[17]. قیام 15 خرداد به روایت اسناد ساواک، ج7، همان، ص197و 198.
[18]. همان، ص83.
[19]. روزنامه کیهان، شماره 5971، 29 خرداد 1342، ص12؛ روزنامه اطلاعات، شماره 11119، 29 خرداد 1342، ص13.
[20]. روزنامه بهار ایران، شماره 1604، 30 خرداد 1342، ص2؛ روزنامه مهر ایران، شماره 1953، 30 خرداد 1342، ص6.
[21]. روزنامه خراسان، شماره 4039، 30 خرداد 1342، ص8.
[22]. روزنامه کیهان، شماره 5971، 29 خرداد 1342، ص9.
[23]. قیام 15 خرداد به روایت اسناد ساواک، ج7، ص359.
[24]. همان، ج3، ص293؛ همان، ج7، ص257.
[25]. همان، ص296 تا 299.
[26]. روزنامه اطلاعات، شماره 11119، 29 خرداد 1342، ص16.
[27]. روزنامه مهر ایران، شماره 1852، 29 خرداد 1342، ص1.
[28]. گاهنامه پنجاه سال شاهنشاهی پهلوی، ج2، (تهران)، نشریه کتابخانه پهلوی، بیتا، ص1659.
[29]. آزاد مرد، شهید حاجطیب رضایی به روایت اسناد ساواک، تهران، مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات، 1378، ص120.
[30]. قیام 15 خرداد به روایت اسناد ساواک، ج7، همان، ص171 و172.
[31]. کرباسچی، غلامرضا، هفت هزار روز تاریخ ایران و انقلاب اسلامی، ج 1، تهران، بنیاد تاریخ انقلاب اسلامی ایران، 1371، ص158.
[32]. قیام 15 خرداد به روایت اسناد ساواک، ج3، همان، ص15.
[33]. گاهنامه پنجاه سال شاهنشاهی پهلوی، ج2، همان، ص1659.
[34]. روزنامه کیهان، شماره 5971، 29 خرداد 1342، ص12.
[35]. روزنامه اطلاعات، شماره 11119، 29 خرداد 1342، ص1 و 13.
[36]. روزنامه مهر ایران، شماره 1853، 30 خرداد 1342، ص8.
[37]. روزنامه بورس، شماره 453، 30 خرداد 1342، ص1 و 4.
[38]. روزنامه اطلاعات، شماره 11119، 29 خرداد 1342، ص13؛ روزنامه مهر ایران، شماره 1853، 30 خرداد 1342، ص8.
