دوشنبه 20 خرداد 1342 / 17 محرم 1383 / 10 ژوئن 1963
2 بازدید
± گزارش ویژه درباره حوادث اخیر کشور
ساواک درباره حوادثی که به دنبال سخنرانی آیتالله خمینی در تهران، قم و شهرهای دیگر کشور روی داد، گزارشی تحلیلی و مفصل تهیه و رخدادهای مهم را از زوایای مختلف ریشهیابی کرد. این گزارش که برای آگاهی رئیس ساواک تهیه شده، نمایی کلی از چگونگی آغاز اعتراضات علما و روحانیون در مخالفت با برنامههای دولت را به دست داده، در ادامه میزان مشارکت گروهها در درگیریها و روند تظاهرات و درگیریها را تشریح کرده است. در سطور آغازین گزارش، لایحه اصلاحات ارضی که دولت در نیمه دوم سال 1338 به مجلسین تقدیم کرده بود سرمنشاء تیرگی روابط موجود میان دولت و علما و روحانیون بیان شده، آنگاه تصریح شده است که در اثر تحریکات و اقدامات مالکین و صدور فتوا از سوی برخی از روحانیون از جمله آیات عظام سیدحسین بروجردی و سیدمحمد بهبهانی، زمینه برای لغو لایحه مزبور فراهم آمده، در نتیجه لایحه «در مجلس به ترتیبی به تصویب رسید که به هیچوجه قابل اجرا نبود». چگونگی اجرای قانون اصلاحات ارضی در دوره نخستوزیری علی امینی موضوع دیگری است که تهیه کننده این گزارش برای تبیین عوامل دخیل در بروز مخالفتها میان دولت و روحانیون در سطور بعدی بدان توجه کرده است؛ «در دوره حکومت دکتر امینی براثر تصویب مقررات جدید اصلاحات ارضی و آغاز اجرای این برنامه مجدداً جنبوجوشهایی در بین روحانیون شروع شد و سیدجعفر بهبهانی که به علل و جهات شخصی و واگذار نکردن پست حساس به وی مخالف دولت وقت بود به وسیله پدر خود آیتالله بهبهانی و روحانیون وابسته به وی مرتباً به این تحریکات دامن میزد. وضع به همین منوال ادامه داشت تا اینکه در مهرماه سال گذشته تصویبنامه مربوط به انجمنهای ایالتی و ولایتی در هیئت دولت به تصویب رسید و ضمن آن به زنان نیز حق رأی اعطا گردید و در اثر این اقدام روحانیون و مالکین عمده که از اجرای برنامه اصلاحات ارضی به شدت ناراحت [بودند] ولی در نتیجه حمایت بیدریع افکار عمومی از این برنامه به میزان زیادی قادر به مخالفت با آن نبودند بهانه جدیدی پیدا کرده علیه دولت به تبلیغات و تحریکات پرداخته در مدت کوتاهی توانستند ناراحتی بالنسبه قابل ملاحظهای جهت دولت به وجود آورند. تا اینکه دولت ناگزیر اتخاذ تصمیم درباره این تصویبنامه و شرکت زنان در انتخابات انجمنهای مذکور را به بعد موکول کرد».
فاصله حدودی دو ماه بین تصویب و الغای لایحه انجمنهای ایالتی و ولایتی از نگاه ساواک فرصتی برای روحانیون محسوب شده است که در سایه آن توانستند با همبستگی و تشکّل بیشتری صف ببندند و برخلاف دورههای پیشین که «چندان وحدت نظری با یکدیگر نداشتند» بر مبارزات و کشمکشهای خود با دولت انسجام بیشتری ببخشند. چنین رویهای جناحهای سیاسی و غیرسیاسی مخالف را بیش از پیش متوجه استفاده از نیروی روحانیون در مبارزه علیه دولت ساخت. تحلیلگر ساواک جریان مخالفت روحانیت با دولت را به همین دوره پایانیافته تلقی نکرده، در ادامه به لوایح ششگانه شاه اشاره نمود که تصویبنامهای مربوط به موقوفات و ملیکردن جنگلها و مراتع، جزئی از مواد آن بود. به نوشته وی اجرای لوایح ششگانه که در 6 بهمن 1341 به آرای عمومی (رفراندوم) گذاشته شد، شدت حملات روحانیون به دولت را بیشتر نمود و نسبت به دورههای قبل توان مبارزاتی آنها را بالا برد. گزارش یادشده در این باره معتقد است که «روحانیون که خود نیز از اصلاحات ارضی و واگذاری موقوفات به اجارههای طویلالمدت به دهاقین ناراحت بودند، در اثر تحریک مالکین و جبهه ملی و دستهجات وابسته و سایر جناحهای مخالف علیه تصویب ملی اعلامیههایی صادر کردند و شرکت مردم را در آن تحریم و تحریکات خود را تشدید نمودند و دولت ناچار شد اقداماتی علیه آنان معمول دارد».
به ادعای ساواک، روحانیون و علمای مخالف که پس از جریان رفراندوم به تدریج آیتالله خمینی را به عنوان رهبر خود پذیرفته بودند، فرارسیدن ماه محرم را انتظار میکشیدند که با استفاده از مراسم سوگواری و مجالس وعظ و خطابه بتوانند خواستههای خویش را پیش برند و علیه دولت فعالیت مؤثرتری انجام دهند. این انتظار تا بدانجا خودنمایی کرد که آیتالله خمینی عید نوروز سال جاری را عزا اعلام، و به کرات اظهار داشت که عید شیعیان امسال در ماه محرم برگزار خواهد شد. حوادثی نظیر واقعه مدرسه فیضیه قم و جریانات تبریز در دومین روز از فروردین امسال به تشدید اوضاع و اختلافات موجود میان دولت و روحانیون کمک کرد تا اینکه آنچه را که روحانیون انتظارش را میکشیدند فرارسید. با آغاز ماه محرم «علما و روحانیون به ویژه آیتالله خمینی که عده زیادی از وعاظ و طلاب را به منظور اجرای یک طرح و نقشه تبلیغاتی دامنهدار علیه دولت به شهرستانهای مختلف اعزام داشته بودند در تهران، مشهد، قم و سایر شهرها به شدت مشغول فعالیت شده و دولت را به اتهام پایمال کردن موازین اسلامی، ایجاد روابط با اسرائیل، تقویت و ایجاد تسهیلاتی جهت فرقه بهایی و برخی اقدامات دیگر مورد حمله قرار داده و مخصوصاً در نظر داشتند در روزهای تاسوعا و عاشورا از کثرت فوقالعاده دستهجات عزادار استفاده [کننند] و حتیالامکان تصادماتی بین مأمورین انتظامی و مردم به وجود آورده و از آن بهرهبرداری نمایند. ولی طرح عاقلانه عدم مداخله قوای انتظامی در امور دستهجات عزاداری در روزهای سوگواری این فرصت را به آنان نداد و مراسم سوگواری تاسوعا و عاشورا در سراسر کشور و با نظم و آرامش برگزار شد».
گزارش امروز ساواک در این بخش، فضای حاکم بر مراسم عزاداری روز عاشورای تهران را واکاوی کرده، ضمن معرفی عناصر شرکت کننده در آن نقاطی را که در آن روز دستهجات عزاداری پیموده بودند بار دیگر زیر نظر گرفت؛ «در تهران، بامداد روز عاشورا طبق دعوت قبلی و اعلام قبلی گروهی در حدود سه هزار نفر مرکب از عناصر منتسب به جمعیت نهضت آزادی و انجمنهای اسلامی وابسته به آن،عوامل طرفدار آیتالله بهبهانی، بقایای فدائیان اسلام، اعضای جمعیتها و هیئتهای مذهبی، افراد کمیته بازار، جبهه ملی و برخی از بازاریان متعصب که همگی آنها ضمن داشتن پارهای اختلافات با یکدیگر در تأیید و پشتیبانی از نظریات آیتالله خمینی وحدت نظر دارند در مسجد حاجابوالفتح واقع در میدان شاه جمع [شدند و] به صورت دمونستراسیون در خیابانهای ری، سرچشمه، بهارستان، شاهآباد، اسلامبول، فردوسی، شاهرضا، سیمتری نظامی، سپه و ناصرخسرو به گردش درآمده و به دادن شعارهایی له خمینی و بعضاً دکتر مصدق و علیه دولت و مقامات عالیه کشور پرداخته و در خاتمه درحالیکه از تعداد آنها تاحدودی کاسته شده بود به مسجد سلطانی وارد [شدند] و در آنجا به آنان اعلام شد که بعدازظهر روز مذکور در مسجد هدایت گرد آیند».
به زعم مأموران ساواک، ابتکار این تظاهرات به دلایل و قرائنی در دست عوامل منتسب به جمعیت نهضت آزادی ایران بوده است. مهمترین دلایل و قرائن موجود به ترتیب زیر است:
1ـ حضور عناصر طرفدار جمعیت مزبور در بین تظاهرکنندگان
2ـ شعارهایی که به سود دکتر مصدق داده میشد.
3ـ شعارهای تندی که تظاهرکنندگان علیه مقامات بلندپایه کشور سرمیدادند. این نوع شعارها مخصوص افراد جمعیت نهضت آزادی است.
4ـ هدایت و کشاندن متظاهرین به خیابانهای شمالی شهر و توقف در برابر دانشگاه تهران
5ـ اعلام برنامه بعدازظهر عاشورا که جمعیت در مسجد هدایت حضور به هم رسانند.
شرح چگونگی تجمع مردم در مسجد هدایت که بعدازظهر عاشورا صورت پذیرفت، به همراه برنامهها، شعارها، سخنرانان و موضوع سخنرانیها، و در ادامه برپایی تظاهرات خیابانی بعد از تجمع در آن مسجد که به محاصره و دستگیری تعدادی از تظاهرکنندگان توسط قوای انتظامی انجامید، سطور بعدی گزارش ساواک را به خود اختصاص داده است. لیکن موضوع مهمی که در ادامة این گزارش تحلیلی مورد توجه ساواک قرار گرفته سخنرانی شدیداللحنی است که آیتالله خمینی در بعدازظهر روز دوشنبه 13 خرداد جاری در مدرسه فیضیه قم ایراد نمود. این سخنرانی بهانه به دست دولت داد که شبانه در اقدامی غافلگیرانه وی را دستگیر کند. علاوه بر این جمع دیگری از افرادی که در این گزارش از ایشان با عنوان «روحانیون و وعاظ ناراحت» یاد شده است در تهران و شهرستانهای دیگر کشور بازداشت و زندانی شدند. چنانکه گزارش حاضر نیز برآن اذعان دارد پخش خبر مربوط به دستگیری آیتالله خمینی و دیگر وعاظ مشهور که به سرعت در بین بازاریان، محافل مذهبی و سایر طبقات مردم تهران دهنبهدهن میگشت، واکنشهای شدیدی را به وجودآورده، تعطیلی دکانها و شدت مخالفتها را موجب گردید. اشاره مختصر به چگونگی آغاز تظاهرات چهارشنبه (15 خرداد) که در ساعت 8 ونیم صبح با تجمع نزدیک به چهارصد نفر از وابستگان جمعیت نهضت آزادی ایران و اعضای جبهه ملی در مسجد سلطانی تهران شکل گرفت، از دیگر موضوعاتی است که یک صفحه از گزارش مذکور را پر کرده است. لیکن بخشی که به نظر میرسد یکی از اهداف عمده ساواک در تهیه و تنظیم این گزارش بوده، طبقهبندی افراد شرکت کننده در تظاهرات و درگیریهای روز 15 خرداد است که ضمن به کار بردن عناوینی چون «اغتشاش» و «فعالیتهای مخرب» درباره تظاهرات و اعتراضات آن روز، مخالفان دولت را در چند دسته زیر تقسیم کرده است:
«1ـ عناصر وابسته به جمعیت نهضت آزادی و انجمنهای اسلامی منتسب به این جمعیت
2ـ بازاریان طرفدار جبهه ملی
3ـ اعضای هیئتهای مذهبی نظیر هیئت قائمیه و جوانان حداد و غیره
4ـ بقایای فدائیان اسلام
5ـ طرفداران آیتالله بهبهانی و برخی دیگر از روحانیون
6ـ بازاریان متعصب مذهبی
7ـ جمعی از متنفذین و چاقوکشان جنوب شهر و میدان بارفروشها نظیر طیب حاجرضایی».
دستیابی به انگیزههای درونی و ارائه تحلیلهای ماهوی از اعتراضات و تظاهرات مردمی که در چند روز گذشته، به ویژه روز 15 خرداد علیه برنامهها و سیاستهای دولت در پایتخت و شهرهای دیگر کشور روی داد، همچنان کانون توجهات ساواک بوده، در تلاش است که به شیوههایی گونهگون ضمن تلقی «اغتشاش»، ماهیت مبارزاتی را که درونمایه مذهبی دارد دریابد. به همین سبب در بخشی از گزارش تحلیلیاش «ماهیت اغتشاش» را بهانه قرار داده و به زعم خویش خاستگاه اولیه و انگیزههای اصلی جریان تظاهرات 15 خرداد را بررسی کرده است: «ماهیت اغتشاش؛ باتوجه به اقدامات تخریبی عناصر آشوبگر در نقاط مختلف شهر، محتمل است در بادی امر چنین به نظر رسد که اینگونه اقدامات نمیتواند بدون نقشه و طرح قبلی و بدون داشتن ستادی مشترک و مجرب به منصه ظهور و بروز برسد. ولی چنانچه به چگونگی به وجود آمدن این ماجرا اندکی بیشتر توجه شود عقیده و ایمان به چنین فکری در معرض شک و تردید قرار خواهد گرفت. زیرا در صورتیکه دستهجات مخالف در تولید این اغتشاش دارای طرح و نقشهای بودند به مجرد بازداشت خمینی، مبادرت به تظاهرات ننموده و تأمل میکردند تا هرچه بیشتر مردم از این امر مطلع [میشدند] و سپس به طور غافلگیرانه شبانه کلیه مراکز حساس و حیاتی، نظیر کارخانه برق، آب، انبار نفت و راهآهن و غیره را منفجر [میکردند] و فردای آن روز دست به اغتشاش میزدند. به علاوه چنانچه آشوبگران دارای طرح و نقشهای بودند، هیچگاه به خراب کردن وسایل عامالمنفعه و آتشزدن کتابخانه و امثال آن که احساسات عمومی را جریحهدار مینماید مبادرت نمیورزیدند. چون افرادی که منظوری به این مهمی (ساقط کردن دولت) را داشته و بخواهند جهت این کار طرح و نقشهای تنظیم نمایند، مسلماً این اندازه عقل و درایت دارند که بتوانند درک کنند این اقدامات به زیان آنها تمام خواهد شد. مضافاً به اینکه قسمت عمدهای از اقدامات تخریبی در اثر اغراض شخصی صورت گرفته و افرادی که با سایرین قبلاً دارای حسابهایی بودهاند موقعیت را مغتنم شمرده و به تسویه حساب پرداختهاند که نظایر این امر در حوادث روزهای چهارشنبه و پنجشنبه زیاد به چشم میخورد. به هرحال گرچه هنوز زود است که بتوان اظهار نظر صریح و قطعی در مورد ماهیت این اغتشاش به عمل آورد ولی از قرائن امر چنین استنباط میشود که حوادث هفته گذشته را با تردید میتوان یک شورش طبق نقشه و برنامه دانست و به فرض آنکه عناصر مخالف درصدد ... نقشههای خائنانهای جهت برهم زدن نظم و امنیت کشور بودهاند این وقایع قبل از فرارسیدن موعد اجرای نقشههای آنان حادث و در حقیقت طرحهای آنان را برهم زده است. ضمناً نقش طبقات ناراضی از صفوف و دستهجات مختلف و افراد بیکاره و همچنین تحریکات مداوم رادیوهای بیگانه و عوامل دیگری از این قبیل را نمیبایستی نادیده گرفت. و مسلماً تعداد زیادی از جمع چهار تا شش هزارنفری که در روزهای چهارشنبه و پنجشنبه موجبات ایجاد اغتشاش را فراهم ساختند از طبقات ناراضی و بیکارهای بودند که محققاً در هر نغمه مخالفی که ساز شود شرکت خواهند جست. بدیهی است که تحقیقات بعدی در مورد ارسال وجوهی از خارج و کمکهای جمال عبدالناصر به عوامل آشوبگر و نتایج حاصله از بازجوئیهای معموله از افراد بازداشتی بیش از پیش ماهیت قضیه را روشن خواهد ساخت».
در بخش پایانی گزارش حاضر که عنوان «درحال حاضر چه باید کرد؟» به خود گرفته، راهکارهای پیشنهادی ساواک مطرح شده است تا حاکمیت با توسل بدانها بتواند موجبات ساکت ساختن مخالفین و برطرف ساختن بحران به وجودآمده را فراهم آورد. «آنچه مسلم است برای دولت که اکنون دست به بازداشت آیتالله خمینی و برخی دیگر از علما و وعاظ ناراحت زده و به دنبال آن حوادثی به این صورت که ملاحظه شد روی داده، راه برگشت و عقبنشینی وجود ندارد. زیرا دادن کوچکترین امتیاز به روحانیون بر تجری آنان افزوده و دولت را با بزرگترین شکست مواجه خواهد ساخت. ولی در عین حال برخی راهحلها و طرق وجود دارد که میتوان به وسیله آنها بدون دادن امتیاز، موجبات اسکات مخالفین و برطرف ساختن بحران و جلب حمایت متدینین بیغرض را فراهم ساخت. به نظر میرسد که در شرایط فعلی انجام اقدامات ذیل جهت اعاده وضع عادی در کشور فوریت و ضروریت دارد:
ـ بازکردن بازارها و دکاکین: چون تعطیل بازار تهران و برخی شهرستانها دلیل ادامه اوضاع غیرعادی در کشور است و مخالفین، این امر را نشانه همدردی و پشتیبانی مردم از خود دانسته و مسلماً تعطیل بازار را وسیله کسب امتیازاتی از دولت قرار میدهند، لذا مساعی دولت باید در درجه اول صرف مفتوح ساختن بازار تهران و نتیجتاً شهرستانها گردد و با توجه به اینکه اکثر کسبه مایل به بازکردن دکاکین خود میباشند موفقیت در این راه چندان دشوار به نظر نمیرسد. ولی مسلماً عدهای از بازاریان متعصب نیز جداً مخالف مفتوح شدن مغازهها هستند و این عده به اتفاق سایر عناصر ناراحت و اخلالگر، محققاً منتهای کوشش خود را به کار خواهند برد تا از بازگردیدن بازار جلوگیری نمایند. جهت گشودن دکاکین میبایستی ابتدا در بازار و خیابانهای اطراف ایجاد اعتماد از نظر وجود امنیت و سپس از طرق تماس با برخی از محترمین بازار و وساطت معمرین اتاق بازرگانی تهران در این باره اقدام کرد و عنداللزوم میتوان به تهدید از قبیل برداشتن سقف بازار و غیره نیز متوسل شد.
2ـ آزادی فوری افراد بیگناه و رسیدگی و تعقیب سریع پروندههای اخلالگران و اعمال مجازاتهای شدید در مورد آنان به ویژه نسبت به چاقوکشانی نظیر طیب حاجرضائی که افکار عمومی نیز از آنها به شدت متنفر است.
3ـ دستگیری کلیه اعضای نهضت آزادی و انجمنهای وابسته و همچنین بقایای فدائیان اسلام و برخی از هیئتهای مذهبی خطرناک که در جریانات اخیر نقش درجه اول را به عهده داشتهاند به منظور جلوگیری از وقوع حوادث بعدی.
4ـ ممانعت از برگزاری تظاهرات به منظور ابراز تنفر نسبت به حوادث اخیر به وسیله افراد بدنام نظیر شعبان جعفری و اصولاً خودداری از هرگونه استفاده از این دسته اشخاص در این قبیل امور.
5ـ جلب و تحبیب پارهای از وعاظ مورد اعتماد که در اثر جریانات اخیر از روضهخوانی و نتیجتاً منافع مادی خویش محروم گردیدهاند و کمک به آنها به منظور محکوم کردن مسببین این وقایع.
6ـ رعایت احترام بیشتر نسبت به روحانیون روشنفکر خوشنام نظیر راشد و کمرهای و استفاده از آنها.
7ـ واگذاری فوری تلویزیون ایران به دولت که موجب حملات مداوم وعاظ به دولت و متهم شدن مقامات مسئول به حمایت از فرقه بهائی است.
8ـ محدود ساختن هر چه بیشتر روابط ایران با اسرائیل و رعایت استتار کامل در این مورد و متوقف شدن حمایت رادیو اسرائیل از ایران در برنامه فارسی این رادیو.
9ـ چون برکناری جهانگیر تفضلی از وزارت مشاور و سرپرستی اداره کل انتشارات و رادیو در طبقات مختلف مردم حسن اثر فراوانی داشته و در حال حاضر تعویض کابینه به هیچوجه مقرون به مصلحت نیست، لذا چنانچه دولت برخی از وزرا و مسئولین اموری را که چندان خوشنام نیستند نظیر دکتر خوشبین وزیر مشاور، بهنیا وزیر دارائی، دکترخانلری وزیر فرهنگ و رسول پرویزی معاون نخستوزیر را تغییر دهد در جلب رضایت و اعتماد مردم تأثیر بسزائی خواهد داشت.
10ـ ضمناً باید کلیه دستگاههای مسئول و همچنین جمعیتهای زنان منتهای کوشش خود را به عمل آورند که در آینده مستمسکی به دست روحانیون نداده و با اقداماتی از قبیل دعوت هنرپیشگان موجبات ناراحتی بیشتری را فراهم نسازند».[1]
± تلگرام آیتالله میلانی به آیتالله خمینی
آیتالله میلانی با ارسال تلگرامی خطاب به آیتالله خمینی در زندان قصر تهران، یادآور شد که قصد عزیمت به تهران و اعلام حمایت از اقدامات او از نزدیک داشت؛ اما مأموران دولتی او را از این کار بازداشتند. متن تلگرام وی به شرح زیر است: «تهران. زندان. حضرات حجج اسلام و المسلمین آیتالله آقای خمینی، رونوشت حضرت آیتالله آقای قمی، رونوشت حضرت آیتالله آقاشیخ بهاءالدین محلاتی دامت برکاتهم، بازداشت حضرتعالی و بقیه آیات و حجج و مبلغین و اساتید دانشگاه و سایر اشخاص محترم با ایمان در ایام عزاداری حسینی علیهالصلوات و السلام به جرم اظهار حق و امر به معروف و نهی از منکر بسیار موجب تأثر است. البته تأسی به حضرت سیدالشهدا نمودهاید که جرم آن بزرگوار همین بود. ای کاش اولیاء امور از واقعه کربلا عبرت گرفته و دست به چنین عملی نمیزدند. گرچه با این پیشامد، عظمت دین و آیین جلوهگر شد و مردم دنیا فهمیدند آزادی در این مملکت نیست و اختناق مردم به جایی رسیده است که بزرگان کشور و رجال مذهب که از خود گذشته و دانستههای خود را به مردم میرسانند تا جلوگیری از مفاسد اخلاقی و اجتماعی و اقتصادی نمایند و مردم را از بدبختی نجات بدهند، دستگیر و زندانی شوند. بسی جای شگفت است، علما و دانشمندان در سایر مملکت حائز اهمیت و احترام باشند و در ایران گوشه زندان به سر برند. الیالله المشتکی. خواستم به تهران آیم و از نزدیک پشتیبانی و هماهنگی خود را اعلام کنم و بگویم آنچه شما گفتهاید گفته همه روحانیین بلکه گفته اولیای خدا و ائمهاطهار علیهمالسلام است، هواپیما را از بین راه برگردانیدند. اکنون در همین زندانخانه به چارهجویی پرداختهام و در راه استخلاص آقایان با همه قوا به حول و قوه الهی میکوشم و تا وسیله آسایش و رفع گرفتاری آقایان نشود و اولیای امور از تصمیم غیرشرعی خود دست برندارند ساکت نخواهیم نشست و برهمه مسلمانان لازم است به وظیفه ارادتمندی عمل نمایند و یاری و پشتیبانی کنند و هماهنگی خود را اظهار بدارند تا با تأیید خداوندی قرآن و دین و آیین از مخاطرات مصون گردد. گویا اولیای امور میخواهند این مملکت جعفری را به خاک و خون کشیده با کشتن جوانان غیور باایمان، کشور را به دست دشمنان اسلام و قرآن بسپارند. ولاتحسبنالله غافلاً عما یعمل الظالمون. امید است به یمن حمایت حضرت ولیعصر ارواحنا فداه مورد عنایت کامله الهیه باشید و با مزید عزت احترام مقضیالمرام از این گرفتاری مستخلص و مشمول کلمه مبارکه انهم لهم المنصورون گردید. والسلام علیکم جمیعاً. السید محمدهادی الحسینی المیلانی».[2]
± تلگرام آیتالله شیرازی خطاب به مراجع تقلید
امروز متن تلگرامی که آیتالله سیدعبدالله شیرازی خطاب به مراجع تقلید مخابره و در آن از اقدامات و برنامههای دولت ایران شدیداً اظهار نفرت کرده است به دست مأموران ساواک افتاد. آیتالله شیرازی تلگرام خود را «به نام مسلمانان و هیئت علمیه نجف اشرف» آغاز میکند: «به نام مسلمانان و هیئت علمیه نجف اشرف. از اعمال جنایتکارانه که مقامات تبهکار ایران به عمل میآورند از قبیل قتل و مضروب ساختن مردم و بازداشت و زندانی کردن مراجع تقلید و فرستادن آنها به دادگاه نظامی شدیداً اظهار تنفر نموده و از مسلمانان در تمام جهان میخواهیم برای کمک به برادران خود در ایران قیام کرده و آنها را از دست استعمار ستمگر نجات دهند. مسلمانان در تمام جهان بدانند که همه، فردا، از این خونهای طاهری که امروز به دست جنایتکاران در ایران ریخته میشود مسئول میباشند. همه شما شبان و همه مسئول رعیت میباشید. هدف اساسی ما آزاد کردن پیشوایان مذهبی و افراد ملت است. گمان مبر که خدا از کرده ستمکاران غافل است. سید عبدالله شیرازی».[3]
± بیاعتنایی آیتالله خمینی به نخستوزیر
بین اعضا و وابستگان جبهه ملی سخن از این است که اسدالله علم در زندان با آیتالله خمینی دیدار کرده، خبر داده است که شاه نیز برای ملاقات با او به زندان خواهد آمد، اما آیتالله خمینی در این مورد از خود بیاعتنایی نشان داده است.[4]
± علت اصلی تعطیلی بازار تهران
وضعیت بازار تهران امروز ناامن بوده، تمام حجرهها و مغازههای آن به علت نبود امنیت بسته است. مغازهداران به هیچوجه احساس امنیت ندارند و از بیم اینکه حادثهای در محوطه بازار روی دهد از باز کردن دکانهایشان خودداری میکنند. افزون براین، قسمتی از مغازههای موجود در خیابانهای ناصرخسرو و بوذرجمهری که نزدیک به بازار است تعطیل بوده، اغلب کسبه جلو مغازهها در ترددند.[5]
± تلاش مخالفان دولت برای اعتصاب عمومی
شایعه تعطیلی فردا از صبح امروز بین مردم کوچه و بازار رواج یافته است. در این باره اعلامیههایی هم گاه بدون امضا در خیابانها و معابر عمومی شهر تهران پخش شده به اطلاع عموم اهالی تهران رسانده شده که بازار و دکانها روز سهشنبه (فردا /21 خرداد ماه جاری) بسته خواهد بود. «جامعه روحانیون تهران» اعلام کرد که مناسبت و علت این اعتصاب عمومی، اعتراض به عملیات دولت بوده به همین سبب از مردم میخواهند که در پشتیبانی از این اعلامیه، فردا مغازهها و کارهای خود را تعطیل کنند و از خانه بیرون نیایند. اصناف و کسبه میدان گمرک و امینالسلطان هم به مشتریان خود اطلاع میدهند که مایحتاجشان را روزانه تهیه کنند و حتیالامکان سعی کنند که از منازلشان بیرون نیایند. گزارشهای ساواک حاکی است جمع زیادی از بازاریان اظهار میکنند که فردا به هیچوجه در محل کارشان حاضر نخواهند بود و بازار را بسته نگه خواهند داشت. برخی از جوانان در این باره فعالیت مضاعفی از خود نشان میدهند. برای نمونه یکی از اعضای سازمان جوانان جبهه ملی به نام بشرای که در انجمنهای اسلامی نیز عضویت دارد، پیش از ظهر امروز در خیابان شهباز اعلامیه «اتحاد مسلمین» را توزیع میکرد که در آن از عموم اهالی تهران خواسته شده است فردا دست به اعتصاب عمومی بزنند. این مرد جلو راننده تاکسیها را میگیرد و به آنها میگوید که اگر فردا کار بکنید تمام شیشههای ماشین شما را خواهیم شکست.[6] افزون بر او، حاج حسن قمی که از سرمایهداران تهرانی است، ضمن توزیع اعلامیه همان اتحادیه، اعلام میدارد که آیتالله حکیم تلگرام کردهاند «بازار را باز نکنید تا تکلیفم را با این شاه تعیین کنم».[7] او مردم را سوگند میدهد که فردا مغازههایشان را باز نکنند. طولی نکشید که چند پاسبان به سمت او رفتند، تا دستگیرش کنند؛ اما پا به فرار گذاشته به سوی خیابان ناصرخسرو گریخت. اندکی بعد در همآنجا باز برای عدهای شروع به سخنرانی کرد. عدهای نیز ضمن دعوت مردم برای تعطیلی فردا، اعلام مینمایند که اگر مغازههایشان را تعطیل و در تظاهرات فردا شرکت نکنند مالشان به غارت خواهد رفت و مغازههایشان ویران خواهد شد و از دین اسلام هم خارج هستند. افرادی هم شایع کردهاند که حمله به جایگاههای پمپ بنزین و به آتشکشاندن آنها هم جزو برنامههای مخالفان دولت در اعتصاب و تظاهرات روز سهشنبه (21 خرداد جاری) است.[8] در این میان فعالیت بعضی از شاغلان امور حکومتی جالبتوجه است. به طوری که دو تن از کارمندان مجلس سنا به نامهای کاظم متحدین و حاجرضایی تهرانی که در تظاهرات روزهای گذشته هم نقش موثری داشتهاند، با استفاده از امکانات تلفنی در محل کارشان، مرتباً با افراد دیگر تماس گرفته، به آنان دستورات لازم را برای اعتصاب عمومی فردا صادر میکنند.[9] گفته میشود که اعتصاب فردا برپایة سه اصل زیر شکل خواهد گرفت: 1ـ آزادی آیتالله خمینی 2ـ الغای لوایح ششگانه 3ـ برسرِ کار آمدن حکومت واقعی مردم بر مردم بر اساس قوانین اسلام.[10]
افزون بر اطلاعات و اخباری که در این باره مأموران ساواک به واسطه گشتزنی در خیابانهای پرتردد و نقاط مرکزی شهر تهران به دست میآورند، برخی منابع خارجی اعلام کردند که «به دنبال دو روز آرامش در پایتخت ایران، رهبران مذهبی این کشور علناً به دولت اعلان جنگ داده و برای فردا اعلام اعتصاب عمومی کردهاند».[11] شیوع چنین اخباری در بین مردم و انتشار اعلامیههایی از این دست باعث شد که از ساعت 5 بعدازظهر مردم در نواحی مختلف شهر، به ویژه در مناطق جنوبی، به دکانها، نانوائیها، قصابیها، لبنیاتیها و سایر مغازهها هجوم برده برای تهیه مایحتاج دو روزه خود در برابر این دکانها صف بکشند. این وضعیت با نزدیک شدن شب شدت گرفته، هرچه هوا به تاریکی میرفت، انبوه جمعیتی که در جلو مغازهها و دکانها به صف ایستاده بودند افزوده شد.[12]
± اعتصاب مردم تبریز
به گزارش ساواک علاوه بر پایتخت، در برخی از شهرها هم سخن از اعتصاب فردا در بین مردم رواج یافته است. در تبریز حجتالاسلام محمود وحدتنیا در یکی از مساجد شهر بالای منبر رفت و ضمن قرائت اعلامیة آیتالله شریعتمداری اظهار نمود که فردا کلیه نقاط کشور، مغازهها و بازار تعطیل و اعتصاب عمومی خواهد بود.[13]
± اعلامیه «مسلمانان مجاهد» درباره اعتصاب عمومی
یک تشکل مذهبی با عنوان «مسلمانان مجاهد» با انتشار اعلامیهای ضمن اشاره به رویدادهای چند روز اخیر کشور و تأکید بر حکومت دیکتاتوری محمدرضا پهلوی، از اهالی تهران خواست که فردا دست به اعتصاب عمومی بزنند و از خانههایشان بیرون نیایند. متن اعلامیه مسلمانان مجاهد که به صورت تراکت در برخی از نقاط شهر توزیع شده به شرح زیر است: «برادران مسلمان ایرانی! به خاطر اعتراض به آدمکشیها و جنایتهای وحشیانه هیئت حاکمه خائن که به دستور دشمنان ملت مسلمان ایران و عمال اسرائیل صورت گرفته است، به خاطر به زنجیر کشیدن رهبران محترم دینی و مخصوصاً حضرت آیتالله خمینی و قتل عام بیرحمانهای که در تهران و تمام شهرستانها و خرابکاریهای مأمورین سازمان به اصطلاح امنیت به نام مردم و برای لکهدار نمودن نهضت دینی و ملی برای تحکیم دروغین پایههای لرزان حکومت دیکتاتوری شاه نسبت به مردم آزاده و مسلمان وطن ما اعمال شده فردا سهشنبه 21 خرداد اعتصاب نموده و از منازل خارج نشوید. خدای قهار و نیروی انتقامگیر او همواره پشتیبان مردمی است که برای به دست آوردن حقوق انسانی خود قیام کردهاند. مسلمانان مجاهد».[14]
± تهدید مغازهداران توسط شهرداری تهران
به گزارش روزنامه مهر ایران سخنگوی شهرداری تهران در مقابله با تلاش افرادی که با پخش اعلامیههایی میکوشند فردا را به اعتصاب عمومی بکشند، اعلام نمود: هر مغازهداری که فردا بر سر کارش حاضر نشود و مغازهاش را بسته نگه دارد اقدامش به عنوان اخلال در نظم عمومی و آسایش عمومی تلقی و پروانه کسبش لغو خواهد شد.[15]
± اعلامیههای فرمانداری نظامی تهران و حومه
باوجود شایعاتی که در سطح عمومی مبنی بر تعطیلی فردا رواج یافته، فرمانداری نظامی تهران و حومه با انتشار دو اعلامیه که اولی با شماره 7 در ساعت 6 و نیم بعدازظهر، و دومی با شماره 8 به فاصله دو ساعت بعد از آن صادر گردید، وضعیت شهر تهران را آرام دانسته، با اشارة گذرا به اقدامات مخالفتآمیز عدهای در 12ساعت گذشته اعلام نمود که مخالفان دستگیر و تسلیم دادگاه نظامی شدهاند. هر دو اعلامیه را سپهبد نعمتالله نصیری، فرمانداری نظامی تهران و حومه، امضا کرده است. متن اعلامیه شماره 7 به شرح زیر است: «بدینوسیله به اطلاع اهالی محترم تهران و حومه میرسد که امنیت و آرامش کامل در پایتخت حکمفرما است و چون در 12 ساعت اخیر مشتی از اخلالگران و عناصر مفسدهجو پس از مأیوس شدن از اجرای نقشه شوم و کثیف خود به منظور به هم زدن آرامش و امنیت مردم شایعات دروغی در شهر انتشار و با ایجاد تشویش در افکار عمومی تصمیم دارند مزاحمت و ناراحتی اهالی را فراهم سازند؛ فرمانداری نظامی تهران موکداً اعلام میدارد که امنیت پایتخت و در نتیجه آسایش و رفاه مردم از هر جهت تأمین است و شخصی که در 12 ساعت اخیر موجب اشاعه اکاذیب شده بود بازداشت گردیده و اگر افراد و دستجاتی برخلاف مقررات فرمانداری نظامی رفتار [نمایند] و نظم و آسایش عمومی را مختل سازند دستگیر و تسلیم دادگاههای نظامی خواهند شد».
موضوع اعلامیه شماره 8 فرمانداری نظامی تهران و حومه، همان فعالیتهای افرادی است که از آنان با عناوین اخلالگران و توطئهگران خائن یاد شده است. از اینرو ادبیات فرمانداری نظامی تهران و حومه در تنظیم و انتشار اعلامیه اخیر اندکی شدید و غلیظ است: «بدینوسیله به اطلاع اهالی محترم تهران و حومه میرساند که با همکاری مردم شریف پایتخت، امنیت و آرامش کامل در تهران و حومه حکمفرما است و مأموران فرمانداری نظامی ضمن کشف هویت کسانی که در این توطئه خائنانه دخالت داشتهاند و ظرف چند روز اخیر اکثریت آنها دستگیر [شدهاند] و بقیه نیز به زودی دستگیر و تعقیب قانونی خواهند شد، به اطلاع عموم میرساند که فرمانداری نظامی تهران و حومه در 24 ساعت اخیر موفق شده که از شبکههای جاسوسی و کانون توطئه و خیانت، اسناد و مدارک مهمی به دست آورد که ظرف سه روز آینده با ذکر جزئیات در معرض افکار عمومی قرار خواهد داد. ضمناً خاطرنشان میسازد چند تن از کسانی که در 12 ساعت اخیر به منظور مشوب ساختن اذهان عمومی و سلب آسایش مردم به شایعهپراکنی پرداخته بودند دستگیر و تسلیم دادگاه نظامی گردیدند».[16]
± گزارش نخستوزیر به شاه
در ساعت 10 صبح امروز اسدالله علم (نخستوزیر) به حضور محمدرضا شاه رسید و در مدت یک ساعت و نیمی که نزد وی بود، گزارشی از جریانات و نتیجه بررسیهائی که دولت درباره وقایع اخیر به عمل آورده ارائه داد.[17]
± طرح رسیدگی به وضعیت مغازهها در هیئت دولت
حوادث اخیر کشور، هیئت دولت را به عنوان عامل اصلی در بروز اعتراضات با چالشهای مختلفی روبهرو ساخته، انبوهی از مشکلات و موضوعات مهم سیاسی، اقتصادی و اجتماعی را به درون جلسات آن برده است. هیئت وزیران در این چند روز نشستهای متعددی تشکیل داده، با ابراز نگرانی مسائل موجود را بررسی کرده است. ریاست جلسه امروز هیئت دولت را اسدالله علم (نخستوزیر) برعهده داشت و بیشتر وزیران هم حاضر بودند. مذاکرات آنها بعد از صحبتهای اولیه با سخنان علم رسمیت یافت. اشاره علم به تعطیلی فردا در همان دقایق نخست، نشان داد که دلیل اصلی برای تشکیل جلسه امروز هیئت دولت صحبتهایی است که بین مردم درباره تعطیلی فردا شایع شده است. چرا که علم از اعضای کابینهاش خواست «در مورد شایعاتی که برای تعطیلی فردا در شهر هست مذاکره باید کرد». پس از او وزیر اقتصاد از اهمیت کار فردا سخن گفت و تذکر داد که «اگر همه دکانها فردا بسته باشد به پرستیژ دولت صدمه بزرگی میخورد». سپس ضروری دانست که دولت اعلامیهای را درباره تشکیل کمیسیونی برای کمک به کسبه و پیشهوران و طوافان آسیبدیده در اطراف بازار منتشر کند. با وجود این پیراسته مخالفت نمود که «اگر اینکار را بکنیم بد میشود و آن وقت همه مطالبه میکنند. عقیده دارم جبران خسارت را عنوان نکنیم. بلکه کمیسیون تشکیل بشود و در صورت لزوم هم کمک کنند».
تفضلی هم با اشاره به خسارات وارده شده، یادآوری کرد که دولت قبل از کمک، باید وضعیت این خسارتها را روشن و نارضایتیها را تعدیل کند. سخن او را وزیر دادگستری پاسخ داد و گفت: «ما مسئول حراست جان و مال مردم هستیم. اگر نتوانستیم حراست کنیم باید غرامت بپردازیم. پیشبینی نکرده بودیم، پیشآمد و باید غرامت بپردازیم. ضمناً میشود از خود مردم هم کمک گرفت. به هر حال به نظر بنده اینکار اصولی هست و باید اعلان کنیم که جبران خسارت میکنیم. موضوع فردا قابل توجه است. اگر فردا تمام شهر تعطیل بشود، ضربت بسیار سختی به دولت است». گفتههای باهری مورد تأیید وزیر کشاورزی قرار گرفت. ریاحی حتی تصریح کرد به بازماندگان کسانی که بیگناه کشته شدهاند باید خسارت پرداخت شود. در این هنگام علم اعلام نمود که «به هر صورت کاری باید کرد تا [خبر] ساعت 9 به رادیو برسد و پخش شود». با این گفته او، تفضلی انجام دو کار را لازم شمرد «اول آنکه قصابیها و نانوائیها باید باز بشوند. زیرا مقداری اینکار را سبک میکند. دوم اینکه خبری به طور کلی بدهیم که به اشخاصی که صدمه وارد شده است به خصوص کسبه جزء ]کمک خواهد شد[». پس از گفتوشنودها اعضای حاضر در جلسه امروز هیئت دولت موافقت کردند که کمیسیونهایی در یکی از وزارتخانهها تشکیل گردد و به موضوع رسیدگی و کمک کند. در پایان دو اعلامیه هم نوشته شد که امشب از رادیوی ایران پخش شود.[18]
± کمکهای دولت به آسیبدیدگان
در پایان جلسه امروز هیئت وزیران، اعلامیهای به شرح زیر از سوی دولت منتشر شد: «نظر به اینکه در واقعه شوم پانزده خرداد جماعتی بیگناه از قبیل کسبه، پیشهوران جزء، طوافان، دستفروشان و سایر اصناف دچار خسارات مالی و جانی شده و به دست اشرار و اخلالگران، دکه یا دکانشان سوخته و یا اموالشان به غارت رفته است و همچنین خانوادههایی که سرپرست خود را از دست داده و دچار مضیقه مالی شدهاند دولت تصمیم دارد که به این افراد به طرق مختلف مساعدتهایی برای جبران خسارات وارده بکند تا بتوانند بعد از این هم به کسب و کار خود ادامه داده و معاش خویش را تامین کنند. به این منظور کمیسیونی زیر نظر سه نفر آقایان وزرای دادگستری و اقتصاد و کشور مأمور [شدهاند] که به دقت به وضع خسارتدیدگان رسیدگی کرده به هر یک مساعدت لازم را بنماید. ترتیب مراجعه افراد و تسلیم مدارک را کمیسیون مزبور تعیین نموده به اطلاع عامه خواهد رساند».[19]
± آتشسوزی و کشتار؛ کار مأموران ساواک
امروز در معابر عمومی بین مردم عادی که در حال رفتوآمد هستند صحبت از این است که تمام این آتشسوزیها و کشتوکشتارها را که در تهران روی داده مأمورین سازمان امنیت به راه انداختهاند و چون ساواک خیال میکند که اقدام مأموران وابستهاش خوب و حساب شده بود، مردم نسبت به آنها بدبین شده، به شدت از وقایع پیشآمده ناراحت هستند.[20]
± فعالیت فرمانداری نظامی در تهران
مأموران فرمانداری نظامی تهران که شبها کنترل خیابانها و معابر عمومی شهر را برعهده دارند نسبت به شبهای گذشته فعالیت بیشتری از خود نشان داده، عملیات کنترل را با شدت انجام میدهند. هرگونه عبور و مرور را به دقت بررسی میکنند. افزایش و تشدید کنترل توسط آنها از ساعت 11 شب تا 5 صبح با استقرار اتومبیلها و جیپهای مخصوص در خیابانها و کوچهها نمود آشکارا به خود گرفت. به طوری که عابرین را متوقف میساختند و پس از بازرسی آنها و بررسی کارت شناسایی اجازه عبور میدادند. این کنترل در طول خیابانهای مرکزی شهر بیش از ده بار تکرار میشد. در این میان تعدادی از عابرین به دلایل جزئی بازداشت شدهاند[21] که احتمال میرود فردا صبح آزاد شوند.
± پشتیبانی بازاریان تهران از علما
بازرگانان تهرانی تصمیم گرفتهاند که برای موفقیت علما و روحانیون مذهبی کشور در مبارزه با دولت اگر به میلیونها تومان پول هم نیاز باشد خرج کنند. این مطلب را شیخ بهاءالدین نوری اعلام کرد که از روحانیون بنام تهرانی است. او در ادامه با اشاره به بیسابقه بودن چنین وضعیتی در بین بازاریان افزود که آنان در این باره اختلاف سلیقهها را کنار گذاشتهاند و با هم وحدت نظر دارند. به گفته وی هرچه قدر دولت در سرکوبی مخالفت و اعتراض روحانیون شدت بیشتری به خرج دهد، بر میزان تعصب مردم ایران نسبت به حمایتشان از علمای مذهبی افزوده خواهدشد. به طوری که اگر در طول چند ماه گذشته دولت در مقابل علما و روحانیون سکوت اختیار میکرد، جامعه به وضع کنونی نمیرسید. حجتالاسلام نوری در این باره معتقد است که آن دسته از روحانیونی که با اقدامات آیتالله خمینی و امثال وی موافق نبودند اکنون ناچارند به علت ترس از افکار عمومی از آنها پشتیبانی ظاهری کنند تا در نظر مردم خوشنام باقی بمانند.[22]
± تلاش ساواک برای القای برقراری آرامش در پایتخت
ساواک مرکزی با مخابره تلگرام زیر به «کلیه ساواکهای خارج از مرکز و خارج از کشور» درصدد است که ضمن القای برقراری امنیت و آرامش در پایتخت، تأکید نماید که به غیر از موارد جزئی موضوع و جریان اعتراضات به پایان رسیده است. متن تلگرام به شرح زیر است: «روز جاری در تهران و شهرستانها هیچگونه تظاهرات و اجتماعاتی صورت نگرفته و آرامش کامل برقرار بوده، ولی بازارهای تهران، تبریز، قم، اصفهان و نجفآباد کماکان تعطیل است. ضمناً از طرف جمعی از عناصر آشوبگر از مردم تهران تقاضا شده روز سهشنبه 21/3/42 (فردا) به عنوان اعتراض به جریانات اخیر از خانههای خود خارج نشوند که به احتمال قوی در اجرای این برنامه موفقیتی به دست نخواهند آورد. سرلشکر پاکروان»[23]
± کنترل نانواییها و قصابیها در تهران
بعدازظهر امروز احمد نفیسی (شهردار تهران) به کلیه نواحی دهگانه شهر تهران دستور داد برای اینکه مردم در تهیه نان و گوشت مصرفی خود دچار مضیقه نشوند، مأموران مناطق شهرداری موظفاند مغازههای نانوائی و قصابی را که در حوزه آنها قرار دارد کاملاً کنترل کنند تا صاحبان آنها تحت تأثیر تبلیغات مخالفان مغازههایشان را نبندند.[24]
± دیدار تعدادی از مغازهداران با معاون فرماندار نظامی تهران
نزدیک به یکصد تن از مغازهداران خیابانهای مرکزی تهران، در فرمانداری نظامی حضور یافتند و با سرلشکر امیرصادقی که به دنبال استقرار حکومت نظامی در تهران، به معاونت فرماندار نظامی تهران و حومه منصوب شده است دیدار کردند. آنان ضمن ابراز خرسندی از این انتصاب و تأکید بر اینکه امیرصادقی فریب تبلیغات مخالفان را نخواهد خورد اعلام نمودند به اعلامیههایی که در شهر برای تعطیل نگهداشتن مغازهها منتشر شده توجهی ننموده، فردا دکانهایشان را باز خواهندکرد.[25]
± اعلامیه رئیس دانشگاه الازهر مصر
شیخ محمود شلتوت (رئیس دانشگاه الازهر مصر) در اعلامیهای خطاب به مسلمانان جهان تأکید کرد که علمای ایران مورد شکنجه و آزار و به ارتکاب «خیانت حراست از تعالیم مذهبی» در معرض بدرفتاری قرار گرفتهاند. رئیس دانشگاه الازهر در بخشی از اعلامیهاش روش مسئولان دولت ایران را در بازداشت علما، «تجاوز آشکار» به حقوق قانونی آنان تلقی نموده از مسلمانان سراسر جهان خواسته است آنچه در توان دارند برای نجات بازداشت مورد نظر او به کار گیرند.[26] اعلامیه وی که از سوی بیشتر خبرگزاریها منتشر گردیده، به زبان عربی صادر شده که ترجمه آن به زبان فارسی به شرح زیر است: «بسماللهالرحمنالرحیم. هذا بیان للناس. مسلمانان! ما در آستانه دورهای به سر میبریم که در آن برخی از مردم را زرق و برقهای تمدن و لذتها و تجملات زندگی سرگرم و از دین غافل گردانیده است. در حالیکه در شرق و غرب گیتی دیدگان بسیاری از مردم در جستجوی راه نجات و رستگاری واگشوده است و بسیاری دلها به روی تعالیم اسلام و روشنائی دلانگیز دین خدا در گشوده و فطرت پاک و سلیمشان آنان را به سوی اسلام رهنمون گشته. زیرا که بزرگی را در جلالش و آرامش را در بخشایشگری و رحمت و قدرت را در رهنمودش و درستروی را در ارشادش و عدالت را در نظام و قوانینش یافتهاند. آری این روآوری معلول سلامت فطرتشان است. همان فطرتی که خدا آدمیان را از آن سرشته است. در این دوره جریانهای تبلیغاتی شوم و تجاوزاتی آشکار رخ میدهد که قربانیانش علمای اسلام در ایراناند. آن رادمردانی که به راه خدا میخوانند و از دینش پاسداری مینمایند و جرمی جز این ندارند که تعلمیات الهی را باز میگویند.
مسلمانان! اقدام به نجات مظلوم کاری است که اسلام واجب گردانیده است و رفع زیان و دور کردن خطر و ضرر از مردمان رفتاری است که اسلام به آن خوانده و فرض شمرده است. و میدانیم که ضروریترین مصادیقهای اقدام به نجات مظلوم، رفع زیان در مورد کسانی است که به خاطر دفاع از اسلام و ادای وظیفه دینی و جانبازی در راه رسالت الهی به بند و گرفتاری کشیده شده و زیان دیدهاند. [حقوق] علمای اسلام و روحانیون ایرانی بارها مورد تجاوز رژیم قرار گرفته بارها زندانی شدهاند و از انجام وظیفه امر به معروف که هر غیر عاجزی بدان مکلف است و از وظیفه نهی از منکر که بر هر غیر عاجزی واجب است بازداشته شدهاند. حال آنکه خیر و فوائد انجام این دو وظیفه عاید ملت اسلام میشود و نتایج فرخندهاش نصیب ملت میگردد. زیرا حیات هر ملتی وابسته به اخلاق او است و شالوده اخلاق را دین خدا در مجموعه احکام و آداب و نظامات و تعلیماتش تشکیل میدهد و پرچمداران جنبش تکامل اخلاقی و رهبران معنویت و عناصر مؤثر در این کار همان علمای اخلاق هر ملتاند که با تبلیغ و رهبری و ارشادشان زمینه و شرایط و عوامل تکامل معنوی او را فراهم میگردانند. از طرفی شک نیست که تا جان و آزادی علما حفظ نشود و احترام و تکریم بسزاشان صورت نپذیرد از عهده این مهم برنتوانند آمد. وقتی علمای ملتی از ادای نقش خلاقه و اخلاقی خویش بازداشت شدند، حال آن ملت چگونه خواهد گشت؟ بیتردید ارزشهای معنوی بیقدر خواهد شد و آرمانها پایمال خواهد گشت و انسانیت، معنی و کمال خود را از دست خواهد داد. زیرا در طول تاریخ بشر، مجاهدت علما نیروی انگیزنده و توان کارآفرین هر کار بشردوستانه و میهنپرستانه و خیرخواهانه بوده است و تاریخ ملت ایران خود شاهد زندهای است بر این حقیقت. آنجا که علمایش گنجینهای از افتخار خدمت و مجاهدت ارجدار و فداکاری و جانبازی در راه خدا و ملت و میهن را در بردارند و تاریخی پرشکوه در این میدان به ثبت دادهاند. مسلمانان! دست تجاوز به روی علمای دین و روحانیون دراز کردن، جنایتی در حق اخلاق است و داغ ننگینی بر پیشانی ملت و بر چهره بشریت. آن روز که علمای دین را خوار دارند و اهانت نمایند، فرمان و تصمیم با هوسرانان و کامجویان خیرهسر خواهد بود و با نیروهای تبهکار ویرانگر ضد اخلاق و با صاحبان بنگاههای فساد مگر پس از حق چیزی جز گمراهی خواهد بود؟ هان به شما مسلمانان هشدار میدهم به مسلمانان همه کشورها و به ملت مسلمان ایران که این تجاوز و دستدرازی بیشرمانه را به سادگی نگاه نکنید و با تمام نیرو برای نجات علمای ایران از چنگال دژخیمان دیکتاتور ایران مبارزه کنید و «به ستمکاران تکیه ننمائید که آتش (دوزخ) گریبانتان را خواهد گرفت و در برابر خدا هیچ یاوری نخواهید داشت و هیچ کس به کمکتان نخواهد آمد».
به چنین جنایتی تابه حال فقط کسی دست زده است که پاک از دین بریده و از اسلام خارج شده و همه حقوق و احتراماتی را که خدا برای علما واجب گردانیده منکر گشته است. «خدا که جز خدائی نیست و فرشتگان و دانشمندان شهادت دادهاند» که «از خدا در میان بندگانش فقط دانشمندان میترسند». و من چنین شهادت میدهم خدایا که جنایت و دستدرازی و تجاوز به حقوق پرچمداران اسلام به وقوع پیوسته و کوشش برای رفع ضرر و خطر از پیروان و دوستداران تو بر همه کسانی که به تو ایمان دارند واجب است. و تو نیکوترین سرپرست و حاکمی و نیکوترین یاوری. 10 ژوئیه 1963، محمود شلتوت شیخالازهر»[27]
افزون بر وی، برخی از مقامات روحانی دانشگاه یادشده به روشهای گوناگون از آنچه در ایران میگذرد ابراز تأسف، و نسبت به اقدامات دولت مراتب تنفر و انزجار خود را اظهار کردهاند.[28]
± اعلامیه «محصلین علوم دینی اصفهان»
امروز «محصلین علوم دینی اصفهان» در اعلامیهای جامعه مسلمان و ملت ایران را مورد خطاب قرار داد و با یادآوری مشارکت «اکثریت قاطبه افراد روشنفکر و متدین» در جریانات هشت ماهه گذشته که «قدم به قدم همراه جامعه روحانیت، شریک مصائب و خسارات و تلفات وارده و ناراحتیهای روحی و جسمی» بودهاند بر خود لازم دانست که «به منظور روشن شدن افکار عمومی و قدردانی از پشتیبانی و فداکاریهای واقعی و بدون ساختگی» مردم مسلمان از مراجع تقلید به ویژه آیتالله خمینی و برای «عرض تسلیت به خانوادههای داغدیده و بیسرپرست بیش از ده هزار نفر مقتولین و شهدای قم، تهران، تبریز، شیراز و سایر شهرستانها» اعلامیهای صادر کند. این دانشجویان در اعلامیة خود تأکید کردند که «جامعه روحانیت از مراجع تقلید گرفته تا گویندگان و محصلین علوم دینی ایران و عراق، همه و همه دارای یک هدف و در موضوع اجرای قوانین اسلام و خنثیکردن نقشههای عمال اسرائیل در ایران و لغو امتیاز نفت قم به دولت یهود و حفظ حقوق واقعی زنان، نه به معنای اجازه ورود زنان گمراه و هرجائی به مجلس شورا و نه به معنای آلت دست عمال بیگانه شدن آنها در انتخابات، بلکه به معنایی که قرآن و اسلام مقررکرده و تنها طبقه روحانیون و مراجع تقلید واقعی (نه انتخابی شاه) صلاحیت تشخیص حق و بیان کم وکیف آن را داشته و دارند، همصدا و متفق میباشند». این اعلامیه با اشاره به پیروی «دستگاه جبار شاه» از «رسوم پوسیده قرون وسطائی» که برخلاف قانون اساسی کشور تمام اختیارات قوای مقننه و مجریه و قضائی را در اختیار گرفته، ضمن وجهالمصالحه قرار دادن همه رشتههای منافع مادی مردم، روحانیون و استادان بزرگ دانشگاه را که خود استاد علوم سیاسیاند، از دخالت در امور سیاسی باز میدارد و به ملت مسلمان ایران که بار بودجه سنگین کشور را به دوش میکشد و به پشتیبانی از مراجع تقلید میخواهد در جلو قوانین ضد اسلامی و پیمانها و قراردادهای خلاف شرع و قانون ایستادگی کند، میگوید که «شما نباید در سیاست و کار مربوط به ما دخالت کنید. از سوی دیگر خود در تمام شئون این مسلمین که صددرصد مربوط به روحانیون است دخالت میکند». اعلامیه محصلین علوم دینی اصفهان بدون اشاره به نام محمدرضا شاه، او را فردی «جبار، عیاش و بیاطلاع از الفبای قرآن و اسلام» معرفی و تصریح کرده است که «او برای مردم، مرجع تقلید انتخاب میکند، آیتالله میسازد. واعظ برای مجالس دنیا به مردم تحمیل میکند. در امر حج اضافه بر تحمیلات مالی و غیره دخالت میکند. از مردم ضعیف بابت هر کار دین که بخواهند انجام دهند پولهای گزاف میگیرد. سالیانه متجاوز از ده میلیون تومان موقوفات که شرعاً و قانوناً بودجه امور دین است، میخورد. از دستگاه تبلیغات رادیو به نفع خود و به ضد مقامات بزرگ روحانی و به مقدسات دین اشاعه دروغ و تهمت و تبلیغ میکند. مراجع تقلید و وعاظ محترم را به جرم حمایت از اسلام و مخالفت با دخالت دادن عمال اسرائیل در ایران و حمایت از کارشناسان ایرانی بازداشت میکند. اساتید عالیمقام دانشگاه را به جرم هماهنگی با روحانیون و شما مردم متدین را به علت دادن حقوق شرعی به مراجع تقلید خود زندانی میکند. پشتیبانی مردم متدین و روشنفکر را از قوانین اسلام و رهبران اصلاحطلب دینی و علمی وانمود به بند و بستهای سیاسی و به حساب تحریک فلان دولت مسلمان میگذارد. مجلهها و روزنامههای دینی مثل مکتب اسلام و ندای حق را تعطیل میکند و خودش به خاطر خوشآمد یهود و فرقه گمراه با کشتن بیش از ده هزار نفر مرد و زن و دانشجویان علوم دینی و دانشگاهی بیگناه و بیپناه و روبهروکردن آنها با شلیک توپ و رگبار مسلسل به خواستههای شما ملت جواب میدهد و تازهتر از همه آنکه برای دادن هر یک از اجساد مقتولین نیمه خرداد در تهران، 150 تومان پول (ظاهراً حقالقتل بوده) گرفت و عده زیادی از افراد زنده زخمی را دستگاه شیاد با نهایت بیرحمی زیر خاک کرده و بالاخره در ظرف سه ماه دوبار خاطرات عهد چنگیز مغولی بتپرست را به وضع فجیعتر و خاطرات خونین پدر قلدرش را در مسجد گوهرشاد مشهد در قم، تهران و دیگر جاها تجدید و مجسم نمود. باز هم میگوید روحانیون دخالت در سیاست نکنند. اساتید دانشگاه ساکت باشند، اهل بازار پشتیبانی نکنند و همه فدای مقاصد شوم دستگاه جبار شوند. و با تشکیل سازمان ناهنجار و خرجکردن سهم بزرگی از بودجه کشور در این راه و دو برابر کردن حقوق افسران شهربانی برای به وجود آوردن صحنه خونین نیمه خرداد، تولید ناامنی و ناراحتی برای عموم فراهم میکند». بخش پایانی اعلامیة حاضر که بعد از آیه 21 سورة مجادله قرآن امضای «محصلین علوم دینی اصفهان» در پای آن به چشم میخورد ملت مسلمان ایران را مخاطب خود قرار داده و به آنها اطمینان بخشیده که «شاه و گردانندگان دستگاه ننگینش بدانند تا یک نفر روحانی در این کشور باقی است، تا یک استاد دانشگاه باشرافت وجود دارد و تا شما مردم مسلمان علاقه به دین خود نشان میدهید به حول قوه الهی نخواهند گذارد نقشههای شوم استعماری و قوانین ضد اسلامی آنها عملی گردد و حسرت آن را به گور خواهند برد».[29]
± اعتصاب در سراسر کشور
حجتالاسلام میرزا محمود وحدتنیا امروز ضمن وعظ در یکی از مساجد تبریز، اعلامیه جدید آیتالله شریعتمداری را برای حضار قرائت کرد و در ادامه یادآور شد که فردا با تعطیل مغازهها و بازار در کلیه نقاط ایران، مردم دست به اعتصاب خواهند زد. به گزارش ساواک به دنبال آن عدهای از مخالفان تصمیم گرفتند که از کارکردن وسائط نقلیه جلوگیری نمایند.[30]
± تدابیر ساواک برای باز کردن بازار تبریز
ساواک مرکزی در پاسخ به گزارشی که دیروز از ساواک تبریز مبنی بر وضعیت بازار دریافت کرده بود، با اشاره به وضعیت مشابه بازار تهران، نوشت: «در تهران هم از روز 15 خرداد بازار بسته است ولی از روز جاری تدریجاً باز میشود. با تشکیل کمیسیون امنیت پیشبینیهای لازم را از نظر امنیت شهر به عمل آورید. وقتی مردم مطمئن شدند که امنیت برقرار است خود به خود به کسب و کار مشغول خواهند شد. ولی مأمورین انتظامی و سازمانهای انتظامی بایستی با تهیه طرحهای دقیق کاملاً مراقب بوده در موقع بروز حادثه غافلگیر نشوند. از ابتدا ابتکار عمل را در دست بگیرند. بدیهی است برای این کار کسب اطلاعات دقیق و در جریان گذاردن سازمانهای انتظامی فوقالعاده حائز اهمیت است و اگر با تمام این پیشبینیها احتمال بروز حوادث ناگواری برود، آن وقت اقدامات دیگری به عمل خواهد آمد که فرمانداری نظامی هم بخشی از آنهاست».[31]
± سانسور شدید مطبوعات
از سوی دیگر رئیس ساواک تبریز در تلگرام فوری به تهران، ضمن اشاره به بازتاب حوادث اخیر در شماره 11109 روزنامه اطلاعات (شنبه، 18 خرداد 1342) که در بخشی از آن به جریان برگزاری تظاهرات و زخمی و کشته شدن عدهای در شهر تبریز پرداخته شده، اظهار کرد به وسیله خبرنگار روزنامه اطلاعات به استانداری آذربایجانشرقی اعلام شد که با تماس تلفنی نسبت به تکذیب اخبار منتشر شده درباره تبریز اقدام کند و از روزنامه اطلاعات بخواهد که به جای آن بنویسد: «با توجه به گزارشات تقدیمی اخیر کوچکترین حادثه سوئی در سرتاسر استان آذربایجان رخ نداده است». مهرداد در ادامه تلگرام خود به ساواک مرکزی در تهران آورده است که استاندار نیز در تأیید مطلب مزبور، شرحی به روزنامه اطلاعات نوشت و با مخابره آن تصریح نمود که «در حوادث اخیر در سرتاسر [این] منطقه خون از دهان کسی جاری نشده است».[32]
± طرح ساواک برای اخراج آیتالله کمالوند از خرمآباد
قلقسه، رئیس ساواک لرستان در گزارشی با عنوان «اعمال و خطمشی حاجآقا روحالله کمالوند» پس از شرح فعالیتهای وی در جریان روزهای گذشته، به ویژه نقش مؤثرش در تحرکات و تظاهرات اعتراضآمیز مردم خرمآباد در روزهای 15 و 16 خرداد ماه جاری، نوشت که وی برخلاف اعلام قبلیاش مبنی بر مسافرت به مشهد در ایام 15 و 16 محرم(18 و 19 خرداد)، همچنان در خرمآباد مانده، به اشخاص نزدیکش توصیه میکند که باید مراقب بود. قلقسه در ادامه گزارش ارسالیاش به تهران افزوده است که «وجود نامبرده در خرمآباد همواره باعث تشنج و ناراحتی شده است. بهتر آن است که به هر نحوی باشد باید مستمسکی فراهم نمود که از خرمآباد خارج شود». آنگاه پیشنهاد کرده که طبق تقاضای وی برای واگذاری املاکش به سازمان اصلاحات ارضی و به بهانه انجام مذاکره برای قیمتگذاری املاک به تهران فراخوانده شود و تا مدتی از محیط بومی لرستان دور باشد. رئیس ساواک لرستان در این باره از علی کمالوند، عموزاده آیتالله کمالوند نام برده است که در نخستوزیری اشتغال دارد. او یادآوری نموده است که این عمل به واسطه علی کمالوند انجام بگیرد شبههای تولید نکرده آیتالله به طور قطع به تهران خواهد آمد.[33]
± دستگیری حجتالاسلام خامنهای
شهربانی مشهد با ارسال گزارشی به استانداری خراسان ضمن اشاره به برخی از فعالیتهای حجتالاسلام سیدعلی خامنهای در بیرجند نوشت که وی برای وعظ آمده بود. اما «در منبر از جریانات و ایراد ضرب به علما بیاناتی ایراد نموده و اذهان عمومی را تحریک میکرد که به همین سبب دستگیر و تحت نظر قرار گرفت».[34]
± دستگیری فرزندان آیات عظام بهبهانی و قمی
فرزند دو تن از علمای صاحبنام کشور دستگیر و روانه بازداشتگاه شدند. اولی حجتالاسلام سیداحمد طباطبائی قمی[35] (فرزند آیتالله قمی) و دومی حجتالاسلام سیدجعفر بهبهانی، فرزند آیتالله محمد بهبهانی است که خبرگزاری آلمان تنها به نام سیدجعفر بهبهانی اشاره کرده، دستگیری وی را به دستور فرماندار نظامی تهران دانست.[36] علت دستگیری وی اگر چه به روشنی دانسته نیست اما با فحوای خبری که خبرگزاری آلمان در این باره پخش کرده، میتوان دریافت که به دنبال اعلان اعتصاب عمومی برای فردا، از دلایل اصلی گرفتاری او بوده است. خبرگزاری آسوشیتدپرس هم ضمن اشاره به بازداشت بهبهانی، اتهام منسوب به او را «کوشش در به راه انداختن اغتشاشات خونین ضد دولتی هفته گذشته» بیان کرده است. در ادامه نیز به نقل از منابع دولتی ایران افزود که وی هفته گذشته اقدام دولت را در سرکوب کردن اعتراضات مردمی با عنوان «قصابی» یاد، و آن را محکوم کرده، امروز نیز با انتشار اعلامیههایی مردم را برای اعتصاب عمومی فراخوانده است.[37]
± شایعه سفر آیات عظام حکیم و خوئی به تهران
به گزارش یکی از مأموران ساواک تهران که با ولیالله قدیمی، عضو حزب زحمتکشان ایران همصحبت شده بود، قرار است فردا آیات عظام سیدمحسن حکیم و سیدابوالقاسم خوئی به تهران بیایند و برای آزادی آیتالله خمینی با محمدرضا شاه مذاکره کرده، به عبارتی واسطه آن دو برای حل اختلافات باشند.[38]
± لبیک کارگران اصفهان به مراجع تقلید
امروز اعلامیهای در اصفهان با عنوان «کارگران کارخانجات اصفهان ندای مراجع عالیقدر خود را لبیک میگویند» چاپ و توزیع شده که نشان میدهد کارگران اصفهانی هم با رویکردی دینی و مذهبی نسبت به اقدامات و سیاستهای دولت و حکومت معترضاند. این گروه از اهالی اصفهانی که یکی از طبقات مهم اجتماعی آن سامان را تشکیل میدهد در اعلامیة خود خطاب به «برادران مسلمان!» با ذکر مقدمهای از چگونگی شروع اختلافات روحانیت و حکومت در طول چند ماه گذشته، اقدامات دولت در اجرای برنامههای مورد نظرش را «بیشرمی و گستاخی» به «حریم مقدس روحانیت» و اهانت به «حامیان مذهب و مراجع عالیقدر شیعه» برشمرده است. کارگران اصفهانی در این باره دستگیری شبهنگام آیتالله خمینی را دزدی در تاریکی برشمرده، تأکید کردند که در برابر ظلم و ستمگری ساکت نخواهند نشست و تا آنجائی که در این محیط خفقان و ارعاب امکان دارد پشتیبانی خود را از جامعه روحانیت و پیشوایان عالیقدر دین خود ابراز خواهند نمود. در ادامه اعلام پشتیبانیهای کارگران اصفهانی را که در روزهای اخیر از دولت و برنامههای به اصطلاح اصلاحات ابراز شده، مزدورانه و خائنانه توصیف کرده، همه آنها را برنامههایی دانستهاند که «دستگاه دروغپرداز تبلیغات و گردانندگان مفتضح هیئت حاکمه» با جمع کردن عدهای مزدور بیدین و خائن که شرافت خود را در برابر وجوهی که از طرف سازمان کثیف و غیرقانونی امنیت به آنان پرداخت شده بود، فروختند و به نام کارگران شریف اصفهان اجتماع ننگینی ترتیب داده بدینوسیله خواستند نام کارگران اصفهان را لکهدار نموده و آنان را «حامیان و پشتیبانان یک عده آدمکش خائن» یعنی دولت معرفی کنند. همین اشاره نشان از آن دارد که عامل اصلی برای تهیه و انتشار این اعلامیه، همان پشتیبانیهایی است که در دو ـ سه روز گذشته از سوی کارگران اصفهانی در جهت برنامههای دولت اعلام شده است. از اینرو امضاکنندگان اعلامیه مزبور در قسمت پایانی آوردهاند: «برای اطلاع عموم اقدام به نشر این اعلامیه نموده و اعلام میداریم که متجاوز از 45 هزار کارگر زحمتکش اصفهان تا پای جان و تا آخرین نفس بنا به وظیفه شرعی و وجدانی خود حاضرند در راه دین و پیشوایان مذهبی خود خصوصاً حضرت آیتالله خمینی دامت برکاته فداکاری نموده و مراتب انزجار و تنفر خود را از اعمال غیرانسانی هیئت حاکمه جبار اعلام میداریم و با صدای بلند به آنان گوشزد مینمائیم که علاقه به مقدسات دینی و بزرگان مذهبی در وجود ما چیزی است که با شیر اندرون با جان بدر رود و اطمینان میدهیم که این اجتماعات ساختگی مفتضح و تبلیغات پوچ کوچکترین انحرافی در مسیر فداکاری و مبارزه ما کارگران نمیتواند ایجاد نماید. درود به روحانیون عالیقدر و پیشوای بزرگ شیعیان حضرت آیتالله خمینی. سرنگون باد حکومت ظلم و استبداد»[39]
± اعلامیه روحانیون همایونشهر
مردم همایونشهر نیز اعلامیهای را در نقاط مختلف شهر به دست آوردند که با این جمله آغاز میشود: «خون ما رنگینتر از خون شهدای پانزدهم خرداد نیست». اولین سطر آن هم حکایت از آن دارد که انتشاردهندگان اعلامیه روحانیون همان شهر هستند که «همآواز با عموم علمای اعلام و قاطبه ملت شرافتمند و آزادیخواه و متمدن ایران، با صدای بلند به دولت خائن و عمال جنایتکار وحشی او» میگویند: «اگر با ایجاد محیط تهدید و ارعاب گمان موفقیت کردهاید سخت در اشتباهید. وقاحت و بیشرمی و جسارت شما به جائی رسید که به مراجع تقلید و مبلغین مذهبی ما حمله کردید، زنان با عفت و مردان با فضیلت این مملکت جعفری مذهب را به خاک و خون کشیدید، جوانان غیور باایمان کشور ما را به جرم حمایت از قرآن مجید هدف رگبار مسلسل قرار دادید. گویا میخواهید کشور ما را به دست دشمنان اسلام و قرآن بسپارید. آیا با این وضع دلخراش رقتبار و استبداد سیاه جبار، زندگی برای ملت آزاده گوارا است؟ ما به پیروی از اوامر واجبالاتباع زعیم عالیقدر شیعه حضرت آیتالله العظمی آقای خمینی و سایر مراجع عظام تا آخرین نفس پایداری و فداکاری خواهیم نمود». این جمع از روحانیون همایونشهری در ادامه اعلامیه خود با تأکید براینکه صفحات تاریخ هماره شاهد مبارزات دینی و آزادیخواهانه ملت مسلمان ایران بوده و خواهد بود، افزودند که در فرصت مناسب به حساب «چند نفر جانی و بیآبرو» که احیاناً به منظور سودجوئی به عمال خائن روی خوش نشان دادهاند، رسیدگی خواهد شد. در پایان ضمن دعا از خداوند قهار برای نزدیک گرداندن «روز انتقام و تشکیل دادگاه عدالت»، و فرستادن «درود به روان پاک شهدای 15 و 16 خرداد که در راه دفاع از حریم مقدس اسلام به جوار رحمت حق شتافته و مرگ با عزت را بر زندگی با ذلت ترجیح دادند»، اعلامیه را با آیه زیر به پایان رساندهاند: «ولاتحسَبنَّ الذین قُتِلوا فی سبیلِالله امواتاً بَل احیاءٌ عند ربّهم یُرزَقون»[40]
± حمایت مردم سراب از آیات عظام
اهالی سراب واقع در آذربایجانشرقی امروز با ارسال تلگرامی برای آیتالله سیدکاظم شریعتمداری، ضمن اظهار تأثر از بازداشت آیتالله خمینی، حمایت خود را از علمای اعلام و مراجع تقلید، اعلام و تصریح کردند که «در انجام وظیفه خود منتظر حضرت آیتلله هستند».[41]
± ساواک در پی دستگیری حجتالاسلام صادقی
حجتالاسلام صادقی از جمله روحانیونی است که همزمان با ماه محرم در مسجد رباط کریم شهریار بالای منبر رفته، سخنرانیهای متعددی را بر ضد اقدامات دولت و اصلاحات ارضی انجام داده است. او در این کار به مقررات حکومت نظامی توجهی نداشته، همچنان در سخنرانیهای خود مردم را برای یک قیام و مبارزه همهجانبه دعوت میکند. ساواک درصدد دستگیری وی است.[42]
± شایعات اخیر
مأموران ساواک گزارشی را با عنوان «اخبار شایعات مربوط به جریانات اخیر» تهیه کردند که حاکی از رواج اخباری از این دست بین مردم و اهمیت آنها در نگاه دستگاه امنیتی حاکم دارد. عمدهترین موضوعاتی که گزارشگران ساواک به عنوان شایعات مورد توجه قرار دادهاند به ترتیب زیر است:
1ـ سخنرانی آیتالله خمینی در روز عاشورا در قم که با جملات شدیدی به شاه حمله برده، در جواب پیغام او که گفته بود «کاری نکن که چکمههای پدرم را بپوشم و به سراغت بیایم» گفته است «چکمه پدرت به پای تو گشاد است».
2ـ دستور دفاع را آیتالله خمینی صادر کرده، از زنان، تخلیه قم و از مردان دفاع و مبارزه را خواسته بود.
3ـ روحانیون و وعاظ تهران پیش از روزهای 15 و 16 خرداد با هم و عدهای دیگر از همصنفهای خود در شهرستانها هماهنگ شده، تصمیم گرفته بودند که «یکباره و در زمان واحدی همگی دست به انتقاد و حمله بزنند و جریان سابق مدرسه فیضیه قم و نظریات [آیتالله] خمینی را در معابر بازگو کنند. به همین ترتیب نیز عمل میکنند و این تحریکات تا آنجا انجام میشود که منجر به وقوع حوادث اخیر میگردد».
4ـ مرکز تظاهرات تهران بیشتر مناطق زیر بوده است: بازار، سرچشمه، میدانهای شاه و اعدام، انتهای خیابان خیام و یککلام جنوب شهر.
5ـ دانشجویان و افراد جبهه ملی در جریان تظاهرات و درگیریها هیچگونه دخالتی نداشته، بیشتر کسانی که در این حوادث نقش داشتند عبارتند از افراد متعصب مذهبی، جاهلهای پیراهن سیاهپوش و برخی از جوانان کمسن و سال که دارای روحی سرکش و عاصی و ماجراجو بودند.
6ـ مخالفان دولت بعد از اینکه به تأثیرات ناپسند اقدامات تظاهرکنندگان در حمله به زنان بیحجاب، دکانها و پارکشهر پی بردند، برای رفع این تأثیرات، عنوان کردند که آتشزدن دکانها و حمله به افراد به دستور دولت و سازمان امنیت (ساواک) و برای بدنام کردن نهضت آنها انجام شده است.
7ـ در سرچشمه یکی از افسران شهربانی به پاسبانی دستور شلیک مستقیم به روی تظاهرکنندگان را میدهد که پاسبان مزبور از اجرای فرمان او خودداری مینماید و هنگامی که مجدداً افسر یادشده به وی تکلیف به تیراندازی میکند پاسبان او را مورد اصابت گلوله قرار داده، سپس با همان سلاح خودکشی میکند.
8ـ در چهارراه گلوبندک متظاهران به یک افسر ارتش حمله و او را قطعهقطعه کردهاند.
9ـ عدهای بر این باورند تا زمانی که آیتالله خمینی در بازداشتگاه به سر میبرد اوضاع آرام نخواهد شد. در حالی که افرادی هم معتقدند از این پس خبری نبوده، تظاهری صورت نخواهد گرفت.
10ـ وابستگان حزب توده و افرادی که به امور سازماندهی مبارزات آگاهی دارند بر این نظرند که «تظاهرات اخیر فاقد دستگاه رهبری، نظم و هدف مشخص بود» و اگر بر آن ویژگیهای سهگانه استوار بود تظاهرکنندگان نتایج زیادی را به دست میآوردند.
11ـ در مورد علت حملة تظاهرکنندگان به اتوبوسهای شرکت واحد اتوبوسرانی گفته میشود که این اقدام از آنروی صورت پذیرفت که «چون سابقاً شرکت واحد اتوبوسهای خود را در اختیار افراد سازمان امنیت گذاشته و آنها را با عدهای دیگر از عمال دولت به قم حمل کرده است» متظاهرین هم برای تلافی گذشته به اتوبوسهای آن شرکت حملهور شدند.
12ـ چون آیتالله خمینی به طور رسمی بلیتهای اعانه ملی را تحریم کرده عدهای از تظاهرکنندگان به قصد تخریب، محل چاپ و نشر آن بلیتها را مورد حمله قرار دادند.
13ـ روز چهارشنبه (15 خرداد) محمدرضا شاه با هلیکوپتر بر فراز تهران برآمده و از خیابانهای مختلف پایتخت و چگونگی تظاهرات دیدن کرده است.
14ـ آتشسوزی بایگانی دیوان کیفری که در جریان حوادث روز 15 خرداد به وقوع پیوسته، به دست افراد مطلع به وضعیت دادگستری (عدلیه) بوده است. یعنی کسانی محل یادشده را آتش زدند که در آنجا پرونده داشته یا نفعی در سوختن و از بین بردن پروندههای موجود در آنجا میبردند.
15ـ عدهای از متظاهرین روز چهارشنبه به یک زن بیچادر حمله، و او را لخت کرده با ضربات مشت و سنگ وی را از پا درآوردهاند.
16ـ تظاهرکنندگان در جریان وقایع 15 خرداد، دو پاسبان شهربانی را به آتش کشیدهاند.
17ـ آیتالله خمینی هنگام دستگیری هیچ نوع فعالیتی برای فرار از دست مأموران نکرده، خود را تسلیم کرده است.
18ـ عده زیادی به مسگرآباد رفته، در مورد تعداد کشته و مدفونین آنجا تحقیق کردهاند که طبق گفتههای آنان تا شب گذشته تعداد کشتهها به 1200 نفر رسیده است.
19ـ روحانیون بین مردم عنوان میکنند که وقتی پیشوای دین دستگیر شده، جهاد بر همه مسلمین واجب است.
20ـ دستگیری آیتالله خوانساری توسط مأموران دولت.
21ـ برکناری جهانگیر تفضلی از سمت سرپرستی اداره کل انتشارات و رادیو با دستور مستقیم شاه بوده است.
22ـ هنگام آتشزدن باشگاه شعبان جعفری (شعبان بیمخ) مهاجمین هجده دست ورق قمار از آنجا به دست آوردهاند که آنها را پاره کرده، جلو باشگاه ریختهاند.
23ـ شعبان جعفری برای منحرف کردن اذهان، چند جلد قرآن را آتش زده به گردن تظاهرکنندگان انداخته است.[43]
24ـ علما و روحانیونی که بازداشت نشدهاند به هواداران خود و افرادی که قصد برگزاری اعتصاب و تظاهرات فردا را دارند توصیه میکنند که هرچه میتوانند از نیروهای جبهه ملی و حتی از افراد حزب منحله توده استفاده کنند.
24ـ اظهارات آیتالله خمینی مبنی بر اینکه از حکومت مصر، سوریه، آمریکا یا هر جای دیگر که پول در اختیارش گذاشته، کمک دریافت کرده است. در ادامه این شایعه آمده است که آیتالله خمینی تمام این پولها را به حساب سهم امام تلقی کرده، با اشاره به اقرار دولتیان درباره دخالت جمال عبدالناصر در تظاهرات مردم ایران، افزوده است که وقتی خود آقایان این موضوع را میگویند ما هم هرکسی را که «از ما پشتیبانی بکند قبول میکنیم».[44]
25ـ عدهای از کسبه و میدانداران نزد پرفسور یحیی عدل رفته از وی درباره اعتصاب عمومی فردا کسب تکلیف کردهاند. وی نیز در پاسخ گفته است که شاه دستور داده است چنانچه فردا تا یک میلیون نفر هم در تهران از بین رفت مانعی ندارد.[45]
± گفتوشنودها درباره اوضاع جاری کشور
قیام 15 خرداد و حوادثی که به دنبال آن در تهران و نقاط دیگر کشور به وقوع پیوست حائز اهمیت بوده، در اماکن دولتی و غیردولتی همچنان موضوع گفتوشنود افراد مختلف است. به گونهای که امروز چند نفری در اتاق دایره اعتبارات بانک ایرانیان به مذاکره درباره آن نشسته، اظهار داشتند که سرلشکر پاکروان (رئیس ساواک) مخالف شدت عمل بوده، معتقد بود که با معترضین و تظاهرکنندگان نباید با شدت برخورد کرد. لیکن سپهبد نصیری که با حفظ ریاست شهربانی کل کشور، در همان روز به فرمانداری نظامی تهران و حومه منصوب گردید، عقیده داشت که با متظاهرین باید با شدت عمل بیشتر برخورد کرد. به گزارش مأمور ساواک که توانسته است از گفتوشنود افراد یاد شده در اتاق دایره اعتبارات بانک ایرانیان خبری تهیه کند، نصیری به شاه گزارش داده بود که جمع طرفداران آیتالله خمینی در تهران بیش از دو هزار نفر نیست. بنابراین به منظور دستگیری آیتالله لازم است که عدهای از افراد وابسته به جبهه ملی که میشود با پول فریبشان داد، تحت تعلیم قرار گیرند. به گفته آنان افراد یادشده با آموزشهایی که دیدند در میان تظاهرکنندگان رخنه، شعارهای سیاسی سردادند و بهانه برای دستگیری آیتالله خمینی را به دست نصیری دادند. به دنبال آن نصیری در تماس تلفنی با شاه ضمن اشاره به دستگیری آیتالله خمینی اظهار نمود که وی جنایت بزرگی را مرتکب شده است. در سوی دیگر به باور جمع در اتاق دایره اعتبارات بانک یادشده، پاکروان دربرابر چنان اقدام نصیری، در عمل انجام شده قرار گرفت و مبادرت به آن مصاحبه نمود.[46]
± تلاش مطبوعات حکومتی برای عادی جلوه دادن اوضاع شهرهای بزرگ
مطبوعات وابسته به دولت با انتشار اخبار گوناگونی سعی دارند که اوضاع تهران، قم و چند شهر بزرگ دیگر کشور را که در روزهای پایانی هفته گذشته شاهد تظاهرات و درگیریهای خونینی بودهاند، آرام و عادی جلوه دهند. از جمله این نشریات، روزنامه مهر ایران است که در شماره امروز ضمن چاپ مطالبی متنوع درباره اقدامات مخالفان دولت در جریان تظاهرات و ناآرامیهای چند روز گذشته، با دستآویز قرار دادن گزارشها و آگاهیهایی که از شهرهای بزرگ کشور در اختیار دارد کوشیده است مسئولان دولتی را در بازسازی اماکن و وسایل آسیبدیده کوشا نشان بدهد و درکنار آن اوضاع عمومی تهران و شهرهای دیگر را عادی و آرام قلمداد کند. به طوری که از زبان خبرنگاران خود گزارش میدهد تهران با روزهای قبل از تظاهرات اخیر هیچگونه فرقی نداشته، بر خیابانها وضع عادی حکومت میکرد. لیکن وضعیت در بازار و معابر اطراف آن همچنان غیرعادی است که خبرنگاران نشریه مزبور در گزارش امروز اشارهای بدان کردهاند. مشاهدات خبرنگار اعزامی مهر ایران به منطقه بازار که ستونی را به خود اختصاص داده، به این شرح است: «بازار تهران وضع عادیتری داشت. با وجودی که مغازههای داخل بازار و خیابان بوذرجمهری بسته بود. تجارتخانهها که در داخل سراهای بازار و ساختمانهای خیابان بوذرجمهری واقع است باز و مشغول کار بود. شعبات و باجههای بانک نیز باز بود، فعالیت در بانکها بیشتر از روزهای دیگر به چشم میخورد. تعطیلی چند روز اخیر موجب شده که مقدار زیادی از طلب و بدهی در بازار به موقع دریافت و پرداخت نگردد. همین امر یکی از کارهای مهم تجارتخانهها بود. بسته بودن مغازهها در خیابان ناصرخسرو تا حوالی درِ اندرون ادامه داشت. اما از آن به بعد باز بود. در داخل بازار، دستفروشها و میوهفروشها به طور عادی مشغول کار بودند. دکههائی که در روی جویهای کنار پیادهرو برپا بود به علت خرابی آغاز به کار نکردند. بعضی از آنها مشغول ترمیم و تعمیر بودند». ادامه مطالب همین ستون مربوط به وضعیت بازار تهران به تلاش مسئولان و مأموران دولتی مبنی بر بازسازی خرابیها است. خبرهای مربوط به آغاز مطالعات شهرداری درباره مرمت خیابانهای آسیبدیده، تهیه گزارش جامع و تعیین میزان خسارتهای وارده به تأسیسات شهری در صدر مطالبی است که روزنامه مهر ایران درباره بازسازی خرابیهای به وجود آمده مورد توجه قرار داده است. بخشی را هم به عنوان نمونه به شروع تعمیرات کتابخانه پارک شهر اختصاص داده که به نقل از سخنگوی شهرداری تهران افزوده است: «کتابخانه شهرداری که در جریان حوادث تأسفآور 15 خرداد آسیب دیده اجباراً تعطیل شده و شهرداری مشغول مرمت و ترمیم خسارات وارده میباشد و از هفته آینده مشترکین و سایر علاقهمندان و اهل علم میتوانند از کتب کتابخانه شهرداری استفاده نمایند». مهرایران در بخشی دیگر، از اقدامات شرکت تلفن یاد کرده است که به موجب آن مأموران شرکت مزبور برحسب دستور وزیر پست و تلگراف و تلفن مکلف شدهاند کیوسکهای آسیبدیده را بازسازی یا از نو نصب کنند.
ادامه مطالب مندرج در ستونی که اوضاع تهران و شهرهای دیگر کشور را منعکس میکند نام شهرهایی مانند مشهد، شمیران، اصفهان، قم، تبریز و آباده را ذکر کرده، به طور کلی وضعیت عمومی آن شهرها را آرام و عادی گزارش نموده است. باوجود این گزارشی که درباره تبریز ارائه کرده حاکی از آن است که اوضاع آن شهر به ویژه در منطقه بازار چندان هم آرام نیست. چرا که خودداری عدهای از کسبه برای بازکردن مغازههایشان قوای نظامی را همچنان در خیابانها و معابر داخلی بازنگه داشته است که خبرنگار مهرایران با این عنوان که «مأمورین انتظامی سراسر شهر را تحت کنترل دارند» سعی دارد به گونهای آن را مخفی کند.
برگزاری برنامههای گوناگون در شهرهای یاد شده که از جمله آنها میتوان به رژه رفتن قوای ارتش در تبریز یا تشکیل جلسات گفتوشنود مسئولان دولتی چند شهر با سران طوایف و قبایل اشاره نمود، از دیگر شیوههای روزنامه مهرایران است که با اشاره به آنها، علاوه بر تلاش در عادی نشان دادن وضع شهرها، تأسفبار بودن اقدامات مخالفان دولت در برپایی تظاهرات اخیر را مورد تأکید قرار داده است.[47]
برخلاف دیدگاه مطبوعات وابسته به دولت، عدهای از کارمندان دولت که از درون به جریان حاکم بر جامعه مینگرند، وضع را غیرعادی دانسته، نسبت به حوادث اخیر کشور موضع بیطرفی از خود نشان میدهند. حتی کارمندانی احتمال میدهند که تا پنج روز دیگر رژیم تغییر خواهد کرد.[48]
± سخنان سیدضیاءالدین طباطبائی
در ساعت 6 بعدازظهر امروز جلسهای در منزل سیدضیاءالدین طباطبائی تشکیل گردید که سخنان وی از اهمیت قابل توجهی برخوردار است. در لحظات آغازین جلسه هرکدام از افراد درباره حوادث اخیر کشور نظریاتی را بیان کردند. آنگاه سیدضیاء نظر حاضران را با ذکر مطالبی به خود جلب نموده، گفت: «مظهر انقلاب روز پنجشنبه در تهران خودآرائی کرد و شروع انقلاب را اعلام نمود و دولت و ملت را متوجه ساخت که موضوع دین که 1400 سال با خون و پی و ریشه مردم آمیخته شده نمیتوان با دو سال آن را از بین برد. زیرا ما دیدیم که دستهای متمدن سیاسی و اجتماعی و دانشگاه با جوانان تحصیلکردهاش نتوانست در سالهای اخیر با تمام افرادش کاری بکند. ولی همین آخوندهای شپشو! دیدید که چه غیرتی داشتند و چگونه انقلاب را راه انداختند». وی در ادامه افزود که این انقلاب ریشهدار است و نمیتوان با عقاید مردم جنگید. «زیرا اگر فرضاً صدهزار نفر بت را میپرستند باید به آنها احترام کرد. زیرا نمیتوان صدهزار نفر را از بین برد. ولی متأسفانه اولیای امور در سالهای اخیر همیشه با آنها جنگ داشته و موارد اختلافات و فاصله بین مردم و روحانیون و دولت را زیاد کردند و نتیجه آن کارها همان بود که دیدید. حالا هم نباید به قلب و بتهای ساخته شده مردم برای حفظ نظم و اداره مملکت آزار رساند».[49]
± تشدید مراقبتهای امنیتی در گرگان
اعضای کمیته اطلاعاتی شهرستان گرگان ساعت 9 صبح امروز در دفتر فرماندهی لشکر پیاده گرگان گرد هم جمع شدند و درباره اوضاع کلی منطقه به گفتوشنود نشستند. در این جلسه افراد زیر حضور داشتند: سرلشکر منیعی (فرمانده لشکر پیاده گرگان)، سرهنگ موفقی (رئیس ساواک گرگان)، سرهنگ نانکلی (رئیس شهربانی گرگان)، سرگرد سعادت (فرمانده گردان ژاندارمری گرگان) و سرهنگ دوم فرحبخش (دبیر کمیته اطلاعاتی شهرستان گرگان). افراد یادشده ابتدا اخبار مربوط به ناآرامیهای تهران را که در طول چند روز گذشته به منطقه گرگان رسیده، بررسی کردند. سپس به منظور پیشبینی و پیشگیری از هرگونه حادثهای تصمیم گرفتند که 1ـ مأموران اطلاعاتی ساواک در مورد رفتوآمد کلیه افراد، اعم از روحانی و غیرروحانی که مشکوک و مظنون به نظر میرسند، مراقبت کافی به عمل آورند و از خروج آنها از منطقه گرگان جلوگیری کنند. 2ـ درباره اعمال یکی از روحانیان محلی که به تازگی از قم وارد گرگان شده مراقبت لازم به عمل آید تا وی از انجام هرگونه اقدامی علیه امنیت شهر بازماند. 3ـ طبق اخبار رسیده «هیئت پیروان قرآن گرگان» برای حمایت از آیتالله خمینی و آزادی وی تلگرامی تهیه کرده، هماکنون در حال جمعآوری امضا هستند. بنابراین ساواک گرگان مراقب باشد که وقتی تلگرام آنها برای ارسال به تهران به تلگرافخانه تحویل شد، فهرستی از اسامی کسانی که پای آن را امضا کردهاند تهیه نماید. 4ـ مقدمات کمک به مأموران شهربانی گرگان در مواقع ضروری و تأمین محل مناسب برای دستگیری احتمالی افراد هم فراهم گردد.[50]
± خسارت وارده به شرکت تلفن
به نوشته روزنامه مهر ایران شرکت تلفن اعلام نموده است که در اسرع وقت کلیه شبکههای ارتباطی، تلفنها و کیوسکهایی که در جریان تظاهرات و درگیریهای روزهای 15 و 16 خرداد ماه جاری در نقاط مختلف تهران، به ویژه در بازار و خیابانهای مرکزی آسیب دیدهاند تعمیر خواهد کرد. بر اساس گزارش نشریه مزبور میزان خسارت وارده به شرکت تلفن بیش از سه میلیون ریال است که گزارش رسمی و کامل آن در آینده اعلام خواهد شد. درباره مشکلات پیش آمده در برقراری تماسهای تلفنی مأموران فنی شرکت یاد شده اعلام کردهاند که اختلالات جزئی موجود در امر مطالعات و شمارهگیری دائمی به دلیل قطعی کابلهای تلفن است که مأموران آن شرکت مشغول برطرف ساختن آنها هستند.[51]
± انتخابات مجلس و حوادث اخیر کشور
نشریه خوشه در ستون ویژه خود که در جملات عباراتی کوتاه با عنوان «نکته دیگر» به طرح و بیان موضوعات و نکات مهم سیاسی و اجتماعی روز ایران و جهان میپردازد نوشت: «برخلاف تصوری که پس از واقعه 15 خرداد در بعضی از محافل و مجالس در مورد تعویق انتخابات پیش آمده، انتخابات در وقت و تاریخی که قرار بوده انجام خواهد شد. مخصوصاً دولت برای اینکه نشان بدهد این واقعه اثری در وضع امنیتی مملکت نداشته است در کار انتخابات قدرت عمل نشان خواهد داد».[52]
± ستایش اقدامات شاه در نیویورک تایمز
روزنامه نیویورکتایمز در سرمقالهای «شهامت و عزم راسخ محمدرضا شاه را مورد ستایش قرار داده از اینکه وی موفق به سرکوبی ناآرامیهای اخیر کشور شده ابراز خوشوقتی نموده است. این روزنامه معترضان چند روز اخیر را «مخالفان اصلاحات اجتماعی» معرفی، و در ادامه تصریح نموده است که سرکوبی آنان «مرحله تازهای را در پیشرفت و ترقی دوران اخیر این کشور به وجود آورده است». نویسنده در بخشی از مقالهاش نوشته است که «شاهنشاه ایران که شخصاً عملیات مربوط به قلع و قمع شورش مخالفان را رهبری میکرد یک بار دیگر شهامت و عزم راسخ خود را به ثبوت رساند». این نشریه آنگاه با اشاره به برگزاری رفراندوم ششم بهمن سال گذشته، تأکید کرده است که «تودههای عظیم مردم ایران در این اقدام متهورانه پشتِ سر شاهنشاه خود قرار دارند». نیویورکتایمز در پایان توضیح داده است که «پیروزی اخیر شاهنشاه ایران بر مخالفان ممکن است وضع و زمینهای تازه در ایران به وجود آورد که در آن هواخواهان اصلاحات در انتخابات آینده به طور مؤثری اساس حکومت پارلمانی را مستقر سازند».[53]
± عدم همراهی حزب توده با تظاهرکنندگان
ساواک امروز گزارش داده است که در تظاهرات چند روز اخیر افراد و وابستگان حزب منحله توده که معمولاً «از آب گلآلود ماهی میگیرند» هیچگونه واکنشی از خود نشان ندادند. آنها نه تنها با تظاهرکنندگان همگامی نکردند بلکه در مباحث متعددی که با اقشار مختلف مردم داشتند، متظاهرین را «مرتجع و طرفدار مالکین بزرگ» خوانده، نتیجه میگرفتند که اگر این گروه موفقیتی به دست آورند حکومتی را تشکیل میدهند که خشنتر، ارتجاعیتر و فاشیستیتر از حکومت فعلی پهلوی خواهد بود. بنابراین عدهای از آنها آماده بودند که در مواقعی بر ضد تظاهرکنندگان وارد عمل شوند. برخی هم میکوشیدند که وارد میدان شده، با دادن شعارهایی به سود حزب خود، جریان تظاهرات و اعتراضات را عوض نمایند. لیکن در این راه توفیقی نصیبشان نشد.[54]
± ورود نماینده اقتصادی ایران در واشنگتن به تهران
جهانگیر آموزگار (نماینده اقتصادی ایران در واشنگتن) به منظور مذاکره و تبادلنظر درباره کمکهای خارجی با اجرای طرحهای برنامه پنجساله سوم وارد تهران شد. او در نخستین اقدام در سازمان برنامه حضور یافت و با مقامات ارشد آن سازمان درباره کمک کشورهای خارجی به برنامههای عمرانی پنجساله سوم ایران به گفتوشنود نشست.[55]
± بازگشت سفیر سابق شوروی در ایران
عصر امروز نیکلای پکوف که مدت مأموریتش با سمت سفیر کبیر شوروی در ایران به پایان رسیده بود، تهران را به سوی مسکو ترک گفت. در ایستگاه راهآهن سفرای کبار چند کشور خارجی در تهران و گروهی از رجال و معاریف و اعضای سفارتخانه شوروی در ایران با همسران خود حاضر شده، پکوف و همسر وی را مشایعت کردند.[56]
± کنفرانس علوم سنتو
سی تن از دانشمندان سرشناس کشورهای ایران، ترکیه، پاکستان، انگلستان و آمریکا در سالن کنفرانس هتل هیلتون گرد هم آمدند و درباره طرق مربوط به تسهیل تدریس علوم در ایران، ترکیه و پاکستان، سه کشور عضو سازمان پیمان مرکزی (سنتو)، مذاکراتشان را آغاز کردند. جلسات آنها تا 25 خرداد ماه جاری ادامه خواهد یافت. ریاست گروه دانشمندان ایرانی را علیاصغر آزاد (رئیس مرکز اتمی دانشگاه تهران) عهدهدار است.[57]
± موافقت شاه با طرح بیمة قهرمانان
کمیته ملی المپیک ایران طرحی را به منظور بیمهکردن قهرمانان ملی، جهانی و المپیک آماده کرده و چندی پیش برای تأیید محمدرضا شاه به دربار فرستاده بود که امروز این طرح از تصویب شاه گذشت. شاه ضمن تصویب آن دستور داد که برای اجرای این طرح هرچه زودتر قرارداد لازم با شرکت بیمه منعقد و به موقع اجرا گذاشته شود. با اجرای این طرح یکی از خواستههای قدیمی و مورد علاقه قهرمانان کشتی ایران به مرحله عمل درمیآید.[58]
± گزارش امیرالحاج ایران
در حدود ساعت 11 پیش از ظهر حاج عزالممالک اردلان، امیرالحاج ایران به حضور محمدرضا شاه رسید و علاوه بر تقدیم نامة ملکسعود، پادشاه عربستان سعودی گزارشی درباره حج و وضع حجاج را در سال جاری ارائه کرده، مدعی شد که به حمدالله امسال آیین حج به خوبی برگزار شده، تمام حجاج شکرگزار بودند.[59]
± دو نماینده مجلس انگلستان در تهران
هامفری برکلی و پیتر تاپسل، دو نماینده مجلس انگلستان برای بازدید سهروزه، صبح امروز وارد تهران شدند. این بازدید جزو برنامهای است که ضمن آن نمایندگان پارلمان انگلستان از چند کشور خاورمیانه بازدید خواهند کرد. دو نماینده مزبور در حزب محافظهکار نیز عضویت دارند.[60]
± دیدار دبیرکل سازمان برادری جهانی با محمدرضا پهلوی
ذال دارووالا، استاد دانشگاه بمبئی هند و مدیرعامل و دبیرکل سازمان برادری جهانی در مناطق آسیا و اقیانوس آرام که به دعوت انجمن ایرانی برادری جهانی به تهران آمده است در دربار حاضر شد و با محمدرضا شاه دیدار کرد.[61]
± نایبالتولیه موقوفات پهلوی در هنگکنگ
جعفر شریفامامی نایبالتولیه موقوفات پهلوی به منظور شرکت در مراسم گشایش هتل هیلتون به هنگکنگ رفت. مسافرت وی یک هفته طول خواهد کشید.[62]
پینوشتها:
[1]. قیام 15 خرداد به روایت اسناد ساواک، ج3، تهران، مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات، ۱۳۷۸، ص175 تا 187؛ همان، ج9، ص3 تا 14؛ سیر مبارزات امام خمینی در آینه اسناد به روایت اسناد ساواک، ج2، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، 1386، ص53 تا 63.
[2]. اسناد انقلاب اسلامی، ج1، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، 1369 تا 1374، ص131 و 132؛ قیام 15 خرداد به روایت اسناد ساواک، ج3، همان، ص165 و 166.
[3]. قیام 15 خرداد به روایت اسناد ساواک، ج3، همان، ص220؛ همان، ج8، ص122.
[4]. همان، ص.
[5]. همان، ج8، ص138.
[6]. همان، ص118.
[7]. روحبخش، رحیم، نقش بازار در قیام 15 خرداد، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، 1381، ص249.
[8]. قیام 15 خرداد به روایت اسناد ساواک، ج3، همان، ص189؛ همان، ج8، ص118.
[9]. همان، ج8، ص117 و 118 و 136 و 137 و 110 و 111 و 124.
[10]. همان، ج3، ص156؛ همان، ج8، ص108.
[11]. فصلنامه 15 خرداد، شماره 7، بهار 1371، ص61 و 62.
[12]. روزنامه کیهان، شماره 5964، 21 خرداد 1342، ص1 و 11.
[13]. قیام 15 خرداد به روایت اسناد ساواک، ج3، 169؛ همان، ج7، ص29؛ همان، ج8، ص207؛ همان، ج9، ص207.
[14]. دوانی، علی، ج4، همان، ص147؛ دهنوی، محمد، همان، ص172.
[15]. روزنامه مهر ایران، شماره 1845، 21 خرداد 1342، ص1.
[16]. روزنامه کیهان، شماره 5964، 21 خرداد 1342، ص1 و 11؛ روزنامه مهر ایران، شماره 1845، 21 خرداد 1342، ص1؛ روزنامه پست تهران، شماره 2915، 21 خرداد 1342، ص2.
[17]. روزنامه کیهان، شماره 5963، 20 خرداد 1342، ص12.
[18]. متن کامل مذاکرات هیئت دولت طاغوت در 15 خرداد 1342، تهران، دفتر هیات دولت و روابط عمومی نخستوزیری، بیتا، ص49 تا 52؛ تفضلی، جهانگیر، خاطرات، به کوشش یعقوب توکلی، تهران، حوزه هنری، 1376، ص39 و 40.
[19]. روزنامه پست تهران، شماره 2915، 21 خرداد 1342، ص1 و 7.
[20]. قیام 15 خرداد به روایت اسناد ساواک، ج8، همان، ص113.
[21]. روزنامه کیهان، شماره 5964، 21 خرداد 1342، ص11.
[22]. قیام 15 خرداد به روایت اسناد ساواک، ج3، همان، ص138.
[23]. همان، ج8، ص135؛ مدرسه فیضیه به روایت اسناد ساواک، تهران، مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات، 1380، ص83.
[24]. روزنامه کیهان، شماره 5964، 21 خرداد 1342، ص11.
[25]. همان.
[26]. روزنامه اطلاعات، ویژهنامه شماره 17026، 14 خرداد 1362، ص12و 13 و 15.
[27]. روحانی، سیدحمید، چچهارم، همان، ص533 تا 536.
[28]. بولتن خبرگزاری پارس محرمانه، شماره 63، 21 خرداد 1342، ص23 و 24.
[29]. سیر مبارزات امام خمینی در آینه اسناد به روایت اسناد ساواک، ج2، همان، ص47 تا 49؛ اسناد انقلاب اسلامی، ج4، همان، ص80 تا 82.
[30]. قیام 15 خرداد به روایت اسناد ساواک، ج7، همان، ص29.
[31]. همان، ص14.
[32]. همان، ص18.
[33]. همان، ج3، ص172.
[34]. غلامرضا، هفت هزار روز تاریخ ایران و انقلاب اسلامی، جلد اول، بنیاد تاریخ انقلاب اسلامی، تهران، 1371، ص157.
[35]. سیر مبارزات امام خمینی در آینه اسناد به روایت اسناد ساواک، ج2، همان، ص65.
[36]. قیام 15 خرداد به روایت اسناد ساواک، ج7، همان، ص509.
[37]. همان، ص510.
[38]. سیر مبارزات امام خمینی در آینه اسناد به روایت اسناد ساواک، ج2، همان، ص65.
[39]. همان، ص49 و 50.
[40] . همان، ص51 و 52؛ اسناد انقلاب اسلامی، ج4، همان، ص90 و 91.
[41]. قیام 15 خرداد به روایت اسناد ساواک،ج3، همان، ص 178؛ همان، ج7، ص25.
[42]. همان، ج8، ص119.
[43]. همان، ج3، ص161 تا 163؛ همان، ج8، ص140.
[44]. همان، 156؛ ج8، ص108.
[45]. همان، ج8، ص114.
[46]. همان، ج 8، ص120 و 121.
[47]. روزنامه مهر ایران، شماره 1844، 20 خرداد 1342، ص1 و 5.
[48]. قیام 15 خرداد به روایت اسناد ساواک، ج8، همان، ص140.
[49]. رجال عصر پهلوی به روایت اسناد ساواک، ج7 (سید ضیاءالدین طباطبائی)، تهران، مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات، 1381، ص302 و 303.
[50]. قیام 15 خرداد به روایت اسناد ساواک، ج3، همان، ص167.
.[51] روزنامه مهر ایران، شماره 1844، 20 خرداد 1342، ص5.
[52]. مجله خوشه، شماره 13، 20 خرداد 1342، ص6.
[53]. روزنامه خراسان، شماره 4031، 21 خرداد 1342، ص1؛ بولتن خبرگزاری پارس محرمانه، شماره 62، 21 خرداد 1342، ص11 و 12.
[54]. قیام 15 خرداد به روایت اسناد ساواک، ج3، همان، ص147؛ همان، ج8، ص115.
[55]. روزنامه کیهان، شماره 5964، 20 خرداد 1342، ص9.
[56]. همان، 21 خرداد 1342، ص12.
[57]. روزنامه مهر ایران، شماره 1845، 21 خرداد 1342، ص7؛ روزنامه پست تهران، شماره 2915، 21 خرداد 1342، ص5.
[58]. روزنامه اطلاعات، شماره 11111، 20 خرداد 1342، ص16.
[59]. روزنامه کیهان، شماره 5963، 20 خرداد 1342، ص12؛ روزنامه مهر ایران، شماره 1845، 21 خرداد 1342، ص8.
[60]. همان، روزنامه اطلاعات، شماره 11111، 20 خرداد 1342، ص16.
[61]. همان، شماره 5963، 20 خرداد 1342، ص12؛ روزنامه مهر ایران، شماره 1844، 20 خرداد 1342، ص6.
[62]. روزنامه اطلاعات، شماره 11112، 21 خرداد 1342، ص16.
