سهشنبه 14 خرداد 1342/ 11 محرم 1383/ 4 ژوئن 1963
6 بازدید
± ادامه تظاهرات
به دنبال عزاداری نیمه سیاسی دیروز مردم تهران و سخنرانی تند و کوبندة آیتالله خمینی در مدرسة فیضیة قم، امروز تهران شاهد تظاهرات خیابانی بود. این تظاهرات ابتدا به صورت دستههای عزاداری بود که همانند روزهای سوگواری، نوحه میخواندند و سینه میزدند. تجمع با حضور عدهای از افراد و دستههای وابسته به جبهة ملی در اعتراض به حکومت شروع شد که از ساعت 8 صبح در مقابل مسجد شاه گرد آمده بودند. این اجتماع به مدت یک ساعت ادامه یافت و لحظهبهلحظه بر تعدادشان افزوده میشد. آنان وقتی که جمعیتشان زیاد شد، با فرستادن صلوات رو به سمت بازار نهادند. در داخل بازار، یکی از دانشجویان سوار بر دوش دیگران، دربارة لزوم اتحاد و اتفاق میان مسلمانان سخنرانی کرد و گفت که: «این مبارزات تا سرحد پیروزی با پیکار همگی شماها اداره میشود و هیچگاه از تهدید و حتی قتل و زجر باکی نداریم». مسیر بازار را که پیمودند، باز به مسجد شاه برگشتند. اندکی بعد به صورت دستههای عزاداری در حالی که عکسهایی از آیتالله خمینی را هم در دست داشتند،[1] وارد خیابانهای ری، بوذرجمهری و ناصرخسرو شدند. در اینجا روی زمین نشستند و حسین مجاهد که در سبزهمیدان دستفروشی میکند، برایشان سخن راند: «ملت ایران! ما مسلمانیم، تابع احکام قرآن و مذهب شیعه هستیم. ما خواهان اجرای کامل قانون اساسی هستیم. عمال استعمار و جیرهخواران اسرائیل مدتی است تحمیلات خود را یکی پس از دیگری بر ملت ایران اجرا مینمایند. ما میخواهیم سرنوشت این ملت در ایران تعیین شود، نه در سفارتخانههای لندن، آمریکا، اسرائیل و شوروی. ما اعلام مینماییم که هیئت حاکمه از نجابت ملت ایران چندین سال است سوءاستفاده نموده و علناً برخلاف قوانین جاریه عمل مینماید. دولتهای استعمارگر خارجی و عمال اسرائیل نخواهند توانست کشورها را در پیمانهای ضداسلامی بکشانند. این ننگ است که کشور ششهزار ساله از کشورهای استعمارگر الهام میگیرد. ما ایرانی هستیم، میبایستی دارای دولت ملی و حکومت قانون باشیم، ما میگوییم منابع زیرزمینی ایران مال ایرانی است نه عمال خارجی و استعمارگران. ما میگوییم تا بدانند ملت ایران زنده است».
سخنان او را مردم با صلوات و شعارهای «خمینی ملت طرفدار توست / بمیرد، بمیرد دشمنان خونخوار تو» تأیید کردند. آنگاه در ادامة راهپیمایی به همراه شعارهایی چون «خمینی، خمینی/ خمینی بتشکن/ خمینی، تو فرزند حسینی»[2] به لالهزار رسیدند و بار دیگر به سخنان وی گوش فرادادند. حسین مجاهد بار دیگر در ضدیت با اسرائیل سخن گفته، وطنپرستی و استقلال مملکت را خواستار شد. خیابانهای اسلامبول، فردوسی، شاهرضا، دانشگاه و سیمتری نظامی، مسیرهای دیگری بود که تظاهرکنندگان از آنها گذشتند. آنها در طول این مسیرها، مرتب با مشتهای گرهکرده شعارهای زیر را سر میدادند: «مرگ بر این دیکتاتور، مرگ بر این قلدر قانونشکن». در خیابان سپه، نزدیکی مجلس سنا و رو به خیابان کاخ، عدهای پلیس مسلح شهربانی به صف ایستاده بودند که مردم با دیدن آنها شروع به دادن شعارهای تند کردند. در ادامة همین خیابان، مقابل مؤسسة اطلاعات ایستادند و یکی از دانشجویان شعار «مرگ بر مسعودی» داد و او را که صاحب مؤسسة مزبور است، جیرهخوار حکومت و دولت برشمرد. سپس یکی دیگر از دانشجویان اظهار نمود: «تازه اول کار است. میدانیم ملت از خواب بیدار شده، میدانیم که دیکتاتوری فردی و هیئت حاکمة فاسد، چه جنایت و اعمال غیرقانونی در این چند سال نسبت به مردم ایران روا داشتهاند». به دنبال سخنان وی، حسین مجاهد پیشنهاد کرد که روزنامة اطلاعات را مردم تحریم کنند که با اقبال حاضران مواجه شد. چهارراه گلوبندک، ایستگاه سیدنصرالدین و خیابان خیام، مسیرهای دیگری بود که تظاهرکنندگان در طول آنها راه رفتند و شعار دادند. سپس به بازارچة عباسآباد، بازار کفاشها، دوختودوزها، اوایل بازار زرگرها و معابر اطراف بازار سرازیر شدند که در طول مسیرهای یاد شده، همچنان شعارهایی در حمایت از آیتالله خمینی از جمعیتشان به گوش میرسید.[3] جمعیتی که به گفتة برخی، تعدادشان در حدود نه هزار نفر بوده، پس از طی مسیرهای مزبور، وارد مسجد شاه شدند.[4] در ادامة مراسم اعلام شد که تا روز اربعین دیگر تظاهراتی برپا نخواهد شد. آنگاه دانشجویی به نام پیمان در سخنان کوتاهی، از اتحاد و هماهنگی مردم در تظاهرات امروز تشکر کرد. نزدیک به ساعت 14:30 مراسم در حال پایان بود که در این میان یکی از دستاندرکاران با اعلام برگزاری مراسمی در مسجد هدایت (واقع در خیابان اسلامبول) در ساعت 5 بعدازظهر، از مردم خواست در آن مراسم شرکت کنند.[5]
± پشتیبانی تظاهرکنندگان از دانشجویان
در حدود ساعت 11 پیش از ظهر، مردم تظاهرکننده که از مسجد شاه به حرکت درآمده، نقاط مرکزی و بازار را پیموده بودند، به حوالی دانشگاه تهران رسیدند. آنان برای برقراری نظم در پیادهروها نشستند و سکوت کردند تا به طور کامل سخنان افرادی که به طور متناوب سخنرانی میکردند، به گوش همگان برسد. نخستین سخنران جلوی دانشگاه تهران، حسین مجاهد بود که بر بالای چهارپایهای رفته، دربارة لزوم اجرای قانون اساسی و تصمیم قطعی مردم ایران برای ادامة مبارزه با استعمارگران و جاسوسان اسرائیلی سخن راند. او در بخشی از سخنانش خطاب به دیکتاتورها و عمال اسرائیل تصریح کرد که: «ما سینههای خود را برای مقابله با تانکها و سرنیزههای شماها حاضر نمودهایم ولی زیر بار این قراردادها نمیرویم. ما میگوییم صنعت نفت ملی ایران [که] درآمد سرشار دارد، مال ایرانی است. کلیة تصویبنامههای غیرقانونی از نظر مردم ایران، باطل و کأن لم یکن است. علم بداند با نیروی عظیم ملت، رفراندوم قلابی از درجة اعتبار ساقط است و ارزش قانونی ندارد. رفراندومی که این تودة عظیم در آن شرکت نداشته، خودبهخود باطل است». سپس پسر مهندس کاظم حسیبی (از فعالان نهضت ملی کردن صنعت نفت) بالای چهارپایه قرار گرفت و در سخنانی، حضور بازاریان در مقابل در دانشگاه را خوشآمد گفت و از آنان تشکر کرد. وی ضمن بیان شمهای از مبارزات انجام گرفته در مقابله با دیکتاتوریها، بیعدالتیها، قانونشکنیها و نبود آزادیها، یورش کماندوها به محیطهای دانشگاهی و مجروح و مضروب ساختن دانشجویان و زندانی شدن آنها را به یاد آورده، در ادامه اظهار کرد که: «در حال حاضر عدهای از بهترین استادان و رجال وطنپرست به جرم وطنپرستی و به جرم اینکه میگویند ملت ایران باید در سرنوشت خود آزاد باشد، به جرم اینکه میگویند درآمدهای ایران نباید به جیبهای بیگانگان و چپاولگران ریخته شود، در سلولهای زندان به سر میبرند». فرزند دانشجوی مهندس حسیبی در بخش دیگری از سخنانش اعضای جبهة ملی را پیشقراولان نهضتهای ضد استعماری در ایران برشمرده، در پایان به دکتر مصدق و آیتالله خمینی درود فرستاد که جمعیت حاضر با ذکر صلوات و گفتن «صحیح است» اظهارات او را تأیید کردند.[6] افزون بر این، گروهی از مردم با دانشجویانی که پشت میلههای در جنوبی دانشگاه جمع شده بودند، دیدار کرده، به گفتوگو نشستند. بیشتر این دانشجویان که تعدادشان در حدود صد نفر برآورد میشد، از وابستگان جبهة ملی بودند که از میان آنها افراد زیر مشهورند: مهرداد ارفعزادة رودسری، هاشم سلطانی، سیدحسین موسویان، مهدی ابطحی، شکرالله پاکنژاد، محمدرضا بروجردی، جهانگیر درهشوری، محمد انوری و محمدرضا انصاری. در این میان یکی از آنان به نام سیدحسین موسویان در سخنان کوتاهی از اینکه مردم به دانشگاه رفتهاند، اظهار تشکر کرد. آنگاه خطاب به متظاهرین گفت: «همانطور که میدانید ما نیز در راه آزادی گام برمیداریم. ولی اکنون چون هنگام امتحانات دانشجویان دانشگاه است لذا ما نمیتوانیم بیش از این با شما همکاری کرده و به تظاهرات ادامه دهیم». پس از گفتارها و گفتوگوهای متظاهرین و دانشجویان، که میتوان از آن با عنوان «وحدت و همبستگی بازار و دانشگاه» یاد کرد،[7] دانشجویان شعارهای «مصدق پیروز است / خمینی پیروز است» سر دادند که در این هنگام گروهی از بازاریان اظهار کردند «ما شعارهایمان [در طرفداری از] خمینی است و با دکتر مصدق کاری نداریم». ولی چون کنترل از دست ایشان دررفته بود، شعارهای دانشجویان همچنان فضای مقابل دانشگاه را پر کرده بود. به هر روی، مردم تظاهرکننده از مقابل دانشگاه تهران گذشتند و بعد از گذر از میدان 24 اسفند و خیابان سیمتری نظامی، وارد خیابان پاستور شدند. به ابتدای خیابان اخیر که رسیدند به صف عدهای پلیس و افسر شهربانی برخوردند که بهناچار رو به خیابان سپه نهادند و تظاهرات خود را به سمت مسجد شاه ادامه دادند.[8]
± دستور دستگیری روحانیون و وعاظ
دستور زیر امروز از سوی سرلشکر پاکروان، رئیس ساواک در قالب تلگراف رمز و سری به تمام ساواکها صادر گردید: «نظر به اینکه در این اواخر تحریکات عدهای از روحانیون و وعاظ بویژه پیروان خمینی علیه مصالح عالیة کشور به حدی رسیده که دیگر قابل تحمل نیست، لذا تصمیم گرفته شد کلیة عناصر افراطی و محرکین درجه یک دستگیر شوند. لذا با در نظر گرفتن فعالیت روحانیون و وعاظ در چند روز گذشته، آنهایی [را] که در این مدت زیاده از حد تحریک و هتاکی کردهاند، فوراً دستگیر و تحتالحفظ به مرکز اعزام دارید. در این عمل دقت کافی شود که فقط محرکین درجه یک که شناخته شدهاند، دستگیر گردند و به سایرین گوشزد نمایید که از کوچکترین عمل خلاف مصالح کشور چشمپوشی نخواهد شد. ضمناً در این مورد با ارتش و سایر مقامات اعم از [قوای] انتظامی و غیرانتظامی، تمام احتیاطات لازم را اتخاذ تا از هرگونه بینظمی جداً جلوگیری شود».[9]
± حکومت نظامی در تهران
سپهبد نصیری، فرماندار نظامی تهران و حومه نیز با صدور اعلامیة شماره یک خود اعلام نمود که: «اجتماعات به کلی قدغن است و افراد و اشخاص حق توقف و اجتماع در معابر را نداشته و با اولین اخطار باید متوقف شوند». او با این اعلامیه، منع عبور و مرور از ساعت 22 تا 5 صبح هر روز را به اطلاع عموم رساند.[10]
± آمادهباش پلیس
پلیس تهران امروز در نامهای به فرماندهی لشکر گارد شاهنشاهی، فرماندهی دژبان قرارگاه کل و ناحیة یک ژاندارمری دانشگاه پلیس اعلام کرد که: «واحدهای زیر امر خود کماکان تا ابلاغ ثانوی آمادگی کامل داشته و به مجرد صدور دستور به مأموریتهای معینه اعزام گردند». افزون بر این، ستاد عملیاتی پلیس تهران با ارسال نامهای به فرماندهی دژبان قرارگاه کل، از او خواست که: «مطابق دستور عملیاتی شماره یک پلیس تهران، مستدعی است امر و مقرر فرمایند واحدهای زیر امر پلیس تهران کماکان در حال آمادگی باشند و از ادارة رادیو، واقع در میدان ارک مراقبت لازم به عمل آورند». این نامه را رئیس پلیس تهران، سرهنگ ستاد، وثیق و رئیس ستاد پلیس تهران، سرگرد سجادی امضا کردهاند و به رؤسای واحدهای انتظامی و امنیتی نیز ارسال شده است.[11]
± شرکت نکردن جبهة ملی در مراسم مسجد هدایت
عدهای از افراد وابسته به جبهة ملی در همان دقایق پایانی تظاهرات مسجد شاه که اعلام شد تظاهراتی عصر امروز در مسجد هدایت برگزار خواهد شد، اظهار داشتند شرکت در این مراسم به نظر آنان جایز نیست. این افراد دلیل این کار را خستگی مردم دانسته، بیان کردند که چون جمعیت زیادی در مراسم مزبور شرکت نخواهد کرد، تظاهرات با شکست مواجه خواهد شد. از اینرو مراسم بعدازظهر با شرکت حدود چهارصد نفر برگزار گردید[12] و چون تعداد آنها نسبت به برنامههای دیروز و قبل از ظهر امروز بسیار کم بود، از سوی دیگر مأمورین ساواک هم اطراف مسجد را احاطه کرده بودند، از طرف جبهة ملی اعلام شد که جمعیت از انجام تظاهرات خودداری کند. حتی فردی که به نمایندگی از جبهة ملی پشت تریبون مسجد هدایت سخن میگفت، تأکید کرد هر کس در این تظاهرات شرکت کند و شعاری بدهد، از جبهة ملی نیست و اخلالگر معرفی خواهد شد. با وجود این، عدهای از مردمی که در مسجد حاضر بودند، نسبت به برپایی تظاهرات پای فشرده، به قصد راهپیمایی از مسجد خارج و به سمت خیابان اسلامبول و سعدی سرازیر شدند. آنان در خیابانهای امیرکبیر و پامنار در حالی که شعار میدادند و خواهان ترخیص طلاب علوم دینی از خدمت سربازی و آزادی زندانیان جبهة ملی بودند، به حرکت درآمدند. اما از آنروی که تعداد مأموران ساواک به مراتب زیادتر از تجمعات دیگر بود، رهبری جریان و تظاهرات به دست آنها افتاد. مأموران ساواک، این گروه از تظاهرکنندگان را طبق نقشة از پیش تعیین شده، وارد میدان سپه کرده، در محاصرة قوای انتظامی و سربازان مسلح قرار دادند. چون مردم خود را در حصار دیدند، تقلا کردند که از مهلکه رهایی یابند. بنابراین بین آنان و مأموران انتظامی و پلیس درگیری رخ داده، دستگیری و بازداشت تظاهرکنندگان که در چند روز گذشته بیسابقه بود، آغاز و عدهای از جمعیت تظاهرکننده بازداشت شد.[13] در ساعات پایانی تظاهرات بعدازظهر امروز، قوای انتظامی با استفاده از موقعیتی که مأموران مخفی ساواک برایشان ایجاد کرده بودند، تعدادی از تظاهرکنندگان را دستگیر کردند. دستگیرشدگان اغلب از طبقات مختلف، بیشتر کسبه و بازاری، کارگر و دانشآموز هستند. جوانترین و مسنترینشان به ترتیب 14 و 44 سال دارند. میانگین سنی آنها هم عدد تقریبی 5/22 را نشان میدهد.[14]
از سوی دیگر گزارش مأمور ساواک حاکی است در ساعت 16 عدهای از تظاهرکنندگان به طرف مسجد هدایت رفته، به زور و در حالی که کفش پایشان بود، وارد مسجد شدند. این مأمور در گزارش خود افزوده است که آنان در داخل مسجد، تظاهرات خود را به نفع آیتالله خمینی ادامه دادند. حتی بالای منبر رفتند و با انجام حرکاتی به مسجد بیاحترامی کردند. مدتی بعد هم از مسجد خارج شدند که بیدرنگ مأموران انتظامی درهای مسجد را بستند. مأمور ساواک در اینجا از گفتوشنودهای مردمی سخن به میان آورده است که در جلوی مسجد اظهار میداشتند این جریان را خود دولت به وجود آورده است که در مسجد را ببندد. چون قرار است آیتالله طالقانی که شب گذشته به شدت به دولت و شهربانی حمله کرده است، امشب نیز در مسجد صحبت کند. از اینرو برنامة تعطیلی مسجد از سوی عوامل دولت و بیشتر به منظور جلوگیری از سخنرانی ایشان صورت میگیرد.[15]
± شهربانی در مقابل تظاهرات خیابانی
شهربانی کل کشور، واحدها، تعداد و محل استقرار قوای نظامی خود را معین کرد. این تعداد مأمور که از یگانهای گوناگون نظامی تهیه شدهاند، موظف بودند که با تحرکات احتمالی تظاهرات کنندگان مقابله نمایند. طبق آمار شهربانی کل کشور، نیروهای خدماتی پلیس به شرح زیر است: تعداد 3134 نفر از قوای خدمت و راحت کلانتریها که در کلانتریها استقرار یافتند. یک گردان به تعداد 309 نفر از گردان امدادی و 225 نفر از قرارگاه شماره 1 به شهربانی اعزام شدند. یک گروهان به تعداد 85 نفر در ساختمان پلیس راهنمایی استقرار داشتند. 154 نفر از سواران که در کلانتری سوار مستقر شدند. تعداد 376 نفر در دو گردان در دانشگاه پلیس، یک گردان چترباز در باغشاه، یک گردان از گردان شماره 2 دژبان و یک گردان دیگر از گردان انتظامی دژبان که در جمشیدیه مستقراند؛ یک گروهان 75 نفره از تیپ نادری مستقر در بیسیم قصر. دو گردان (هرکدام مرکب از سیصد نفر) که از گروهان رزمی هنگ 4 ژاندارمری مأموریت یافتند در تشکیلات خیابان شاهپور استقرار داشته باشند. چهار گروهان به تعداد چهارصد نفر در واحدهای مربوطه مأمور شدند که در گروهانهای کرج، شهرری، شهرآرا و تهراننو انجام وظیفه نمایند.[16]
± فعالان تظاهرات
مأمور ساواک در گزارشی، اسامی افرادی را اعلام کرد که در راهاندازی تظاهرات و طرفداری از آیتالله خمینی در خیابانهای تهران فعالیت زیادی از خود نشان دادهاند. وی در این گزارش صداقت (صاحب پیراهنفروشی صداقت واقع در روبهروی مدرسة مروی) را یکی از سردستههای این تظاهرات برشمرده است. طبق گزارش یاد شده، افراد مورد نظر گزارشگر ساواک از دانشآموختگان مدرسة سپهسالار هستند: 1ـ سیدحسین میردامادی طلبة مدرسة سپهسالار و معلم روزمزد فرهنگ 2ـ سیدقریشی طلبة مدرسة سپهسالار و محصل تربیت معلم 3ـ سیدجواد سبحانی طلبة مدرسة سپهسالار 4ـ سیدیحیی سجادی طلبة مدرسة سپهسالار 5ـ شیخ امینی اراکی طلبة مدرسة سپهسالار 6ـ حاجی برخورداری کرمانی طلبة مدرسة سپهسالار.
گزارشگر ساواک در پایان تأکید کرده است که نامبردة شمارة 6 به طلاب مدرسة سپهسالار اظهار نموده به هر کسی که در مراسم عزاداری دربار (کاخ گلستان) شرکت نکند، دو تومان خواهم داد.[17]
± سخنرانی حجتالاسلام فلسفی
پیش از ظهر امروز در حدود ساعت 9 صبح، حجتالاسلام محمدتقی فلسفی، از وعاظ شهیر تهران، در حسینیهای که در خیابان سیروس، پایینتر از چهارراه سرچشمه واقع است، بالای منبر رفت و دربارة تبلیغاتی که امروزه تأثیر شگرفی در پیشرفت کارها دارد، سخن گفت. او برای تبیین هدف خود از این موضوع سخنرانیاش، روز عاشورا و شهادت امام حسین(ع) را به عنوان مادة خام مثال زد و اسارت اهل بیت آن حضرت را به مثابة تبلیغات عاشورا دانست که باعث شد نقش و آثار قیام امام حسین(ع) در طول تاریخ تداوم پیدا کند. او با این مقدمه به اقدامات بازدارندة حکومت و دولت ایران یورش برد که اجازه نمیدهند روحانیون برای تبلیغات دین اسلام فرستندهای در اختیار داشته باشند. چون دولت میداند که اگر مانع نشود، روحانیون مسائل پشت پرده را بیرون خواهند ریخت و به اصطلاح «پته روی آب میافتد». آنگاه به تلویزیون اشاره کرد که به عنوان دستگاه تبلیغاتی به دست دشمنان دین و مملکت سپرده شده است. فلسفی در ادامه به ویژگیها و مناسبات علمای شیعه و دولت پرداخته، با مقایسة پیشوایان مذهبی دیگر ادیان گفت: «علمای شیعه برخلاف کشیشها و روحانیون سنّی که حقوق از دولت میگیرند، هیچ ترسی از دولت ندارند. زیرا حقوقبگیر دولت نیستند. اگر هم بازداشت شوند، مانعی ندارد. زیرا باید صد نفر زندانی و کشته شوند تا تمام مردم در کمال آزادی زندگی کنند». حجتالاسلام فلسفی وقتی سخن از آزادی به میان آورد، به کشور آمریکا اشاره نمود که برخلاف ایران، مردم آن آزادند و اگر دولتی برضد قانون رفتار کند، او را به اطاعت از قانون وادار میکنند. در همین باره یادآور شد که: «ما وقتی میرویم آمریکا و اروپا، میگوییم مردم آنجا راحت و آزاد هستند ولی بدبختانه ما آزادی نداریم. باید ببینیم آنها چه کردهاند تا این آزادی را به دست آوردهاند». وی آنگاه خطاب به مردم حاضر در حسینیه گفت که: «ما نباید از زندان بترسیم و زمانی که یکی از ما گرفتار میشود، بترسیم [که] به او نزدیک شویم. باید همه با هم همصدا شویم». وی با تصریح بر این نکته که: «اهانت، توهین و این قبیل تبلیغات علیه اشخاص حرام، ولی انتقاد صحیح و اصولی جایز است»، به طور تلویحی از ملت خواست زیر بار ظلم و ستم زورگویان نروند: «روز قیامت از ظالم و مظلوم سؤال میشود. ظالم برای ظلمی که کرده و مظلوم برای اینکه تن به ظلم داده است».[18]
سخنرانی حجتالاسلام فلسفی مختوم به حسینیة خیابان سیروس نبود. بلکه او در مراسمی که از ساعت 7:30 امشب در مسجد آذربایجانیها (شیخ عبدالحسین) برپا شد، حضور پیدا کرد و بار دیگر موضوع آزادی را پی گرفت. او حدود یک ساعت پس از شروع این مراسم بالای منبر رفت و بعد از بیان مقدمهای، از اینکه توانسته در شبهای گذشته دربارة نبود آسایش در جامعه سخن بگوید، ابراز خوشحالی و قدردانی نمود. آنگاه موضوع شجاعت را به وسط کشید و از حضار خواست که شجاع باشند و هدف خود را هرگز گم نکنند. چون هر وقت هدف گم بشود، شکست هم حتمی خواهد بود. با این سخن و ضمن تأکید بر وجوب امر به معروف و نهی از منکر، بحث خود را به اقدامات دولت ارتباط داده و دولت را شکستخورده تلقی کرد: «کاری نکنید که مانند دولت شکست بخورید. دیدید که دولت اشتباه کرد و کار غیرانسانی مدرسة فیضیه و مدرسة طالبیة تبریز را پیش آورد و شکست خورد». او با این گفته از دولت انتقاد نمود که دولت و نمایندگان او هیچ وقت سراغ علما و روحانیون نیامدهاند که ببینند سخن آنها چیست. در ادامه یادآور شد که اگر نمایندة دولت در همین جلسة امشب از وی سؤال کند که حرف حساب شما چیست، خواهد گفت: «باید مملکت ما آزاد باشد. علما آزاد باشند. روزنامهنویسها آزاد باشند. تاجر در اقتصاد آزاد باشد». فلسفی در ادامه به تشریح وضعیت قانون اساسی در ایران پرداخت و اجرای آن را خواستة علما و دین اسلام دانست و گفت: «ما میخواهیم دولت مظهر پاکی باشد. قانون ما قانون اساسی است. مملکت ما مملکت مشروطه است که پنجاه سال قبل بزرگان و رهبران ملت قیام نموده تا مشروطه به دست آورند و قانون اساسی تهیه نمودند و این قانون اساسی که به دست آمده و در راه آن جانها و خونها ریخته شده و مساوات و آزادیهای جامعه اعم از جان، مال، ناموس باید در امان باشد، باید به این وضع درآید. این قانون اساسی مورد تصویب عمومی است و از روی قوانین کشورهای آزاد و دموکراسی جهان تهیه شده و حتی در آن قید شده برخلاف قانون اسلام و قرآن با مردم رفتار نشود». او با این گفتار خواهان اجرای کامل قانون اساسی در کشور شد و تصریح نمود که اگر چنین شود، مملکت گلستان میگردد. سخنران مسجد ترکها در بخش دیگری از سخنانش به جایگاه سازمانهای بینالمللی از جمله سازمان ملل متحد در جهان اشاره کرد که اگر برخلاف قانون عمل کند، محاکمه و مجازات میشود. آنگاه به ایام سوگواری ماه محرم و عاشورا توجه کرد که این عزاداریها باعث شده دولت کاری به کار عزاداران نداشته باشد.[19] در همین باره تکه کاغذی را که هنگام بالا رفتن از منبر، شخص ناشناسی به وی داده بود، باز کرد و تذکری که در آن نوشته شده بود، برای مردم بازگفت. طبق اظهار فرد ناشناس در این کاغذ نوشته بود که: «آقای فلسفی شما انتقاد میکنید. اعتراض میکنید. تندی میکنید. دولت را استیضاح میکنید و از مردم «صحیح است» میگیرید و باز هم میگویید آزادی نیست! جواب این مسئله چیست؟» فلسفی به منظور پاسخ به این یادداشت نقادانة کوتاه، ادامه داد: «اگر پنجاه هزار نفر در یک فضای بزرگ زندانی باشند و یک زلزلة شدید بیاید و دیوار و سقف را خراب کند و زندانبانها فرار کنند و زندانیها هم بگریزند، آیا شما به این میگویید آزادی؟ اگر بعد از زلزله، دولت مأموران را نفرستاد و زندانیها را دوباره حبس نکرد، این میشود آزادی. حالا هم قضیة همان زلزله است. این یادداشتی که شما نوشتید، درست است. من انتقاد کردم، اعتراض کردم، استیضاح کردم، اما این ده شب، زلزله عاشوراست و ما از زلزله استفاده کردیم و فردا شب، شب آخر این مجلس است. اگر پسفردا مرا دستگیر و زندانی نکردند و برایم پرونده تشکیل ندادند، معلوم میشود که آزادی هست».[20]
وی در توضیح این بخش از سخنانش، اظهار داشت که مردم در این چند روز آزاد بودند. مأمورین در کار مردم دخالتی نداشتند. وی وجود چنین آزادی را ثمرة عاشورا دانست که امام حسین(ع) به عزاداران خود داده است، بدون آنکه خونی از دماغ کسی بیاید. فلسفی در ادامه با تأکید بر اینکه از زندان و محاکمه هراسی ندارد، اعلام کرد: «در شبهای گذشته هم گفتم. چون ممکن است مرا بگیرند و به محاکمة دادرسی ارتش دعوت کنند، میگویم من حاضرم محاکمه بشوم. من در شبهای گذشته هرچه گفتهام، از روی منطق و مطابق با قانون اساسی بوده است و مورد تأیید شما ملت هم بوده است». او پس از بیان این مطالب رو به جمعیت حاضر در مسجد گفت: «حالا چند جمله میگویم. اگر موافق باشید سه مرتبه بگویید صحیح است. [1ـ] ما میگوییم که باید آزادی در این مملکت باشد و قانون اساسی با عدالت اجرا گردد. علما آزاد باشند. زبان و بیان آزاد باشد (حاضرین سه مرتبه صحیح است گفتند). [2ـ] ما میگوییم که دولت خدمتگزار مردم است. باید رضای خاطر جمعیت را برآورده کند و مردم را به زیر شکنجه و پروندهسازیهای بیخود و تهمتهای ناروا نبرد. (حاضرین سه مرتبه صحیح است گفتند). [3ـ] ما میگوییم کشور ما از کشورهای انگلستان، آمریکا، شوروی، اروپا و آسیا اطاعت نکند و زیر بار خواستههای آنها نرود. (حاضرین سه مرتبه صحیح است گفتند)».
تظاهرات و دستگیری عدهای از مردم که عصر امروز در میدان سپه توسط مأموران انتظامی بازداشت شدهاند، موضوع پایانی سخنرانی حجتالاسلام فلسفی در مسجد آذربایجانیها بود که در ادامه اظهار امیدواری نمود ظرف امشب و فردا آزاد شوند. این مجلس با اعلام این خبر که فردا مجلس سخنرانی در مسجد بزازها (واقع در بازار نرسیده به مسجد جامع) برگزار خواهد شد، به پایان رسید و از حضار دعوت به عمل آمد که در آن مجلس نیز حضور به هم رسانند.[21]
جلسة سخنرانی بعدی حجتالاسلام فلسفی در مسجد معیر برگزار گردید. او در همان ابتدا حرفهایش را تکرار و نسبت به وضعیت موجود اعتراض کرد.[22]
± منزل آیتالله دستغیب تحت مراقبت ساواک
چند روزی است که منزل آیتالله عبدالحسین دستغیب در شیراز تحت نظارت و مراقبت مأموران ساواک قرار گرفته، افرادی که به دیدار او میروند، به همراه ورود و خروج، فعالیتها و موضوع سخنرانیهای وی گزارش میشود. با وجود این، او دست از فعالیت برضد حکومت برنداشته است به طوری که در ساعات اولیة امروز آیتالله دستغیب به همراه برادرش، سیدمحمد، به منزل شیخ بهاءالدین محلاتی رفته، در مسجد جامع دو نوبت اقدام به نماز جماعت نموده است. نوبت ظهر، نماز ظهر و عصر و نوبت بعدازظهر، نماز مغرب و عشاء. علاوه بر این، در همان مسجد بعد از اقامة نماز جماعت دربارة امر به معروف و نهی از منکر به سخنرانی پرداخت. پس از آن نیز به همراه عدهای از وعاظ و سرشناسان به مسجد آقاقاسم (واقع در سردوزک شیراز) رفت و پای سخنرانی یکی از وعاظ شهر به نام ساجدی نشست که در موضوع امر به معروف سخنرانی میکرد. سخنران مسجد آقاقاسم شیراز در بخشی از سخنانش با اشاره به اهتمام مبلغان ادیان دیگر برای تبلیغ و ترویج دین خود، از سستی و بیتوجهی به قوانین اسلام و آیات قرآن در ایران سخن گفته، اظهار نمود که: «اگر ما قرآن و قانون مشروطه را قبول داریم، آزادی زنان برخلاف دین اسلام است». او سازمان و خلقت زن را برای خانهداری و زاییدن بشر دانسته، در پایان رواج بعضی مفاسد از جمله شرابخواری را برخلاف دین اسلام و دین مسیح برشمرد.[23]
± ساختمان رادیو تهران در محاصرة نظامیان
به گزارش خبرگزاری آسوشیتدپرس، واحدهای نظامی هنگام تظاهرات امروز تهران، ساختمان اصلی رادیو را به محاصرة خود درآوردند تا از ورود یا حملة تظاهرکنندگان که تعدادشان را بین پانزده تا بیست هزار نفر برآورد کردهاند، پیشگیری کنند. این افراد که به صورت واحدهای نظامی دورتادور ساختمان رادیو تهران را محاصره کرده بودند، از نزدیک شدن عدهای از جمعیت تظاهرکننده به ساختمان مزبور جلوگیری به عمل آوردند و از هرگونه هجوم یا ورود مردم عادی به آن، ممانعت نمودند.[24]
± سخنرانی شیخ عباسعلی اسلامی
شیخ عباسعلی اسلامی امروز در مجلس عزاداری هیئت قائمیه در مسجد صدریه، در سخنانی[25] به روزنامهنگاران و مجلات و چاپ عکسهایی در نشریات حمله برده، یادآور شد که: «گراور کردن عکسهای لخت رقاصهها در نشریات آزاد است اما دولت از صدور نشریات و اعلامیهها و احکام قرآن و دستورات علما جلوگیری مینماید و از مسئولین کتابها التزام و تعهد میگیرند که احکام قرآن را نگویند». به گزارش شهربانی، شیخ عباسعلی اسلامی در ادامه تأکید کرده است که: «دولت با این رویه حتی با کشتن ما نمیتواند این چنین ننگهایی را از دامن خویش پاک سازد و ما را با زور سرنیزه وادار مینمایند که رو به دیکتاتوری برویم. واقعاً باید به ریش این دولت خندید».[26]
± گزارش ساواک از وقایع روزهای اخیر
گزارشگر ساواک فعالیتهای روحانیون و فعالانی را که در چند روز اخیر برضد دولت و حکومت دست به اقداماتی گسترده زدهاند، روی کاغذ آورده به طور کلی منعکس نمود. در این گزارش آمده است که: «طبق قرار قبلی هیچ یک از روحانیون و وعاظ در مجلس روضهخوانی کاخ گلستان شرکت نکردند. حساب شماره 10 بانک صادرات قم و حساب شماره 3128 بانک ملی شعبة قم اعلام شد که مربوط به تجدید ساختمان مدرسة فیضیة قم است و درخواست شد مردم به حسابهای مزبور پولی بریزند و در تمام مجالس از طرف مردم و روضهخوانها برای اجرای این منظور تبلیغ میشد؛ به طوری که شایع بود در چند روز اخیر، در حدود یک میلیون تومان به حسابهای مزبور [پول] ریخته شده است. شعارها عموماً علیه هیئت حاکمه به این مضمون که خداوند ریشة مخالفین مذهب را بکَند و نیز به نفع خمینی بود و در حقیقت شعار خمینی، عکس خمینی، نام خمینی، سمبل و شعار اصلی مخالفین بوده، نباید نادیده گرفت. به خصوص دستهای که از مسجد حاج ابوالفتح حرکت و طبق تحقیقی که به عمل آمده، کارگردانی آن را اعضای نهضت آزادی، جبهة ملی و عمال آیتالله بهبهانی و سایر روحانیون مشترکاً بر عهده داشتهاند، مراسم عزاداری آنها از سینهزنی تبدیل به نوحهخوانی وضع مملکت و دمونستراسیون شد. روی این اصل اولاً عدم شرکت وعاظ در مراسم عزاداری دربار شاهنشاهی در کاخ گلستان و اعتماد عجیب و محکمی که بین تمام روحانیون و در حقیقت عمامهبهسرها درست شده و مردم هم از تمام طبقات آنها را حمایت میکنند و مجالسی که تعداد شرکتکنندگان در آن به مراتب از سنوات قبل بیشتر بوده و همه تبدیل به مجالس حمله به دولت و حتی در مجالس بزرگ، حمله به رژیم سلطنتی میکردند و نام مقام و مقامات غیرمسئول از طرف روضهخوانها اعلام میشد و نیز عنوان حکومت چهل سالة اخیر که مقصود آنها از زمان حکومت سلسلة پهلوی تا حال بود و حمله به آن، باید خیلی قابل توجه باشد. خارجیهایی در مجالس شرکت میکردند و خبر و عکس تهیه مینمودهاند؛ عکسهایی که دیروز از طرف خارجیها از دستة میدان شاه و دانشگاه تهیه شد، همچنین از دستهای که مسیر آنها خیابان ری، خیابان بوذرجمهری، خیابان ناصریه و بازار بود، عکسهایی تهیه کردند که معروف بود آلمانیها، آمریکاییها و شورویها بودهاند، نباید نادیده و کوچک گرفته شود. روضهخوانها چه در منابر، چه در برخورد با مردم و چه در برخورد با یکدیگر با شجاعت خاصی میگفتند هرچه از سازمان امنیت به ما تلفن کردند، هرچه تهدید و تطمیع کردند، ما نرفتیم و در مراسم سوگواری دربار شرکت نکردیم و هرچه میخواستند به ما کردهاند و برای کشته شدن، همگی ایستادهایم. هر کار میخواهند بکنند. همچنین این موضوع خیلی قابل توجه است که در همة مردم اعم از عوام و فهمیده، این فکر تزریق شده که هیئت حاکمة ما میخواهد: 1ـ دین اسلام را از رسمیت بیندازد. 2ـ در لندن بهاییان دنیا تصمیم گرفتهاند که در ایران سلطنت حقه تشکیل دهند و حکومت را در دست بگیرند. 3ـ یهودیها را میخواهند بر مسلمانها مسلط کنند و به رادیو که نوحهخوانی [پخش میکند] همة مردم و روضهخوانها حمله میکردند و میگفتند چه شد که سالهای گذشته نوحهخوانی در رادیو نبود و امسال هست؛ و مردم همه میگویند آقای علم و تفضلی و سپهبد نصیری، این سه نفر در رأس مخالفین روحانیون و مسلمانها هستند و آنها اعلی حضرت را وادار به این اقدامات میکنند. در ظرف امروز و فردا هم قرار است اخبار و نوارها به وسایل مخفی، به آمریکا و سازمان ملل و عراق فرستاده شود. همچنین میگویند اعلامیهای از طرف آیتالله حکیم صادر شده که در آن به مقامات عالیة مملکت، توهین و حمله شده و در دست بازاریهاست که میخواهند چاپ و منتشر کنند».[27]
± اعلامیة شهربانی در مورد کشته شدن مأمور کلانتری مشهد
شهربانی کل کشور امروز با انتشار اعلامیهای ضمن ابراز تأسف از حادثة کشته شدن یکی از مأموران خود به نام غلامعلی شباهنگ در مشهد که به دنبال درگیری ایجاد شده بر سر تجمع مردم برای خواندن اعلامیة آیتالله خمینی در جلوی مسجد گوهرشاد در روز جمعه (10 خرداد ماه جاری) روی داد، جریان حادثة آن روز را تشریح کرد. در این اعلامیه آمده است که تیمسار نصیری (رئیس شهربانی کل کشور) در اولین فرصت پس از شنیدن این واقعه، با خانوادة مقتول و بازماندگان او تماس گرفته، علاوه بر اظهار تسلیت، یادآور شد که چون وی در حین انجام خدمت کشته شده، به یک درجه ترفیع نائل آمده است. اعلامیة منتشره از سوی شهربانی کل کشور در ادامه به مراسم تشییع جنازة مأمور شهربانی که روز یکشنبه (11 خرداد) برگزار شده و برپایی مجالس ختم او با حضور استانداری خراسان، رؤسای شهربانی کل کشور و مشهد و برخی از صاحبمنصبان لشکری و کشوری در دو روز گذشته پرداخته است.[28]
± توزیع اعلامیه در مشهد
اگرچه اوضاع در خراسان به آرامی سپری میشود اما خبرهای رسیده از مشهد حاکی از آن است که برنامة توزیع اعلامیه و چسباندن آنها به دیوارهای مسجد گوهرشاد از سوی مخالفان دولت که بیشترشان طلبه هستند، ادامه دارد. گفته شده است که این افراد با بیت آیتالله قمی هم در ارتباطند.[29]
± نامهای علیه شاه و دولت
ساواک امروز نامهای را کشف کرد که نامبردگان زیر، آن را علیه شاه و هیئت دولت تهیه کرده بودند. بر پایة نظر مأموران ساواک، آنها تصمیم داشتند این نامه ظهر روز عاشورا در ازدحام مردم در قبرستان تجریش توسط نوجوانی خوانده شود؛ محمدحسن پویانفر (شغل الکتریکی)، محمد ملکی (شغل معلم)، شیخ مصطفی ملکی، محمدباقر کمالی به سرپرستی حسن زمانی (شغل کتابفروشی). گفته شده که پلیس با کشف این جریان از انجام خواستة افراد نامبرده جلوگیری به عمل آورد.[30]
±گزارش ساواک از عزاداری مردم اصفهان
ساواک اصفهان در پاسخ به نامهای که چند روز پیش (11 خرداد ماه جاری) از ساواک مرکزی دریافت کرده بود، جریان عزاداری در آن شهر را از اول ماه محرم تشریح کرد. گزارش ارسالی آن ساواک به تهران، حکایت از آن دارد که: «1ـ از طرف آیتالله خادمی، اردکانی، زندکرمانی و غیره که از علمای طراز اول اصفهان هستند، درخواست شد مانند سنوات قبل به آنها اجازه داده شود در مسجد شاه جمع شده، سپس به مدرسة چهارباغ که در آن از طرف [اداره] اوقاف همه ساله روضهخوانی [برپا] میشود، شرکت کنند. با درخواست آنها موافقت شد مشروط بر اینکه شعار [یا] پارچهای نداشته و ناطق را هم قبلاً معرفی کنند. در نتیجه، عصر دیروز [13خرداد] عدهای در حدود سه هزار نفر از روحانیون، تجار بازار، اصناف، دانشجویان و دانشآموزان، افراد جبهة ملی و [حزب] زحمتکشان و غیره به حال دمونستراسیون با نظم و ترتیب به مدرسة چهارباغ آمده، منصورزادة واعظ دربارة نهضت حسینی صحبت کرده، سپس از مدرسه خارج و متفرق شدند. 2ـ روز گذشته چند برگ اعلامیة خمینی خطاب به وعاظ و گویندگان دینی و هیئت مذهبی (موضوع التزام گرفتن از صاحبان مجالس و وعاظ) که وسیلة اشخاص متفرقه از قم آورده شده بود، در دست مردم همایونشهر دیده شد. 3ـ سیدجمالالدین سیادت موسوی واعظ، دبیر فرهنگ اصفهان روز 12/3[/42] در منزل ابوالقاسم کوپایی، یکی از تجار بازار، ضمن صحبتهای خود، کنایاتی به دولت زده است که مشروح آن کتبی به عرض خواهد رسید. 4ـ در تعدادی زیاد از تکایا و مساجد، وعاظ به شاهنشاه دعا کردند. 5ـ در چند مجلس روضهخوانی برای خمینی صلوات فرستادهاند. در پایان به عرض میرسد با وجود اینکه تنها در شهر اصفهان در حال حاضر 151 مجلس روضهخوانی برپا است، معهذا با دستوراتی که صادر فرمودهاید و به کار بسته شده است، غیر از مطالب معروضة بالا، در هیچ مجلسی بینظمی و از هیچکس بیتربیتی دیده نشده است. مجالس سوگواری هنوز ادامه دارد».[31]
± عزاداری در بازار اصفهان
هیئت بنیفاطمه که از دستههای عزاداری اصفهان به شمار میرود، در بازار به برپایی مراسم سوگواری و سینهزنی پرداخت. مداح این هیئت فردی به نام مرشد میرزاست که طبق قرار قبلی تصمیم داشت به منظور پشتیبانی از وقایع تهران و قم، و حمایت از آیتالله خمینی، هنگام وعظ اعلام کند مردم مغازهها و بازار را تا چند روز دیگر تعطیل کنند. اما چون مأموران دولتی اطراف هیئت را قرق کرده بودند و مدام بدو توصیه میکردند که برای شاه دعا کند، مجبور شد برای گمراه کردن آنها اظهار کند دعا برای جان شاه را در پایان مراسم انجام خواهد داد. او از این فرصت استفاده کرد و پیش از آنکه مراسم به پایان برسد، در میانة راه هیئت، عزاداری را ترک گفته، از دید مأموران دولتی ناپدید شد.[32]
±آیتالله مدنی تحت مراقبت ساواک
آیتالله سیداسدالله مدنی که در نجف اشرف اقامت دارد، طبق روال سالهای گذشته برای سفر چند روزه به همدان، خواهان مراجعت به ایران شده که ساواک مرکزی در تلگرافی به همدان نوشت: «چون میراسدالله مدنی یک فرد ایرانی است [و] مجوزی برای جلوگیری از ورود وی به کشور در دست نمیباشد، دستور دهید در مدت سکونت او در همدان، اعمال و رفتارش را تحت مراقبت قرار داده و در صورت مشاهدة عمل خلاف، نتیجه را به مرکز گزارش نمایید».[33]
± مقالات و اعلامیهها در مطبوعات همدان
ساواک همدان امروز در نامهای برش مقالات و اعلامیههای منتشر شده در جراید همدان را به شرح زیر در اختیار ساواک مرکزی قرار داد: «1ـ مقالهای تحت عنوان دشمنان سعادت ما و مقالة عمال عبدالناصر میان علمای شیعه تحریک میکند، به انضمام پنج فقره اعلامیه که در روزنامة شمارة 419 نهیب غرب چاپ گردیده 2ـ مقالهای تحت عنوان عبدالناصر میان شیعه تحریک میکند به همراه پنج فقره اعلامیه که در شماره 465 روزنامة مبارز همدان چاپ شده 3ـ اعلامیة منتشره در شمارة 506 روزنامة ندای میهن دو فقره.[34] دو برگ اعلامیه که اولی را جمعیت خرده مالکین همدان و دومی را صنف گندمفروشان همدان در پشتیبانی از اجرای لوایح ششگانه تهیه و در آن شهر توزیع کردهاند» به تهران فرستاده شدند. این اعلامیهها را مأموران ساواک همدان به دست آوردهاند که امروز رئیس آن ساواک به همراه نامهای عین آنها را در اختیار رئیس ساواک مرکزی، تیمسار پاکروان، گذاشت.[35]
± تعهدنامة کتبی محمدعلی رجایی
ساواک قزوین دو برگ تعهدنامة کتبی محمدعلی رجایی (فرزند عبدالصمد) را که به وسیلة آن از کمیتة نهضت آزادی و جبهة ملی و احزاب وابسته به آن اعلام تنفر و انزجار و استعفا کرده، به تهران ارسال کرد. نادور (رئیس ساواک قزوین) در ادامة گزارش خود، از ساواک مرکزی خواسته است که در صورت تصویب، نسبت به تبدیل قرار وی اوامر مقتضی صادر و نتیجه را ابلاغ فرمایند.[36]
± اعلامیة وزارت خارجة ایران دربارة مذاکرات شورای سنتو
در پایان دوازدهمین دورة اجلاسیة شورای علمی سازمان پیمان مرکزی (سنتو) اعلامیهای از سوی وزارت امور خارجة ایران دربارة مذاکرات آن شورا منتشر شد. اعلامیة شورای علمی سنتو بر پیشرفتهای ایران در دوازده دوره اجلاسیة گذشته تأکید نموده، با مسرت فراوان یادآور شده است که: «دانشمندان و متخصصان علمی کشورهای ایران، پاکستان، ترکیه، بریتانیا و آمریکا با حسننیت و صمیمیت بسیار در راه پیش بردن مقاصد عملی و خیرخواهانة سنتو با یکدیگر همکاری خواهند کرد». به موجب اعلامیة صادره، قرار است که سیزدهمین اجلاسیة شورای علمی سازمان مرکزی در سال 1964م/1343ش در واشنگتن تشکیل شود.[37]
± تهدید متخلفان قانون اصلاحات ارضی توسط وزیر کشور
پیش از ظهر امروز سیدمهدی پیراسته، وزیر کشور با هواپیما وارد تبریز شد و در فرودگاه، استاندار، رؤسای ادارهها، شهردار و فرماندار تبریز به همراه جمعی از اهالی تبریز از وی و هیئت همراه او استقبال کردند. خطیبی (مدیرعامل جمعیت شیر و خورشید سرخ) و اقبال (مدیرکل فنی وزارت کشور) همراه وزیر کشور هستند. آنان پس از پایان مراسم، استقبال و خوشآمدگویی از سوی استانداری آذربایجان شرقی و دیگر مسئولان شهری تبریز، مستقیماً راهی استانداری شدند. در این محل، عدهای از مسئولان سازمانهای دولتی، مالکین، نمایندگان کارگران و طبقات مختلف حضور داشتند که با وزیر کشور دیدار و گفتوگو کردند. پیراسته در این دیدار ضمن اشاره به اینکه به فرمان شاه و برای بررسی برنامههای عمرانی و رسیدگی به خواستهها و احتیاجات محلی به آذربایجان آمده است، به اهمیت رفراندوم ششم بهمن سال گذشته پرداخته، در مورد اصلاحات ارضی گفت: «هر کس اعم از کشاورز یا مالک عمده و خردهمالک بخواهد در اجرای قانون اصلاحات ارضی کارشکنی کند، به شدیدترین وجهی تنبیه خواهد شد. قانون، تکلیف همه را معین کرده است و هیچ ابهامی ندارد». حضور در جلسة استادان دانشگاه تبریز و دیدار با مسئولان سازمانهای اداری ـ آموزشی و دانشجویان دانشگاه مزبور، از دیگر برنامههای سفر وزیر کشور به آذربایجان بود که عصر امروز انجام شد. پس از آن هم از مؤسسات جمعیت شیر و خورشید سرخ تبریز بازدید به عمل آورد.[38]
±گمانهزنی محافل سیاسی دربارة نامزدهای انتخابات مجلس شورای ملی
محافل سیاسی پیشبینی میکنند که انتخابات بیستویکمین دورة مجلس شورای ملی در آیندة نزدیک برگزار خواهد شد. در همین محافل از افرادی هم که به این دوره از مجلس راه خواهند یافت، سخن به میان میآید. از جمله که گفته میشود هیچ یک از وزیران فعلی دولت، کاندیدای نمایندگی مجلس نیستند و ریاست مجلس را فردی به عهده خواهد گرفت که تاکنون نامی از او برای اشغال کرسی ریاست بر سر زبانها نیست. نظر این گروه از کارشناسان سیاسی، دال بر این است که 70 درصد از کرسیهای بیستویکمین دورة مجلس شورای ملی را افرادی اشغال خواهند کرد که بین سی تا چهل سال خواهند داشت.[39]
±سفیر جدید ایران در جاکارتا
علی وحید مازندرانی که به عنوان سفیر جدید و وزیرمختار فوقالعادة ایران به جاکارتا اعزام شده است، امروز در کاخ ریاست جمهوری اندونزی حاضر شد و استوارنامة خود را به جووانداکفیل (رئیسجمهور اندونزی) تسلیم کرد.[40]
± واحدهای ارتش ایران در پاکستان
برخی از منابع خبری گزارش میدهند که به موجب پیشنهاد ایوبخان (رئیسجمهور پاکستان) قسمت بزرگی از واحدهای ارتش ایران به پاکستان اعزام شدهاند. این منابع خبری علت چنین درخواستی را از سوی ایوبخان بیشتر بدان سبب میدانند که شاید در پاکستان شورشی برپا شود.[41]
±حمایت ایران از رأی دادگاه جهانی
نمایندة ایران در سازمان ملل متحد در جلسة کمیتة بودجة مجمع عمومی که برای مذاکره دربارة مشکلات مالی سازمان برپا شده بود، سخنرانی کرد و از رأی دادگاه جهانی که همة اعضا را موظف کرده سهمیة خود را برای تأمین هزینة عملیات پلیس صلح سازمان ملل پرداخت کنند، پشتیبانی کرد. با وجود این، نمایندگان دولتهای آلبانی و بلغارستان بار دیگر اعلام کردند که هیچ پولی بابت عملیات مذکور پرداخت نخواهند کرد.[42]
±پاسخ شاه به تلگرافهای سران چهار کشور
محمدرضا پهلوی در تلگرافهای جداگانهای به پیامهایی که رؤسای جمهور آمریکا، ترکیه و پاکستان و پادشاه افغانستان برای ابراز قدردانی از پیشگامی او در موضوع برقراری مجدد روابط سیاسی پاکستان و افغانستان فرستاده بودند، پاسخ گفت و از توجهات آنان به استقرار صلح و امنیت در منطقه، تشکر کرد.[43]
± تحویل هواپیماهای آمریکایی به ایران
در ساعت 10 صبح امروز با حضور فرمانده نیروی هوایی، سفیر کبیر آمریکا در تهران، جمعی از افسران نیروی هوایی شاهنشاهی ایران و هیئت مستشاران نظامی آمریکا در ایران، مراسم تحویل چهار فروند هواپیمای C-130 آمریکایی به نیروی هوایی ایران انجام شد.[44] در این مراسم جولیوس هولمز، سفیر کبیر آمریکا در ایران در سخنانی ضمن اشاره به همکاریهای متقابل ایران و آمریکا اظهار نمود که: «کشورش از طریق پیمان سنتو و از طریق پیمان دوجانبه متوجه حفظ استقلال و تمامیت ارضی ایران است». او در این سخنرانی یادآور شد که دولت متبوعش معتقد است برای تحقق برنامههای آبادانی و ترقیخواهان، شاه ایران باید کاملاً آزاد باشد و دچار وقفه نگردد. در پایان هم دربارة ساخت و ارزش کار هواپیماهای اهدایی آمریکا به ایران گفت که: «این هواپیماها در نواحی دوردست که دچار حوادث طبیعی از قبیل زلزله و سیل شده و نیازمند کمکهای اولیة فوری باشند، بسیار ارزنده بوده، مورد استفادة کامل نیروی هوایی ایران قرار خواهند گرفت».[45]
± کمک ده هزاردلاری دولت ایران به آسیبدیدگان پاکستانی
وزارت دربار اعلام کرد که شاه ایران مراتب تأسف خاطر خود را از حادثة اخیر پاکستان به رئیسجمهوری آن کشور ابراز و ضمن تلگرافی، با بازماندگان قربانیان حادثة طوفان اخیر اظهار همدردی نمود.[46] اسدالله علم نیز به مناسبت حادثة طوفان اخیر در پاکستان در تلگرافی به ایوبخان، رئیسجمهور پاکستان، از وقوع طوفان که بیخانمانی هزاران نفر از اهالی قسمتی از کشور را به همراه داشت، ابراز تأسف کرد. وی همچنین مبلغ ده هزار دلار برای کمک فوری به خانوادههای آسیبدیده، به پاکستان ارسال کرد.[47]
±تسلیت محمدرضا پهلوی به دربار واتیکان
امروز محمدرضا پهلوی مراتب آزردگی خاطر خود را از درگذشت رهبر مذهبی کاتولیکهای جهان به دربار واتیکان ابراز نمود.[48] او در تلگرافی که به همین مناسبت به عنوان «عالیجناب کاردینال الویسیماسلا» مخابره کرده، آورده است: «از دریافت خبر مرگ حضرت پاپ مقدس ژان بیستوسوم عمیقاً متأثر شدم و از صمیم قلب به آن عالیجناب تسلیت میگویم. مرگ پاپ ژان بیستوسوم جهان بشری را از یکی از بزرگترین مدافعان صلح و آزادی و یکی از مبارزترین رهبران برادری و حسننیت بین مردم ملل مختلف محروم کرده است».[49]
± انتصاب سخنگوی وزارت کشور
ایرج نبوی، سردبیر نشریة بامشاد، که پیشتر ریاست ادارة انتشارات وزارت کشور را بر عهده داشت، به دستور سیدمهدی پیراسته (وزیر کشور) به سمت رئیس ادارة روابط عمومی و انتشارات وزارت کشور و سخنگوی آن وزارتخانه منصوب شد.[50]
± سفر وزیر کار به ژنو
بامداد امروز خسروانی (وزیر کار و خدمات اجتماعی) در رأس هیئتی مرکب از نمایندگان دولت، کارفرمایان و کارگران برای شرکت در چهلوهفتمین دورة اجلاسیة کنفرانس بینالمللی کار، راهی ژنو شد. مدت این کنفرانس یک ماه است و به موضوعاتی از جمله مسائل مالی و بودجه، اطلاعات و گزارشهای مربوط به اجرای مقاولهنامهها و توصیهنامهها، منبع فروش و اجازة استعمال اشیای فاقد حفاظ، قطع روابط کار از طرف کارفرمایان، بهداشت در مؤسسات تجارتی و دفاتر و کمک بیمه در مورد حوادث ناشی از کار و بیماریهای حرفهای میپردازد. گفتنی است که وزیر کار پس از پانزده روز به کشور بازخواهد گشت اما دیگر اعضای هیئت ایرانی تا پایان دورة اجلاسیه در ژنو اقامت خواهند کرد.[51]
± موافقتنامة بازرگانی ایران و بازار مشترک اروپا
متن نهایی پیشنویس نخستین موافقتنامة بازرگانی ایران و سازمان بازار مشترک اروپا در بروکسل انتشار یافت. به موجب این موافقتنامه، سازمان بازار مشترک اروپا تصمیم گرفته است که برای مبادلات بازرگانی با ایران، امتیازهای فوقالعادهای برای ایران قائل شود. در این موافقتنامه به ایران حق داده میشود که سهمیة معینی کشمش به شش کشور عضو بازار مشترک اروپا صادر کند. همچنین از عوارض گمرکی بر برگة ایران کاسته خواهد شد. شش کشور عضو بازار مشترک اروپا نیز از تعرفههای مشترک خود در مورد فرشهای ایران به میزان 5/4 درصد خواهند کاست.
موافقتنامة مزبور در صورت تصویب نهایی، برای 50 درصد از صادرات کلی ایران، تسهیلات بیشتری فراهم خواهد ساخت و کمیسیونی مشترک از نمایندگان کشورهای بازار مشترک اروپا و ایران برای نظارت بر اجرای موافقتنامة مزبور تشکیل خواهد شد. گفته میشود که به تازگی دولت ایران نیز تصمیم گرفته است به صورت عضو وابستة بازار مشترک اروپا درآید. گفتوگوهای مربوط به این تصمیم در بروکسل، در آیندة نزدیک آغاز خواهد شد. علاوه بر این در محل سازمان بازار مشترک اروپا، سخن از اهمیت اقتصادی موافقتنامة یاد شده در میان بوده، بسیاری از کارشناسان اقتصادی آن را برای مبادلات بازرگانی ایران مهم تلقی میکنند. این سازمان همچنین در صدد تصویب موافقتنامة اقتصادی دیگری با اسرائیل است.[52]
پینوشتها:
[1]. قیام 15 خرداد 1342 به روایت اسناد ساواک، تهران، مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات، ۱۳۷۸،ص403؛ منصوری، جواد، تاریخ قیام پانزده خرداد به روایت اسناد، ج1، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، 1377، ص642.
[2]. دوانی، علی، نهضت روحانیون ایران، ج4، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی ، 1377، ص 41و 42؛ روحانی، سیدحمید، بررسی و تحلیلی از نهضت امام خمینی، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، 1376 ـ 1372، ص 440 و 441.
[3]. روحبخش، رحیم، نقش بازار درقیام 15 خرداد، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، 1381، ص192.
[4]. زندگینامه حضرت امام خمینی، ج2، ص45.
[5]. روحبخش، رحیم، همان، ص194؛ روزنامه کیهان، شماره 5960، 16 خرداد 1342، ص11.
[6]. روحبخش، رحیم، همان، ص 195 و 196.
[7]. دوانی، علی، همان، ص41.
[8]. روحبخش، رحیم، همان، ص196؛ قیام 15 خرداد 1342 به روایت ساواک ، ج2، همان، ص406.
[9]. سیر مبارزات امام در آئینه اسناد به روایت اسناد ساواک، ج2، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، 1386، ص27.
[10]. فصلنامه 15 خرداد، شماره 7، بهار 1371ش، ص 58 و 59.
[11]. دهنوی، محمد، قیام خونین15 خرداد 1342 به روایت اسناد، تهران، رسا، 1360، ص 68و 69؛ طلوع فجر، وقایع پانزده خرداد، تهران، وزارت ارشاد اسلامی، 1361، ص51.
[12] قیام 15 خرداد 1342 به روایت اسناد ساواک، ج2، همان، ص 411 و412.
[13]. روحبخش، رحیم، همان، ص195.
[14]. دهنوی، محمد، همان، ص 70 تا 73.
[15]. یاران امام به روایت اسناد ساواک، ج29 (آیتالله سیدمحمود طالقانی)، تهران، مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات، 1381، ص396.
[16]. دهنوی، محمد، همان، ص67؛ آزادمرد(طیب حاج رضایی به روایت اسناد ساواک)، تهران، مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات، 1378، ص84.
[17]. سیر مبارزات امام خمینی در آئینه اسناد به روایت اسناد ساواک، ج1، همان، ص407.
[18]. یاران امام به روایت اسناد ساواک، ج9 (حجتالاسلام محمدتقی فلسفی)، تهران، مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات، 1378، ص233.
[19]. همان، ص 226 تا 231.
[20]. خاطرات 15 خرداد، دفتر 8، به کوشش علی باقری، تهران، دفتر ادبیات انقلاب اسلامی (حوزه هنری)، 1347 تا 1378، ص224.
[21]. یاران امام به روایت اسناد ساواک، ج9 (حجتالاسلام محمدتقی فلسفی)، همان، ص 226 تا 231.
[22]. فلسفی، محمدتقی، خاطرات و مبارزات حجتالاسلام فلسفی، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، 1376، ص 272.
[23]. یاران امام به روایت اسناد ساواک، نفس مطمئنه شهید آیتالله سید عبدالحسین دستغیب، تهران، مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات، 1378، ص115.
[24]. قیام 15 خرداد 1342 به روایت اسناد ساواک، ج2، همان، ص410.
[25]. همان، ص359.
[26]. فصلنامه یاد، شماره 18، بهار 1369، ص154.
[27]. قیام 15 خرداد 1342 به روایت اسناد ساواک، ج2، همان، ص 390 و 391.
[28]. روزنامه کیهان، شماره 5958، 14 خرداد 1342، ص 1 و 11؛ روحانی، سیدحمید، همان، ص445.
[29]. جلالی، غلامرضا، مشهد در بامداد نهضت امام خمینی، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، 1378، ص172.
[30]. طاهری احمدی، محمود، زندگی و مبارزات حجتالاسلاموالمسلمین مصطفی ملکی، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، 1387، ص 94 و 95؛ طاهری احمدی، محمود، تاریخ شفاهی مسجد هدایت تجریش، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، 1386، ص44.
[31]. یاران امام به روایت اسناد ساواک، ج 19:آیتالله سیدحسین خادمی، تهران، مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات، 1388،ص 15و 16.
[32]. گزارشی از حماسه پانزده خرداد سال 42 در اصفهان به روایت خاطرات، بنیاد تاریخ انقلاب اسلامی، شعبه اصفهان، اصفهان، 1371، ص 44 و 45.
[33]. یاران امام به روایت اسناد ساواک، ج4 (شهیدآیتالله مدنی)، تهران، مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات، 1377، ص23.
[34]. قیام 15 خرداد 1342به روایت اسناد ساواک، ج2، همان، ص409.
[35]. همان، ص413.
[36]. یاران امام به روایت اسناد ساواک، ج14(شهیدمحمدعلی رجایی)، تهران، مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات، 1378، ص70.
[37]. روزنامه پست تهران، شماره 2909، 14 خرداد 1342، ص6.
[38]. روزنامه کیهان، شماره 5959، 15 خرداد 1342، ص 1 و 11.
[39]. مجله خواندنیها، شماره 74، 14 خرداد 1342، ص 5 و 48.
[40]. روزنامه کیهان، شماره 5959، 15 خرداد 1342، ص2؛ روزنامه اطلاعات، شماره 11107، 15 خرداد 1342، ص13.
[41]. بولتن خبرگزاری پارس محرمانه، شماره 58، 15خرداد 1342، ص9.
[42]. روزنامه اطلاعات، شماره 11107، 15 خرداد 1342، ص16.
[43]. روزنامه کیهان، شماره 5958، 14 خرداد 1342، ص12؛ روزنامه اطلاعات، شماره 11106، 14 خرداد 1342، ص16؛ روزنامه پست تهران، شماره 2909، 14 خرداد 1342، ص8.
[44]. روزنامه پست تهران، شماره 2910، 15 خرداد 1342، ص 1 و 8؛ گاهنامه پنجاه سال شاهنشاهی پهلوی، ج2، همان، ص1651.
[45]. روزنامه کیهان، شماره 5959، 15 خرداد 1342، ص 1 و 11.
[46]. همان، ص12؛ روزنامه پست تهران، شماره 2909، 14 خرداد 1342، ص8.
[47]. روزنامه پست تهران، شماره 2909، 14 خرداد 1342، ص1.
[48]. گاهنامه پنجاه سال شاهنشاهی پهلوی، ج2، همان، ص1651.
[49]. روزنامه پست تهران، شماره 2909، 14 خرداد 1342، ص8؛ روزنامه کیهان، شماره 5958، 14 خرداد 1342، ص12.
[50]. روزنامه کیهان، شماره 5958، 14 خرداد 1432، ص12.
[51]. روزنامه پست تهران، شماره 2909، 14 خرداد 1342، ص5؛ روزنامه کیهان، شماره 5959، 15 خرداد 1342، ص9.
[52]. روزنامه پست تهران، شماره 2909، 14 خرداد 1342، ص5.
