دوشنبه 31 فروردین 1343 / 7 ذیحجه 1383 / 20 آوریل 1964
1 بازدید
گرامیداشت سالروز شهادت امام محمد باقر «ع»
امروز هفتم ذى‌حجه، سالروز شهادت امام محمد باقر علیه‌السلام است. به همین مناسبت دستجات و هیئات مذهبى در صحن مطهر حضرت امام رضا «ع» به عزادارى و سوگوارى پرداختند. به نوشته روزنامه خراسان، بر سردر مغازه‌ها و دکاکین پرچم‌هاى سیاه برافراشته شده بود و در مساجد و تکایا نیز آقایان وعاظ پیرامون شخصیت معنوى و عظمت آن حضرت سخن گفتند.[1]
نامه جلال آل احمد از مدینه به آیت‌الله خمینى
جلال آل احمد که در سفر حج به سر مى‌برد، در نامه‌اى به آیت‌الله خمینى، ضمن ابراز شادمانى از آزادى ایشان، خبرهایى از آن سرزمین را به اطلاع رسانده است. در این نامه که با خطاب «آیت‌اللها» شروع مى‌شود، آمده است: «وقتى خبر خوش آزادى آن حضرت تهران را به شادى واداشت، فقرا منتظرالپرواز بودند، سمت بیت‌الله، این است که فرصت دست‌بوسى مجدد نشد. اما اینجا دو سه خبر اتفاق افتاده و شنیده شده که دیدم اگر آنها را وسیله‌اى کنم براى عرض سلامى، بد نیست؛ اول اینکه مردى شیعه جعفرى را دیدم از اهالى الامساء و صفوف و قطیف شیعه‌اند و از اخبار آن واقعه مؤلمه پانزده خرداد حسابى خبر داشت و مضطرب بود و از شنیدن خبر آزادى شما شاد شد. خواستم به اطلاعتان رسیده باشد که اگر کسى از حضرات روحانیان به آن سمت‌ها گسیل بشود هم جا دارد و هم محاسن فراوان. دیگر اینکه در این شهر شایع است که قرار بوده آیت‌الله حکیم امسال مشرف بشود، ولى شرایطى داشته که سعودی‌ها دوتایش را پذیرفته‌اند و سومى را نه. دوتایى را که پذیرفته‌اند داشتن محرابى براى شیعیان در بیت‌الله؛ تجدید بناى مقابر بقیع. و اما سوم که نپذیرفته‌اند، حق اظهار رأى و عمل در رؤیت هلال. به این مناسبت حضرت ایشان خود نیامده‌اند و هیئتى را فرستاده‌اند، گویا به ریاست پسر خود. ...، دیگر اینکه گویا فقط دو سال است که به شیعه درین ولایت حق تدریس و تعلیم داده‌اند. پیش از آن حق نداشته‌اند. دیگر اینکه غرب‌زدگى را در تهران قصد تجدید چاپ کرده بودم با اصلاحات فراوان، زیر چاپ جمعش کردند و ناشر محترم متضرر شد. فداى سر شما. دیگر اینکه طرح دیگرى در دست داشتم که تمام شد و آمدم، درباره نقش روشنفکران میان روحانیت و سلطنت. و توضیح اینکه چرا این حضرات همیشه در آخرین دقایق طرف سلطنت را گرفته‌اند و نمى‌بایست. اگر عمرى بود و برگشتیم، تمامش خواهم کرد و به حضرتتان خواهم فرستاد. علل تاریخى و روحى قضیه را گمان مى‌کنم نشان داده باشم. مقدماتش در غرب‌زدگى ناقص چاپ اول آمده. دیگر اینکه امیدوارم موفق باشید». جلال آل احمد در پایان آورده است: «همچنان که آن‌بار در خدمتتان به عرض رساندم فقیر گوش به زنگ هر امر و فرمانى است که از دستش برآید. دیده شد که گاهى اعلامیه‌ها و نشریاتى به اسم و عنوان حضرات در مى‌آمد که شایستگى و وقار نداشت».[2]
سخنان مراجع تقلید قم و مشهد درباره رفتار با دولت
ساواک مشهد گزارشى از دیدار فرزند آیت‌الله میلانى با دیگر مراجع تقلید در قم و مشهد و اظهارات حضرات آیات درباره رفتار در برابر دولت را به تهران فرستاد. در این گزارش آمده است: «1ـ خمینى اظهار داشته «روزى که به من تکلیف شد که به قم مراجعت نمایم، دولت پیشنهاد سازش نمود. گفتم اگر مى‌خواهید من با دولت سازش داشته باشم بایستى خط‌مشى سیاسى دولت عوض و کلیه قوانین ضداسلامى لغو و شناسایى کشور اسرائیل که با همه کشورهاى اسلامى دشمنى دارد پس گرفته شود، مستشاران اسرائیل از ایران طرد شوند. ایران مانند سایر کشورهاى اسلامى با اسرائیل قطع رابطه کند و پولى که از مردم به عنوان مالیات اخذ، صرف خرید اسلحه که با همان اسلحه خود ملت را مى‌کشتند نشود» و اضافه نمود که «من در عقیده گذشته خود راسخ [هستم] منتها فعلاً باید سعى شود که اولاً براى جامعه روحانیت وحدت عقیده کامل برقرار [گردد] ثانیاً به ادامه مبارزات به طریق صحیح و طورى عمل شود که بتوان ضمن صدور اعلامیه‌ها و تهیه وسایل آن در منابر نیز با آزادى بیشتر عقاید خود را بیان داشت». نامبرده نوار سخنرانى خود را که در مدرسه فیضیه ایراد نموده جهت میلانى و قمى ارسال [کرد] که گویا مفاد آن توصیه به جامعه روحانیت در زمینه ایجاد وحدت و یگانگى است و از جامعه روحانیت تقاضا نموده که بر علیه یکدیگر قیام نکنند و اتهام ناروا نزنند، وى در این سخنرانى از همه روحانیون و مردم مسلمان ایران و سایر کشورهاى اسلامى استمداد نموده که در حفظ مبانى دینى و اسلام اتحاد و یگانگى داشته بر علیه دشمن مشترک مبارزه کنند که این قسمت هنوز تائید نشده است.
2ـ آیت‌الله شریعتمدارى اظهار داشته اصولاً این نوع مبارزه غیراصولى صحیح نیست زیرا جامعه روحانیت نمى‌داند از دولت چه مى‌خواهد و هدفش از این مبارزه چیست. از طرفى مگر دولت چه گناهى کرده که مورد خشم واقع شده. من آماده مبارزه هستم مشروط به اینکه یک هدف مشخص تعیین و از دولت درخواست [گردد] چنانچه دولت به خواست روحانیت پاسخ مثبت و منطقى ندهد آن گاه دولت مقصر و به ما حق داده مى‌شود که براى احیاى حقوق اسلام و مردم قیام کنیم.
3ـ آیت‌الله مرعشى بدون اظهارنظر گفته است هر عملى که آقایان انجام دهند با آنها موافقم.
4ـ آیت‌الله گلپایگانى گفته است اصولاً این جریانات و اعمال برخلاف شرع و دین اسلام است به طور کلى من با این قبیل اقدامات مخالفم.
5ـ آقاى فلسفى اظهار داشته در سال گذشته من 1 میلیون و 800 هزار ریال متضرر شدم زیرا به خاطر مبارزات … مانع رفتن به منبر شدند در عین حال من در عقیده خودم راسخ [هستم] مشروط به اینکه اولاً وحدت عقیده در جامعه روحانیت ایجاد [شود] ثانیاً برنامه کار در سراسر کشور به طور یکنواخت و هماهنگ شروع [شود] ثالثاً هدف از مبارزه مشخص گردد. در ابعاد انتشار اعلامیه و گفتار رعایت اصول اخلاق و متانت مرعى و به کسى ناسزا گفته نشود. به طور کلى فعلاً از طرف خمینى تصمیم قاطع اتخاذ نشده و چون در بین روحانیون اختلاف عقیده و سلیقه عمیق موجود است وى سعى دارد این شکاف را از بین ببرد و به میلانى توصیه نموده اتحاد خود را حفظ نمایند.
میلانى ـ قمى تاکنون خط‌مشى واحدى اتخاذ ننموده با اینکه این دو نفر در باطن روابط حسنه‌اى ندارند سعى مى‌کنند ظاهر خود را حفظ نمایند. در خاتمه پسر میلانى اظهار داشته خمینى، شریعتمدارى، فلسفى متذکر شده و شخصاً خود در این مسافرت چنین استنباط نموده چنانچه از طرف روحانیون اقداماتى صورت بگیرد دولت با تمام قوا و بدون ملاحظه آماده سرکوبى است و فعلاً در حالت بیم و امید به سر مى‌برند و ضمن اینکه سعى دارند ظاهر را حفظ کنند باطناً در عکس‌العمل شدید آینده دولت بیمناک هستند».[3]
وضعیت روحانیون پس از بازگشت آیت‌الله خمینى به قم
ساواک به تحلیل وضعیت روحانیون کشور پس از مراجعت آیت‌الله خمینى به قم پرداخت. در این تحلیل مفصل ابتدا وقایع دو هفته اخیر بررسى آن گاه هر یک از موضوعات جداگانه تجزیه و تحلیل شده است: «1) وقایع به طورى که استحضار دارند آیت‌الله خمینى در تاریخ (15/1/43) بدون اطلاع قبلى به شهرستان قم مراجعت داده شد. در بدو امر پس از اطلاع اهالى قم از ورود نامبرده تعدادى از طلاب و اهالى آن شهر جهت ملاقات مشارالیه به منزل وى رفته و در همان شب آیت‌الله شریعتمدارى و گلپایگانى نیز از نامبرده دیدن نمودند. از روز 16/1/43 از طرف اصناف و بازرگانان تهران و کسبه قم و چند شهرستان دیگر قسمتى از بازار تهران و قم و شهرستان‌هایى نظیر اصفهان و کرمان آذین‌بندى گردید؛ متعاقب آن دید و بازدید مردم شهرستان‌ها، علما، طلاب حوزه‌هاى علمیه پاره‌اى از شهرستان‌ها و دستجات و هیئت‌هاى مذهبى به صورت پراکنده از آیت‌الله خمینى شروع شده و از شهرستان‌هاى مشهد و شیراز دو فرزند آیت‌الله میلانى به قم آمده و از خمینى دیدن نمودند.
در تاریخ پنجشنبه بیستم و جمعه بیست‌ویکم دو مجلس سخنرانى در مدرسه فیضیه قم برگزار گردید که در این مجالس شیخ مروارید که پس از وقایع 15 خرداد مدتى بازداشت بوده است ضمن تجلیل از آیت‌الله خمینى تلویحاً از هیئت حاکمه کشور انتقاد نموده و همچنین معممى بنام على حجتى کرمانى قطعنامه‌اى در ده ماده تحت عنوان قطعنامه دانشجویان حوزه علمیه قم روى منبر قرائت نمود (متن آن قبلاً به استحضار رسیده است) از طرف دیگر از ناحیه عناصر وابسته به جبهه ملى، جمعیت نهضت آزادى و سایر دستجات مخالف دولت قرائت [شد]. اعلامیه و نشریاتى تهیه و بین مردم توزیع شده و اعضا و افراد وابسته به احزاب و دستجات موصوف به منظور دیدار از آیت‌الله خمینى به قم عزیمت نمودند و به موازات این جریانات مفاد مقاله روزنامه اطلاعات مورخه 18 فروردین ماه جارى مبنى بر توافق و هماهنگى روحانیون با دولت و تأیید لوایح ششگانه از طرف آنها سوژه‌اى به‌دست خمینى و روحانیون مخالف داده و سبب شد که آیت‌الله خمینى و ایادى وى در روى منابر این موضوع را شدیداً تکذیب و به شهرستان‌ها نیز تلگراماتى مخابره نموده و اعلام کرده‌اند که وعاظ علناً مفاد روزنامه مزبور را تکذیب کرده و مخالفت خود را با لوایح مورد بحث اعلام دارند.
متعاقب این جریانات حمله علنى تعدادى از روحانیون و وعاظ مخالف به هیئت حاکمه شروع شده در شهرستان مشهد واعظى به نام شیخ عباس طبسى از ایادى آیت‌الله قمى (از عناصر ناراحت و ماجراجوست و در سال 41 وسیله ساواک مشهد بازداشت و به تهران اعزام گردید. قدرت وى به واسطه حمایت آیت‌الله قمى از نامبرده مى‌باشد. در تاریخ 29/1/43 نیز مجدداً بازداشت و فعلاً در زندان قزل‌قلعه زندانى است) بالاى منبر شدیدا حمله نموده و مفاد روزنامه اطلاعات را تکذیب کرده و همزمان با این جریانات اعلامیه‌اى تحت عنوان (عمال استعمار به حربه افترا متوسل شده‌اند) از ناحیه جامعه روحانیت مشهد تهیه و توزیع گردیده است. در شهرستان شیراز نیز مجلس دعائى از طرف سیدعبدالحسین دستغیب (از روحانیون متنفذ شیراز است و در وقایع 16 خرداد در شیراز دستگیر و به تهران اعزام سپس آزاد گردیده است) برگزار شده و طى این مجلس چند برگ اعلامیه تحت عنوان (سلام و لعن مردم اصفهان) که مربوط به وقایع 15 خرداد سال گذشته بوده به وسیله ایادى وى توزیع گردیده است.
در شهرستان همدان نیز در مجلس سخنرانى که به مناسبت آزادى آیت‌الله خمینى برگزار شده از طرف یکى از عناصر وابسته به روحانیون به نام سیداحمد حسینى (از عناصر وابسته به‌دستجات مذهبى است و نفوذ متوسطى دارد، روحانیون منطقه تا حدودى از وى جانبدارى مى‌نمایند) ضمن تجلیل از آیت‌الله خمینى تلویحا به دولت حملاتى نموده است. در خاتمه سخنرانى آیت‌الله خمینى در تاریخ (26/1/43) قیافه مخالف قطعى وى را نسبت به دستگاه نشان داده زیرا مشارالیه در سخنرانى خود ضمن تکذیب مفاد روزنامه اطلاعات مبنى بر هماهنگى و تایید لوایح ششگانه از طرف روحانیون علناً اظهار نموده است (تصویب‌نامه‌هاى قلابى دولت مورد تایید روحانیون نبوده مادامى که دولت با اسرائیل قطع رابطه ننماید از پاى نخواهد نشست و به مبارزات خود ادامه خواهد داد).
2ـ وضع موقعیت فعلى روحانیون:
شخص خمینى در بدو عزیمت به قم با رعایت سکوت قیافه نسبتاً موافقى که ظاهراً حاکى از رفع اختلافات بین جامعه روحانیت و دولت بود به خود گرفت و به همین جهت در بین مردم شایعات مختلفى اشاعه یافت. مردم غیرمتعصب که اعتقادى به جامعه روحانیت نداشتند اظهار مى‌داشتند که آیت‌الله خمینى به وسیله دولت خریدارى شده. بازاریان و متعصبین مذهبى در یک حالت انتظار به سر مى‌بردند و در اظهارنظر قطعى مردد بودند. طرفداران خمینى اظهار مى‌کردند که نامبرده منتظر موقعیت مناسبى براى ادامه مبارزه مى‌باشد ولى پس از انتشار مقاله اطلاعات مبنى بر موافقت و پشتیبانى روحانیون با مواد ششگانه و عکس‌العمل آیت‌الله خمینى با صدور تلگرام به آیت‌الله میلانى مبنى بر تکذیب مفاد مقاله اطلاعات، دوباره قیافه مخالفت خمینى آشکار گردید و به همین جهت پاره‌اى از روحانیون و متعصبین مذهبى طرفدار نامبرده با صدور اعلامیه و چند سخنرانى در مجالس مذهبى سعى نموده‌اند شایعه سازش آیت‌الله خمینى را با دولت خنثى نموده و قیافه مخالف او را همچنان به مردم نشان دهند.
در این میان نقش آیت‌الله خمینى در حفظ و صیانت وضع موجود قابل اهمیت است زیرا نامبرده چه از نظر جنبه‌هاى ظاهرى قضیه و بهره‌برداری‌هایى که از استقبال و تبعیت مردم در حال حاضر و در آینده خواهد کرد و چه از لحاظ نفوذ معنوى که در بین طبقات مختلف مردم کسب کرده مجبور است به هر نحو شده در تحکیم و تثبیت موقعیت فعلى خود و جامعه روحانیت تلاش و حتى‌المقدور این وضع را حفظ نماید. از طرف دیگر علما و روحانیونى هستند که به بسط و گسترش نفوذ آیت‌الله خمینى مخالف بوده بویژه با مسئله مرجعیت وى به عنوان پیشواى شیعیان که از هم‌اکنون از ناحیه طرفداران وى اشاعه یافته باطناً مخالفت نموده و سعى مى‌نمایند به هر نحوى شده موجباتى فراهم کنند که این مسئله تحقق پیدا نکند. از جمله این علما آیات‌الله شریعتمدارى و گلپایگانى هستند که علاوه بر اینکه باطناً با دولت مخالفتى ندارند سعى مى‌نمایند از دامنه نفوذ آیت‌الله خمینى کاسته شود. علماء و روحانیونى که در شرایط موجود مورد احترام مردم بوده و اقدامات و فعالیت‌هاى آنان قابل توجه است شامل روحانیون و وعاظ شهرستان‌هاى قم، تهران، تبریز، مشهد و شیراز مى‌باشند که به دو دسته موافق و مخالف تقسیم مى‌گردند.
در شهرستان قم آیات‌الله خمینى و نجفى مرعشى در صف مخالفین طراز اول دولت قرار دارند در حالى که آیات‌الله شریعتمدارى و گلپایگانى باطناً با دولت هماهنگ بوده و همان‌طور که در بالا خاطرنشان گردید از توصیه نفوذ و جاه‌طلبى آیت‌الله خمینى به انحاء مختلف به طور غیرمحسوس جلوگیرى مى‌نمایند. در این میان آیت‌الله شیخ حسن حجت نیز در حوزه علمیه قم جزو روحانیون موجه و وزین مى‌باشد که در شرایط موجود رل خود را دو طرفه ایفا مى‌نماید. در شهرستان مشهد آیات‌الله میلانى و قمى در صف مخالفین دولت و آیات‌الله سبزوارى و کفائى جزء موافقین هستند.
در شهرستان شیراز آیات‌الله شیخ بهاءالدین محلاتى و سیدابوالحسن دستغیب جزء مخالفین دولت و آیات‌الله حاج سیدمحمد رضوى و سیدحسام الدین فال اسیرى جزء موافقین مى‌باشند.
در تبریز آیات‌الله قاضى طباطبایى و میرزا عبدالله مجتهدى جزء مخالفین و تعدادى از روحانیون درجه دو و سه که داراى نفوذ کمترى هستند جزء موافقین مى‌باشند.
در تهران آیات‌الله شیخ بهاءالدین نورى ـ کمره‌اى ـ حاج شیخ محمدرضا تنکابنى، حاج شیخ سلطان‌العلماء و حاج سیدمرتضى علم در صف موافقین دولت و حاج شیخ محمدتقى عاملى، حاج سیداحمد خوانسارى، آیت‌الله زنجانى جزء مخالفین هستند.
ضمناً سایر روحانیون و وعاظى که در رده‌هاى پایین‌تر قرار دارند تابع نظریات دو جناح موافق و مخالف مشروحه در بالا بوده لیکن چنانچه مناسبتى براى پیشرفت نظریات مخالفین فراهم شود طبعاً از آنان پیروى خواهند نمود.
3) پیش‌بینى وضع روحانیون در آتیه و روابط آنان با دستجات و احزاب سیاسى: از هم‌اکنون مى‌توان پیش‌بینى کرد که بهترین موقعیت براى فعالیت روحانیون و ابراز مخالفت‌هاى حاد آنان ماه‌هاى محرم و صفر مى‌باشد زیرا اطلاعات واصله حاکى است که روحانیون مخالف به فکر آن هستند که در ایام محرم بویژه سیزدهم محرم به یادبود وقایع 15 خرداد سال گذشته دست به تظاهرات دامنه‌دارى زده و حتى‌المقدور از امکانات مساعد براى جمع‌آورى نیروهاى دستجات مخالف به دور محور روحانیت حداکثر استفاده را بنمایند.
در حال حاضر دستجاتى که سعى دارند از موقعیت فعلى روحانیون به منظور تأمین نظریات خود استفاده کنند به شرح ذیل مى‌باشند: الف. متعصبین مذهبى و طرفداران خمینى. در شرایط موجود آیت‌الله خمینى در بین این قبیل افراد یک نوع نفوذ معنوى و واقعى پیدا کرده. ب. اصناف و بازاری‌ها: صرف‌نظر از طبقات متعصب بازار که مانند طبقه اول جداً طرفدار آیت‌الله خمینى هستند سایر اصناف بر حسب موقعیت روز، هر موقع که منافعشان ایجاب کند محور روحانیون را رها نخواهند ساخت. ج. احزاب مخالف دولت: در بین احزاب مخالف، جمعیت نهضت آزادى بیش از سایر احزاب سعى دارد از نیروى مخالف روحانیون در جهت تأمین هدف‌هاى خود استفاده و بهره بردارى نماید خاصه آنکه جمعیت مزبور یک نوع قیافه مذهبى به خود گرفته و بیش از سایر دستجات سیاسى به آیت‌الله خمینى و طرفداران وى نزدیک مى‌باشد. پس از نهضت آزادى مى‌توان از عوامل جبهه ملى نام برد. با اینکه هدف این جبهه با طرفدارى قطعى از روحانیت مغایر است در حال حاضر با شرایط موجود قیافه موافق به خود گرفته و سعى دارند نفوذ آن جبهه را در بین روحانیون مخالف گسترش دهند. طبقات دیگر از قبیل مالکین و عوامل ناراضى که فعلاً وضع زندگى و معیشت آنان دچار نوساناتى شده طبعاً از نغمه‌هاى مخالف پیروى نموده و تا آنجا که منافعشان ایجاب کند از روحانیون مخالف پشتیبانى خواهند نمود. در این میان بعضى از رجال مملکتى از قبیل دکتر على امینى نخست‌وزیر اسبق، سیدجعفر بهبهانى، محمد درخشش وزیر اسبق فرهنگ و احتمالاً احمد آرامش سعى مى‌نمایند از موقعیت موجود روحانیون مخالف بهره‌بردارى نموده شاید بدین‌وسیله بتوانند نیروى مخالفین را براى تأمین نظریات خود متشکل سازند.
5ـ4) نظریه و پیشنهادات:
الف. تحبیب روحانیون و وعاظ موافق دولت از نظر مادى و معنوى بویژه روحانیون و وعاظى که وضع معیشت آنها رضایتبخش نبوده و در شرایط بدى گذران مى‌کنند.
ب. شدت عمل کامل دولت در قبال روحانیون و وعاظ مخالف و جلوگیرى از بسط و گسترش مخالفت‌هاى آنان به نحو مقتضى زیرا در بین این قبیل روحانیون کسانى هستند که روى تعصبات مذهبى به مراجع تقلید به خصوص آیت‌الله خمینى عقیده داشته و با داشتن وضع مادى رضایتبخش، قابل خریدارى نبوده و براى ابراز مخالفت خود حتى از به‌پا کردن آشوب و بلوا دریغ نخواهند نمود.
ج. کنترل مجالس عزادارى به وسیله دستگاه‌هاى انتظامى و اخذ تعهدات لازم از صاحبان مجالس.
د. کنترل منابر وعاظ مخالف و اخذ تعهد لازم از این قبیل وعاظ، مبنى بر عدم دخالت در مسائل سیاسى همچنین کنترل دستجات عزادارى و جمعیت‌هاى مذهبى.
هـ . کنترل جراید و دستگاه‌هاى تبلیغاتى کشور به منظور اینکه بهانه تازه‌اى به‌دست روحانیون مخالف نیفتد.
و. ایجاد تفرقه بین صفوف روحانیون و حداکثر بهره‌بردارى از اختلافات موجود و ایجاد شده بعدى.
ز. تهیه طرح‌هاى پیش‌گیرى و پیش‌بینى از طرف سازمان‌هاى انتظامى و امنیتى و هماهنگى کامل دستگاه‌هاى مزبور در اجراى طرح‌هاى مورد بحث.
5ـ اقدامات معموله در چند روزه اخیر: متعاقب فعالیت‌هاى خلاف مصالح و اقدامات تحریک‌آمیزى که عده‌اى از عناصر ماجراجو و طرفداران روحانیون مخالف پس از آزادى آیت‌الله خمینى معمول داشته‌اند، اقدامات ذیل طى چند روزه اخیر معمول گردیده است. شیخ عباس طبسى که در مشهد مبادرت به اظهارات خلاف مصالح و تحریک‌آمیز نموده بود دستگیر و با قرار قانونى بازداشت [شد] تا پس از تکمیل مدارک مورد لزوم پرونده امر تحویل مقامات قضائى ارتش گردد. على حجتى کرمانى که در مدرسه فیضیه قم مبادرت به قرائت قطعنامه ده ماده‌اى طلاب حوزه علمیه قم نموده بود دستگیر و با قرار قانونى بازداشت [شد] تا پس از تکمیل مدارک مورد نیاز، پرونده مشارالیه تحویل مقامات قضائى ارتش گردد. سیدعبدالرضا حجازى واعظ که در اجتماع منزل آیت‌الله خمینى ضمن بیان مطالبى پیرامون وقایع 15 خرداد سال گذشته اظهارات تحریک‌آمیزى نموده بود دستگیر و با صدور قرار قانونى بازداشت و پرونده وى پس از تکمیل مدارک مورد لزوم تحویل مقامات دادستانى ارتش خواهد شد. نظر به پاره‌اى اقدامات تحریک‌آمیزى که آیت‌الله سیدعبدالحسین دستغیب در شیراز و سیدحسین آیت‌اللهى در جهرم به عمل آورده بودند به ساواک فارس دستور داده شد که نسبت به دستگیرى و اعزام نامبردگان به مرکز اقدامات لازم به عمل آورند. چون اطلاع رسیده بود که نوار سخنرانى اخیر آیت‌الله خمینى در مسجد اعظم قم را تکثیر و به بعضى از شهرستان‌ها فرستاده بودند لذا به کلیه ساواک‌هاى خارج از مرکز دستور جمع‌آورى و تعقیب استفاده‌کنندگان از این نوارها داده شد.
اطلاع واصله از نجف‌آباد حاکى از آن بود که در منزل مصطفى بارفروش کارمند فرهنگ شهرستان نجف‌آباد ضمن برگزارى مجلس جشن بازگشت آیت‌الله خمینى، از نوار سخنرانى اخیر وى استفاده به عمل آمده بود. لذا دستور دستگیرى مصطفى بارفروش و توقیف نوار مزبور به ساواک اصفهان داده شد.
نظر به اینکه در چند روزه اخیر شیخ على‌اصغر مروارید و شیخ صادقى در قم اظهارات تحریک‌آمیزى نموده بودند لذا به ساواک تهران دستور داده شد که نسبت به دستگیرى و تعقیب قانونى آنان اقدام گردد».[4]
هجدهمین دادگاه تجدیدنظر متهمان نهضت آزادى
مهدى بازرگان در یادداشت‌هایش به تاریخ امروز از تشکیل هجدهمین جلسه دادگاه تجدیدنظر متهمان نهضت آزادى مى‌نویسد: سرهنگ نبهى دادستان دادگاه تجدیدنظر به اظهارات متهمین و وکلاى مدافع درباره نقص پرونده و عدم صلاحیت دادگاه طى هجده جلسه گذشته پاسخ داد. گفته‌هاى او به روال همه دادگاه‌هاى نظامى «کلیشه‌اى» و عارى از منطق و استدلال قضایى بود». بازرگان مى‌نویسد که دادستان «در پاسخ به این ایراد که اگر پرونده‌هاى مطرح شده در دادگاه نظامى، لزومى به امر تعقیب ندارد، چگونه پرونده متهمین 15 خرداد (پرونده طیب حاج رضایى و دیگران) طبق ماده 138 داشته است» چنین پاسخ داد: «اگر پرونده متهمین 15 خرداد امر تعقیب داشته، عمل «مستحبى» انجام شده و ضرورى نبوده است».[5]
میهمانى منزل سیدضیاءالدین طباطبایى
سیدضیاءالدین طباطبایى نخست‌وزیر کابینه سیاه، امروز میزبان عده‌اى از رجال سیاسى کشور بود. در گزارش ساواک از این میهمانى که در ساعت 18 در منزل سیدضیاء تشکیل شد و حدود پانزده نفر از جمله دکتر على‌آبادى دادستان سابق تهران، دکتر على سیامى از قضات معروف و مولوى مدیرکل وزارت دادگسترى حضور داشتند، «پس از مذاکرات مختصرى درباره آزادى قند و شکر و انتشار اوراق قرضه، سیدضیاءالدین طباطبایى در مورد حوادث شهرستان قم اظهار داشته مسئله روحانیت و دین، 1300 سال است در خون ملت رسوخ کرده و شما بارها دیده‌اید که در مواقع نماز، آن مرد یا زن عامى هر جاى دنیا باشد، فوراً رو به قبله ایستاده نماز مى‌گزارد و یا آنکه عقیده آنهایى را که مى‌گویند آیت‌الله نماینده خدا و پیامبر است، [باید] عوض کرد. به هر حال این کار زمان مى‌خواهد و از طرفى آقایان روحانیون هم با توجه به وضع دنیا و اطراف و جوانب باید قدرى کوتاه بیایند».[6]
گزارش ساواک از فعالیت مأموران شوروى در ایران
گزارشگران ساواک امروز دو خبر ویژه از فعالیت مأموران شوروى در ایران به مدیران ارشد خود ارائه دادند. خبر اول درباره سروژ میخائیلف است که در قسمت مطبوعاتى خبرگزارى تاس کار مى‌کند. به نوشته ساواک، وى «با عده‌اى از ارامنه ایران در تماس است و چون به اداره اطلاعات شوروى خبر داده‌اند که عده‌اى از مأمورین سازمان اطلاعات و امنیت ایران در جبهه تشکیلاتى حزب منحله توده در پوشش مشغول فعالیت به نفع دستگاه خود مى‌باشند، سروژ میخائیلف به وسیله ارامنه تحت اختیار خود مأموریت دارد که همکاران خود را کنترل نموده مأمورین سازمان امنیت را بشناسند». گزارشگر ساواک در پایان مى‌نویسد: «گویا اغلب شب‌ها در بهجت‌آباد نزدیک دیوار یخچال کهنه، میخائیلف با اغلب ارامنه مورد نظر خود ملاقات مى‌نماید».[7]
خبر دیگر در مورد فعالیت پروفسور زاخارف از کادرهاى ورزیده شوروى است که در بیمارستان شوروى، ضمن طبابت، مسئولیت تربیت کادر براى حزب منحله توده را نیز برعهده دارد. در این خبر آمده است که «این پروفسور به زبان ترکى و فارسى آشنایى کامل دارد و صلاحیت هر کس که از طرف این پروفسور تأیید شود غیرمستقیم به شوروى فرستاده مى‌شود. ضمناً در امور مخابراتى هم ورزیده است». گزارشگر ساواک به این نکته نیز توجه مى‌دهد که «اینک دانشجویى از دانشگاه تهران به نام رسولى که گویا در دانشکده علوم تحصیل مى‌کند، تحت آموزش و تعلیمات این پروفسور مى‌باشد».[8]
جلسه شوراى عالى شهر
در جلسه امروز شوراى عالى شهر که با حضور دکتر شادمان شهردار تهران تشکیل شد، مسائل و مشکلات شهر تهران مورد بحث و بررسى قرار گرفت؛ مسائلى از قبیل نان، گوشت، آب، برق، اتوبوس، قند و شکر، کودکان ولگرد و سرگردان. به گزارش خبرنگار روزنامه اطلاعات، در این جلسه، آقاى زند نماینده خیابان آمل ضمن صحبت در مورد جمع‌آورى و نگهدارى اطفال سرگردان و بى‌خانمان درباره شهردار سابق گفت: شهردارى جاى بدى است. هر قدر هم آدم خوب باشد زود خراب مى‌شود. احمد نفیسى شهردار سابق دزد نبود، شهردار بسیار فعالى بود خدمت کرد اما مقررات پوسیده و سیاست در شهردارى مانند تار عنکبوت دست و پاى شهرداران را مى‌بندد و آنها را به دام مى‌اندازد. بنابراین گزارش، سجادى نیز پس از تذکراتى درباره سیاه بهار به شهردار سابق اشاره کرد و گفت: مردم، خوش استقبال و بد بدرقه هستند. احمد نفیسى رفت ولى کسى نرفت بگوید حالت چطور است و اساساً چرا این مسئله را روشن نمى‌کنند که شهردارى که رفت چه خیانتى مرتکب شده و چرا شهردارى را که خودتان آوردید، خودتان مى‌برید و نمى‌گذارید به مردم حساب پس بدهد. سپس شهردار تهران اظهار داشت: برنامه من مقدم بر هر چیز، اصلاح آشفتگى داخلى شهر و حومه است و همه این مشکلات معلول همان آشفتگى داخلى شهردارى است. من به کارمندان شهردارى گفتم ممکن است مرا روزى از این پست بردارند ولى مطمئن باشید که به جرم دزدى نخواهند برداشت.[9]
انتقاد از انتصابات اخیر وزارت بهدارى
ساواک در گزارشى، انتصابات اخیر در وزارت بهدارى را مورد توجه قرار داد و نوشت: بین اعضاى حزب ایران نوین، انتصابات چهار نفر معاونین جدید وزارت بهدارى به اسامى دکتر اکبر قیامى، دکتر [حسن] مرشد، دکتر [عبدالحسین خان] سمیعى و دکتر [قاسم] معتمدى با توجه به اینکه هیچ یک عضو حزب ایران نوین نبوده‌اند، حسن اثر نداشته در اغلب حوزه‌هاى حزبى از انتصابات مزبور انتقاد مى‌شود و مى‌گویند این افراد داراى تجربه کافى نمى‌باشند. این گزارش مى‌افزاید: بین کارمندان وزارت بهدارى و بالاخص طبقه جوان و روشنفکر انتصاب نامبردگان بالا اثر خوبى داشته است.[10]
وضعیت نامطلوب راه‌ها و رانندگى
مجلس سنا امروز جلسه علنى داشت. به گزارش خبرنگار روزنامه اطلاعات، در این جلسه تعدادى از سناتورها در نطق‌هاى پیش از دستور به بیان برخى مشکلات کشور پرداختند. جمشید اعلم سناتور انتصابى تهران از ناامنى جاده‌ها سخن گفت و اینکه هیچ کس مسئولیت این امر را به عهده نمى‌گیرد. او از تعدادى قتل یاد کرد که هنوز دادگسترى علت آنها را مشخص نکرده است. احمد بهادرى، سناتور انتصابى تبریز نیز در نطق خود گفت: هشترود که انبار گندم ایران است، راه ندارد. وى توجه دولت را به عمران شهر تبریز و کمک به باغداران جلب کرد.
سپس دکتر صادق رضازاده شفق سناتور انتصابى تهران هم با اشاره به خطرات ناشى از تصادفات رانندگى گفت: ما اهالى شهر تهران را هنوز از خطرات وسائط نقلیه نتوانسته‌ایم مصون نگهداریم. همه رانندگان به استثناى عده‌اى معدود از مقررات تجاوز مى‌کنند و بعضی‌ها هم مى‌گویند که عده‌اى از نظامیان تازه‌کار، مشق و تعلیمات خودشان را در خیابان‌ها انجام مى‌دهند. علت سرعت راننده تاکسى این است که مى‌خواهد نان زن و بچه‌اش را در بیاورد و 40 تا 60تومان هم صاحب تاکسى مى‌خواهد. پس وزارت کار چرا به این امر رسیدگى نمى‌کند؟[11]
لایحه شرکت بانوان
مجلس سنا امروز لایحه قانونى راجع به شرکت بانوان در انتخابات را به تصویب رساند.[12]
تصویب اصول سیاست رونق اقتصادى
اصول سیاست رونق اقتصادى مملکت امروز بعدازظهر در جلسه هیئت دولت که در کاخ نخست‌وزیرى تشکیل شده بود، به تصویب رسید. به نوشته روزنامه اطلاعات، در این جلسه به منظور کمک به کشاورزان و تشویق و ترغیب آنان به افزایش سطح کشت و فروش و تحویل مازاد محصول گندم خود به انبارهاى دولتى، اداره کل مجاز شد در سال1343 از هر یک از مراکز خرید و براى مدتى که قبلاً اعلام خواهد شد به گندم خریدارى شده هر تن مبلغ 1000 ریال علاوه بر قیمت مقرر به عنوان جایزه به فروشندگان گندم از محل اعتبارى که براى این منظور ضمن بودجه سال 1343 اداره کل غله پیش‌بینى شده، پرداخت نماید.[13]
سخنان وزیر کشاورزی
وزیر کشاورزى در جمع خبرنگاران درباره مهم‌ترین مسائل کشاورزى سخن گفت. به نوشته مجله تهران اکونومیست، سپهبد ریاحى درباره اجراى مرحله اول قانون اصلاحات ارضى گفت: قسمت‌هاى مهمى از این قانون اجرا شده همه کشاورزان و مالکان مشغول فعالیت براى بالا بردن تولیدات هستند و وزارت کشاورزى و بانک عمران و شرکت‌هاى تعاون روستایى با راهنمایی‌هاى فنى به کشاورزان در راه ازدیاد محصولات کشاورزى کمک خواهند کرد. ریاحى در مورد مرحله دوم این قانون گفت: صلاح کشور و صلاح عمومى ملت ایجاب مى‌کند که مراحل بررسى و تصویب آن خاتمه یافته به مأمورین ابلاغ گردد. وى افزود: در آیین‌نامه اجرایى آن با توجه به روح و مفهوم قانون و مصالح اجتماعى، علاوه بر اینکه در اجراى قانون نرمش بیشترى به وجود آورده در آن اصل ازدیاد تولیدات کشاورزى رعایت شده است و باید کادر و وسایل مورد احتیاج را آماده کرد. به گفته وى در آیین‌نامه تصویب شده، نفع ملت رعایت شده است.
وزیر کشاورزى درباره کمبود گوشت که به مسئله روز تبدیل گردیده ضمن آنکه سرماى غیرمنتظره و برف سنگین حتى در مناطق گرمسیر و کمبود علوفه را عامل اصلى این مشکل عنوان کرد گفت: سیستم دامدارى، غلط است و بى‌حساب دامدارى مى‌کنیم. دامداران به چراى طبیعى عادت کرده‌اند ولى باید همیشه حساب حوادث غیرمنتظره را کرد و دامداران متکى به وضع موجود نباشند و همیشه مقدارى علوفه آماده داشته باشند و روش چراى آزاد باید محدود شود. وى افزود: این موضوع در شوراى اقتصاد مطرح شد و شاه گفت؛ گوسفندى که صدها فرسنگ راه را طى مى‌کند تا به سلاخ‌خانه برسد آیا جز عصب و عضله چیزى برایش مى‌ماند. در حالى که در ممالک خارج، گوسفندها را با ماشین و منجنیق به سلاخ‌خانه مى‌رسانند. ریاحى با اشاره به تغییر روش دامدارى خاطرنشان کرد؛ وظیفه وزارت کشاورزى ارشاد دامداران و کشاورزان است ولى نباید فراموش کرد که وقتى کشورى با مشکلى روبه‌رو مى‌شود باید ملت نیز در این راه فداکارى نماید.[14]
افزایش شاخص بهاى عمده فروشی
بانک مرکزى ایران از افزایش 8/0 درصدى شاخص بهاى عمده فروشی در فروردین 1343 نسبت به ماه گذشته خبر داد و اعلام کرد نسبت به سه ماه قبل 8/3 درصد و نسبت به ماه مشابه سال قبل 3/2 درصد افزایش نشان مى‌داد.
بنابراین گزارش، شاخص بهاى عمده‌فروشى 2/1 درصد، شاخص بهاى کالاهاى وارداتى 3/0 درصد و شاخص بهاى عمده‌فروشى محصولات کشاورزى نسبت به ماه گذشته 2/1 درصد ترقى کرده است.
گزارش ماهنامه بانک مرکزى از شاخص هزینه زندگى در فروردین ماه امسال حاکى از افزایش 1/1 درصدى آن است. شاخص هزینه‌ها در بخش خوراک 8/1 درصد افزایش، در بخش اثاثه منزل 8/0 درصد کاهش، و در بخش پوشاک 4/0 درصد نسبت به ماه قبل کاهش نشان مى‌دهد. در بخش رفت و آمد شهرى و مسافرت نیز 6/6 درصد افزایش داشته است.[15]
تحولات ایران در گزارش سفارت امریکا در تهران
مایکل لدین در کتاب شاه و کارتر مى‌نویسد: در آوریل 1964، سفارت امریکا در تهران گزارشى ارسال داشت که تحولات و موقعیت‌ها را به شرح زیر خلاصه کرده بود: «امروز شخص شاه نه تنها از وفادارى و ایمان مردم نسبت به سلطنت به عنوان یک نهاد، برخوردار است بلکه به لحاظ اصلاحات ارضى که در سال 1341 به مرحله اجرا گذارده از موج حمایتى وسیع بهره‌مند گردیده است». لدین مى‌نویسد: آخرین جمله متن فوق، شاخص آن است که پیش‌بینى برخى از نمایندگان سیاسى و دیپلماتیک امریکا در ایران چندان بى‌مورد نبوده که ممکن است زرق و برق تاج شاهى از رونق بیفتد و نظام شاهنشاهى برخلاف دیدگاه بسیارى از ناظران امریکایى آن، جاذبه لازم را جهت ایجاد ثباتى درازمدت در کشور نداشته باشد. سیاست‌گزاران امریکایى بارها تأکید کرده بودند که شاه نه تنها قادر است به کوشش‌هاى خود در نوسازى کشور ادامه دهد که همچنین خواهد توانست با روشنفکرانى که زاییده نوسازى و مدرنیزاسیون هستند، در قدرت سهیم شوند. مع‌هذا در مجموع قدرت شاه براى آینده نزدیک و قابل پیش‌بینى، با ثبات به نظر مى‌رسید در هر صورت نگرش نخستین امریکایی‌ها آن بود که شاه بیش از حد معمول قدرتمند است به طورى که وى در عین اینکه امپراتور ایران بود، نخست‌وزیر «دو فاکتو» و فرمانده نیروهاى مسلح نیز به شمار مى‌آمد و هیچ تصمیم مهمى (حتى در بعضى موارد، اتخاذ تصمیمات غیرمهم) بدون تصویب صریح وى تحقق نمى‌یافت.[16]
مقاله‌ای با موضوع رفع بحران اقتصادى
مجله صبح امروز در مقاله‌اى زیر عنوان «همه طبقات را دعوت مى‌کنیم تا براى رفع بحران اقتصادى و ایجاد کار براى بى‌کاران و عمران و آبادى روستاها به سهم خود بکوشند» به قلم دکتر الموتى نوشت: به عکس سال‌هاى رونق 36 تا 39 که مردم از هر حیث احساس مى‌کردند کشور با سرعت فوق‌العاده‌اى به جلو مى‌رود، سال‌هاى بحرانى اخیر صدمات فراوانى به همه طبقات وارد ساخت و به اصطلاح عواقب رکود اقتصادى دامن‌گیر همه شده بود.
نویسنده با اشاره به توانمندی‌هاى بالقوه کشور، دوران حکومت دکتر اقبال را سرمشقى براى همه دولت‌ها دانست که آثار کار و فعالیت در همه شئون مملکت به چشم مى‌خورد. با اعطاى وام‌هاى صنعتى و کشاورزى به مردم براى سرمایه‌گذارى اطمینان داده شد و بالنتیجه ظرف مدت کوتاهى، وضع به صورتى در آمد که روزى یک کارخانه تأسیس مى‌گردید، هر روز مزرعه تازه‌اى براى بهره‌بردارى آماده مى‌گردید ... ولى متأسفانه سیاست‌هاى بعدى، این گام‌هاى بلندى را که در راه توسعه اقتصادى کشور برداشته مى‌شد فلج کرد.
این مقاله یادآور مى‌شود که اداره مملکت شهامت و شجاعت و از خودگذشتگى مى‌خواهد. هر دولتى که بخواهد در انجام کارها به خصوص امور اقتصادى و مالى و پولى توفیق حاصل کند، باید سیاست خود را به طور صریح و روشن به مردم اعلام نماید... باید در چهارچوب یک اقتصاد سالم کلیه سازمان‌ها را ارشاد و راهنمایى نموده و ظرف مدت کوتاهى مردم را از نتایج این برنامه‌ها بهره‌مند سازد ... تا هر کس به سهم خود آسایش و رفاه را احساس نماید. نویسنده ضمن اینکه خواستار نجات اقتصاد مملکت از بحران شده تأکید مى‌کند که در چنین ایامى باید همه طبقات با اتحاد، اتفاق، همکارى و هماهنگى بکوشند که مشکلات را از میان بردارند.[17]
فروردین؛ بدترین ماه اقتصادی
به نوشته روزنامه دنیا، فروردین [امسال] بدترین ماه سال جارى بود. چون در ماه گذشته کوچک‌ترین فعالیت و کوچک‌ترین جنبش و کوچک‌ترین کار تولیدى به علت تعطیلات متوالى و متناوب از طرف هیچ طبقه‌اى مشهود نبود. در هیچ ماه از ماه‌هاى سال‌هاى گذشته مانند فروردین امسال بى‌حالى و رکود و سستى دیده نشد و بى‌پولى به علت تعطیلات متوالى به قدرى محسوس بود که مقدار اعلان [آگهی‌هاى] دو روزنامه کثیرالانتشار عصر تهران [اطلاعات و کیهان] از روزى 35 هزار تومان به 7 هزار تومان پایین آمد و در حقیقت دو روزنامه کثیرالانتشار عصر تهران در ماه فروردین نه تنها استفاده از محل چاپ آگهی‌هاى تجارتى ننمودند بلکه ضرر قابل توجهى هم نمودند.[18]
یک درجه عفو کلیه زندانیان
براساس طرحى که در وزارت دادگسترى تهیه شده است بزودى کلیه زندانیانى که محکومیت آنها قطعى شده است، مشمول یک درجه عفو قرار مى‌گیرند. این طرح در کمیسیون عفو و بخشودگى مورد شور قرار گرفته و مقدمات کار فراهم شده تا به عرض شاه برسد و پس از توشیح به مرحله عمل گذارده شود. به نوشته روزنامه خراسان، جریان این بخشودگى حداکثر تا دو ماه دیگر خاتمه مى‌پذیرد و کلیه زندانیان در سراسر کشور مشمول این بخشودگى خواهند بود.[19]
هجوم موریانه‌ها به ساختمان مجلس شوراى ملى و کتابخانه مجلس
روزنامه خراسان خبر از هجوم موریانه‌ها به ساختمان عظیم مجلس شوراى ملى و کتابخانه مجلس داد که براثر آن خطر فرود آمدن سقف تالار کتابخانه و سایر بناى مزبور پیش آمده است. این موضوع موجب وحشت نمایندگان و کارمندان مجلس شده دست به اقدامات شدیدى زده‌اند از آن جمله مبارزه شدید با موریانه.[20]
در این باره، مهندس ریاضى رئیس مجلس شورا به خبرنگار خراسان گفت: هنوز هجوم موریانه‌ها به تالار جلسه نرسیده است فقط در عمارت پشت کتابخانه سابق و بایگانى راکد اثرات آن دیده شده که هم‌اکنون با شدت مشغول مبارزه با موریانه هستند. وى افزود: این عمارت یک ساختمان تاریخى است و ما به هیچ‌وجه حاضر نیستیم آن را از دست بدهیم. فعلاً تمام پرونده‌ها و قفسه‌هاى چوبى را از ساختمان کتابخانه و بایگانى راکد خارج و قفسه‌ها را به آهنى تبدیل کرده‌ایم.
به گفته یک نماینده مجلس، چون بیشتر ساختمان‌هاى بهارستان از چوب ساخته شده این خطر دائماً وجود خواهد داشت و به نظر بنده باید هرچه زودتر ساختمان جدید به اتمام برسد که ما از اینجا برویم.[21]
سفر هشت روزه سفیر آمریکا به خلیج فارس و خلیج عمان
جولیوس سى. هومز سفیرکبیر امریکا به مدت هشت روز با کشتى و هواپیما در طول تمام خلیج فارس تا خلیج عمان سفر کرد. مجله اخبار هفته مى‌نویسد سفر آقاى سفیر از آبادان شروع شد و در بندر چابهار پایان یافت و از بندر بوشهر، جزیره خارک، بندرلنگه، بندرعباس و جزیره هرمز بازدید کرد. وى در بندر لنگه از طرح‌هاى اصلاحى متعددى که از محل مواد غذایى اهدایى دولت امریکا (که به وسیله سازمان کاژ توزیع مى‌شود) بازدید کرد. این طرح‌ها عبارت بود از بیمارستان جدید شیر و خورشید سرخ و محل احداث جاده جدیدى که بنادر جنوب را به هم متصل مى‌کند. سفیر امریکا از تأسیسات جدید نیروى دریایى ارتش که از محل کمک‌هاى امریکا در جزیره خارک ساخته شده است و از نقطه بارگیرى نفت در این جزیره دیدن کرد.[22]
پانوشتها:
[1]ـ روزنامه خراسان، ش 4279، 1/2/43، ص 2.
[2]ـ فصل‌نامه 15 خرداد، ش 16 و 15، ص 200 و 199.
[3]ـ قیام 15 خرداد به روایت اسناد ساواک، آزادى، تهران، مرکز بررسى اسناد تاریخى وزارت اطلاعات، 1380، ص 206 و 204.
[4]ـ همان، ص 215 و 207.
[5]ـ نجاتى، غلامرضا، شصت سال خدمت و مقاومت (خاطرات مهندس مهدى بازرگان در گفتگو با سرهنگ غلامرضا نجاتى)، تهران، رسا، 1375، ص 6 و 495.
[6]ـ رجال عصر پهلوى به روایت اسناد ساواک، ج 7: سید ضیاءالدین طباطبائی، تهران، مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات، 1381، ص 327.
[7]ـ چپ در ایران به روایت اسناد ساواک، ج 8، تهران، مرکز بررسى اسناد تاریخى وزارت اطلاعات، 1382، ص 79.
[8]ـ همان، ص 80.
[9]ـ روزنامه اطلاعات، ش 11367، 1/2/43، ص 1.
[10]ـ حزب ایران نوین به روایت اسناد ساواک، ج 1، تهران، مرکز بررسى اسناد تاریخى وزارت اطلاعات، 1385 ـ 1380، ص 372.
[11]ـ روزنامه اطلاعات، ش 11366، 31/1/43، ص 1.
[12]ـ مجله مذاکرات مجلس شوراى ملى، جلسه 64، 10/2/43، ص 11.
[13]ـ روزنامه اطلاعات، ش 11367، 1/2/43، ص 16.
[14]ـ مجله تهران اکونومیست، ش 531، 5/2/43، ص 43 و 34.
[15]ـ ماهنامه بانک مرکزى ایران، ش 32، 2/1343، ص 1320 ـ 1296.
[16]ـ لدین، مایکل، شاه و کارتر، ترجمه ناصر ایرانی، تهران، امیرکبیر، 1361، ص 13 و 11.
[17]ـ مجله صبح امروز، ش 180، 31/1/43، ص 6.
[18]ـ روزنامه دنیا، ش 794، 12/2/43، ص 3.
[19]ـ روزنامه خراسان، ش 4178، 31/1/43، ص 8.
[20]ـ همان.
[21]ـ همان، ش 4279، 1/2/43، ص 8.
[22]ـ مجله اخبار هفته، ش 3، دوره هشتم، فروردین 43، ص 12 و 11.
