سهشنبه 2 بهمن 1341 25 شعبان 1382 22 ژانویه 1963
12 بازدید
□ تظاهرات بازار تهران
انتشار اعلامیة آیتالله حاجآقا روحالله خمینی در تهران پشتیبانی گروههای مختلف مردم به ویژه روحانیون و متدینین و بازاریان را به همراه داشت. با توزیع این اعلامیه در ساعات اولیه صبح امروز بازاریها و کسبه جنوب از کسب و کار خود دست کشیدند و به خیابانها ریختند. آنان به سمت مرکز شهر و حوالی بازار سرازیر شد. مغازهداران حومه توپخانه، سرچشمه و بهارستان هم دکانهایشان را بستند و به آنان پیوستند. طبقات مختلف مردم هم که حدود سه هزار نفر بودند با آنان همراه شدند. تظاهرکنندگان همراه وعاظ، معممین و طلاب و روحانیون که تقریباً شمارشان به 50 نفر میرسید، به طرف منزل آیتالله سیداحمد خوانساری به راه افتادند تا ایشان را نیز همراه خود سازند. جمعیت در حالی که شعار میدادند «رفراندوم قلابی، مخالف اسلام است» به منزل آیتالله خوانساری رسیدند.
در منزل آیتالله یکی از روحانیون مشهور به نام شیخ عباسعلی اسلامی اعلامیة آیتالله خوانساری را در آن شرکت در رفراندوم روز ششم بهمن تحریم شده بود، برای مردم قرائت کرد.
متن اعلامیه ایشان به شرح زیر است:
«بسمالله الرحمن الرحیم
الحمدلله ربالعالمین و لا حول و لا قوه الاّ بالعلی العظیم
کلیه تصویبنامهای که برخلاف شرع مقدس باشد حرام و شرکت در آنها شرکت در امر حرام و در حکم مبارزه با امام زمان ارواحنافداه میباشد و محرمات الهی به تصویبنامه و آراء عمومی حلال نمیشود. حلال محمد حلال الی یومالقیامه و حرام محمد حرام الی یوم القیمه
الاحقر احمد الموسوی الخوانساری»[i]
اسلامی سپس در ضمن سخنانی گفت که «علما میخواهند از ایران بروند». در این لحظه مردم شعار دادند که: «ما نمیگذاریم بروند». یکی از حاضران به نام حاج حسین معتمد، در حیاط فریاد زد که بلند بگویید: «رفراندوم برخلاف اسلام است» پس از آن مردم شعار مرگ بر استبداد سردادند.[ii] سپس آیتالله خوانساری همراه با مردم به خیابان آمدند. جمعیت در طول مسیر که به سمت خانه آیتآلله بهبهانی در حال حرکت بودند، شعار میدادند: «نصر منالله و فتح قریب»، «انا فتحنا لک فتحنا مبینا»، «رفراندوم قلابی مخالف اسلام است». با حرکت این شعاردهندگان عدهای از مغازهداران درهای محل کسبشان را بستند و به جمع تظاهرکنندگان پیوستند. این عده از میدان بار فروش، بازار و خیابانهای اطراف گذشتند و به خیابان بوذرجمهری رسیدند. سپس به سمت نوروزخان و از آنجا هم به سه راهی سیروس که منزل آیتالله بهبهانی در نزدیکی آنجا قرار دارد سرازیر شدند. در این هنگام اعلامیههای جبهه ملی و فتواهای علما هم در بین حاضران توزیع شد.
وقتی که مردم به نزدیکی خانة آیتالله بهبهانی رسیدند، آیتالله به استقبال آنان آمد و جمع زیادی از تظاهرکنندگان را به منزل برد. تمام اتاقها و حیاط منزل ایشان پر شد از مردم معترض به رفراندوم.[iii] در این هنگام واعظ مشهور تهران، آقای محمدتقی فلسی در جای بلندی قرار گرفت و شروع به سخنرانی کرد. او در حال ایستاده و «تحت الحنک» عمامهاش را باز (که این کار او نشاندهندة حرکتی انقلابی است) و سخنان خود را با این آیه شریفه آغاز کرد: «فلیحذرالذین یخالفون عن امره اَن تصیبهم فتنه أو یصیبهم عذاب الیم»[iv]
فلسفی در ادامه سخنان خود خطراتی که با لباس اصلاحات و رفراندوم، اسلام و استقلال ایران و جامعه اسلامی را تهدید میکند، یادآور شد و از برنامهها و نقشههایی سخن گفت که حکومت پهلوی میخواهد اسلام و زندگی را بر باد بدهد. او که با شور و حال خاصی سخن میگفت رو به مردم اظهار کرد: «... اگر شما بدانید که در زیر سرپوش این رفراندوم چه خیانتی میخواهند مرتکب شوند، دیوانه میشوید. با این رفراندوم بار دیگر میخواهند حسین را بکشند، زینب را اسیر کنند و صحرای کربلایی برپا نمایند (در اینجا آقای حاج شیخ عباسعلی اسلامی از میان جمعیت فریاد کشید: آقای فلسفی این چند جمله آخر را تکرار بفرمایید. ایشان نیز بار دیگر تکرار کرد.)... شما وظیفه دارید امروز در سراسر تهران فریاد بزنید که ایران کشور خفقان است. مرگ بر خفقان...».[v]
وی در این سخنرانی ضمن حمله شدید به دولت علم، اجرای لوایح ششگانه را برخلاف قرآن و توهین به ائمه و امام زمان دانست و ادامه داد: «ما نمیخواهیم کسی کشته شود. نخواهیم نشست تا کشته شویم». وقتی سخنان به اینجا رسید با صدای بلند گفت: «ایران کشور اختناق است». از مردم هم خواست که با او همصدا شوند. مردم نیز بلند یکصدا شعار دادند «مرگ بر اختناق» فلسفی در ادامه سخن یادآوری کرد که بازاریان قصد دارند تا روز شنبه 3 روز بازار را تعطیل کنند.[vi] او هدف از این اقدام را با این جمله توضیح داد: «تا به دنیا ثابت شود کشور ایران کشور خفقانآور است» (همه حاضران فریاد زدند «صحیح است، تا دولت رسماً رفراندوم را معرفی کند». فلسفی اقدام بعدی را تعطیلی نمازهای جماعت در مساجد اعلام کرد و گفت که «نمازهای ائمه جماعت خوانده نخواهد شد. یعنی قرآن در خطر است». از دیگر موضوعاتی که سخنران منزل آیتالله بهبهانی بدان اشاره نمود همراهی عدهای از دانشجویان دانشگاه تهران با مردم بود. او وقتی که گفت دانشجویان دانشگاه به کمک ما آمدهاند و پلیس با باطوم آنان را زده است مردم فریاد برآوردند که «دانشگاه پیروز است. مرگ بر باطومچی» وی در ادمه صحبت خود اشارهای به روزنامهها کرد و گفت که «روزنامهها نمیتوانند اخبار و فتواهای علما را منتشر کنند. دیروز خبرنگارانی را که برای انعکاس خبری این وقایع آمده بودند به منزل آیتالله بهبهانی، مأمورین آنها را توقیف کردهاند». این گفتة فلسفی با شعار «مرگ بر استبداد» مردم حاضر همراه شد.
آقای فلسفی به تبلیغات دولت و عدهای از عوامل حکومت که در رسانهها و مطبوعات مخالفت علما را درباره اجرای رفراندوم به موضوع زمینهای موقوفه نسبت میدهند و وانمود میکنند که علما و روحانیون بدان سبب با همهپرسی و اصلاحات مخالفتاند که دولت با این اقدام میخواهد دست آنان را از موقوفات کوتاه کند عکسالعمل نشان داد و در بخشی از سخنانش اعلام کرد: «دولت زارعین را اغفال کرده است ما طرفدار رفاه زارع و کارگریم. ولی آیات قرآن را میخواهند از بین ببرند».[vii]
آقای فلسفی در این هنگام یادآور شد که برنامه اعتراض به رفراندوم ادامه دارد و از مردم خواست که در ساعت 3:15 بعدازظهر امروز در مسجد حاج عزیزالله اجتماع کنند و گفت که: «من هم به آنجا میآیم و دربارة این موضوع باز هم سخن میگویم». همچنین اعلام شد که آیات عظام خوانساری و بهبهانی هم به مسجد حاج عزیزالله خواهند آمد. پس از آن آیات عظام خوانساری و بهبهانی در مخالفت با رفراندوم اعلامیه مشترکی صادر کردند که آقای فلسفی این موضوع را به اطلاع جمعیت رساند.[viii]
□ اعلامیه مشترک آیات عظام خوانساری و بهبهانی
پس از انتشار اعلامیههای آیات عظام خمینی و شریعتمداری در مخالفت با رفراندوم، آیات عظام سیداحمد خوانساری و سیدمحمد بهبهانی نیز اعلامیهای مبنی بر حمایت از آن اعلامیهها انتشار دادند. آنان این اعلامیه را در اجتماع مردم در منزل آیتالله بهبهانی و به طور مشترک صادر کردند و ضمن تأیید نظریات علما، به گونهای یادآور شدند که علما و روحانیون به وظایف دینی و شرعی خود عمل کردهاند و از هجمههایی که با لباس اصلاحات و از سوی کشورهای خارجی اساس دین اسلام را نشانه رفته است، جلوگیری خواهند کرد. اعلامیه ایشان در چند سطر خلاصه شده است: «عموم علما و مراجع محترم طبق وظیفهی شرعی به فکر چارهجویی افتاده و به زبان نصیحت مذاکرات لازمه را نمودهاند و منتظرند هرچه زودتر اولیای امور به نظریات خیرخواهانهی آقایان توجه کنند. البته مردم را از جریان ماوقع مطلع میکنند و اطمینان داشته باشند که مقامات روحانی به وظیفهی شرعی خود عمل خواهند کرد».[ix] این اعلامیه را نخستینبار پیش از ظهر امروز آقای فلسفی در اجتماع طبقات مختلف مردم در حیاط منزل آیتالله بهبهانی قرائت کرد.
□ جلوگیری پلیس از اجتماع مردم در مسجد عزیزالله
بنا به دعوت آقای فلسفی در سخنرانی پیش از ظهر امروز خود در حیاط آیتالله بهبهانی که از مردم خواسته بود در ساعت 3:30 بعدازظهر در مسجد حاج عزیزالله اجتماع کنند، گروهی از مردم تهران و بازاریان بعدازظهر به سمت منزل آیتالله خوانساری رفتند تا از آنجا به مسجد حاج عزیزالله بروند و در آنجا اجتماع کنند. حدود ساعت 3 بعدازظهر آیتالله خوانساری به مردم حاضر در نزدیکی منزلش پیوست و پیشاپیش آنان، در حالی که چند تن از روحانیون اطراف وی را گرفته بودند، به طرف مسجد به راه افتاد. در طول مسیر حرکت آنان کسبه بازار همانند پیش از ظهر، مغازههایشان را بستند و به گروه تظاهرکنندگان پیوستند. مردم همچنان به طرفداری از اسلام و علیه رفراندوم شعار میدادند و از دیگران میخواستند که به مسجد حاج عزیزالله بیایند. آنان در حالی که به نزدیکی چهارسوق و مسجد رسیدند ناگهان با نیروهای پلیس و کماندوها روبرو شدند. پلیس در ابتدا از آنان خواست که از ادامه دادن مسیر به سمت مسجد منصرف و متفرق شوند. اما جمعیت همچنان به راه خود ادامه دادند. در این هنگام پلیس به آنان حمله برد. گروهی از مردم به مقابله پرداختند. در این گیرودار، به آیتالله خوانساری که پیشاپیش جمعیت حرکت میکرد، اهانت شد. چند تن از افراد پلیس او را هل دادند و باعث زمین خوردن وی شدند. نعلین آیتالله از پایشان خارج و یک لنگه آن گم شد. «عده زیادی از افراد پلیس و جمعی از مأمورین نظامی و انتظامی با باطوم و قنداق تفنگ و چوب و چماق به سوی جمعیتی که هیچگونه وسیلة دفاعی نداشتند حمله و عده زیادی را مجروح کردند».[x] این وضعیت ادامه یافت. تا آنکه آیتالله خوانساری که ضعیفالجثه بود، صدمه دید و از ادامة حرکت انصراف داد و به منزل خود بازگشت. مردم نیز که عدهای از آنان در این درگیری زخمی شده بودند، متفرق شدند و از تجمع در مسجد حاج عزیزالله بازماندند. این درگیری در آن محدوده تا اوایل شب ادامه داشت.[xi]
□ سخنان شیخ عباسعلی اسلامی
اگرچه اجتماع مردم معترض در مسجد حاج عزیزالله تهران به برگزاری رفراندوم، در بعدازظهر امروز صورت نگرفت و به وسیله قوای پلیس و نیروهای نظامی جمعیت پراکنده شد، اما در سوی دیگر رئیس پلیس تهران که از احتمال حضور آیتالله بهبهانی در مسجد حاج عزیزالله خبردار شده بود، به اتفاق عدهای از پاسبانان و قوای انتظامی به منزل ریختند و محل اقامت وی را محاصره کردند. آنان مانع تردد افراد به داخل منزل آیتالله شدند و با این اقدام علاوه بر اینکه از خروج آیتالله بهبهانی از منزل و حضور او در مسجد جلوگیری کردند، ارتباط مردم را هم با وی قطع نمودند.[xii] رئیس پلیس و فرمانده نیروهای نظامی از ورود مردم تظاهرکننده به داخل مسجد جلوگیری کردند، اما پیش از تجمع تظاهرکنندگان، گروهی از مردم در بیرون از مسجد توانستند به داخل بروند و در اعترض به اقدام قوای نظامی و در مخالفت با رفراندوم جلسه تشکیل دهند و با دادن شعارهایی علیه رفراندوم از اقدام علما و مراجع پشتیبانی کنند. شیخ عباسعلی اسلامی در سخنانی به شدت از رفراندومی که دولت علم در صدد اجرای آن است و برای انجام دادن آن در تمامی مناطق مملکت تبلیغات گستردهای به راه انداخته است انتقاد کرده،[xiii] مخالفت حاضران را با لوایح ششگانه شاه متذکر شد.
□ فرار حجتالاسلام فلسفی
آقای محمدتقی فلسفی که در سخنرانی منزل آیتالله بهبهانی (در پیش از ظهر امروز) گفته بود خود نیز بعدازظهر به مسجد حاج عزیزالله خواهد آمد و در آنجا دربارة مخالفت با رفراندوم سخنرانی خواهد کرد، وقتی که به همراه پسرش برای حضور در مسجد حرکت میکرد، نیروهای امنیتی وی را شناسایی و تهدید به بازداشت کردند. مأموران با فرزند او درگیر شدند و چون فلسفی احتمال میداد که دستگیر و بازداشت خواهد شد، پیشدستی کرد و با مهارتِ پسر و رانندهاش توانست از دست مأموران فرار کند. او با اطلاع از اینکه اطراف خیابانهای منتهی به بازار و مسجد حاج عزیزالله پر از مأموران دولت و پلیس است، ضمن خودداری از رفتن به آن حدود، به منزل پدرش رفت و در آنجا پناه گرفت. گفتنی است در درگیری کوتاهی که میان مأموران نظامی و پسر فلسفی صورت گرفت، دست راست فرزندش آسیب دید که بلافاصله پس از گریز از معرکه، معالجه شد.[xiv]
□ دیدار گروهی از کسبة بازار با علمای قم
در ساعت 10 صبح عدهای از کسبه بازار قم به دیدار آیات عظام سیدمحمدرضا گلپایگانی و حاجآقا روحالله خمینی و سیدکاظم شریعتمداری رفتند. سرپرستی این عده را حاج میرزا حسین مینا، حاجی عبدالحسین اسلامی، محمدتقی اسلامی، حاجی مهدی کرباسی و حاجی محمد حلاجزاده به عهده داشتند. آنان از ابتدا در منزل آیتالله گلپایگانی اجتماع کردند. در آنجا مینا از طرف جمعیت حاضر اظهار کرد که «ما به هیچ حزب و دستهای بستگی نداریم و با هیچ مقامی هم مخالف نیستیم فقط آمدهایم در مورد این امر خطیری که اخیراً پیش آمده است وظیفه شرعی خودمان را سئوال کنیم». حاضران از آنجا هم به منزل آیتالله خمینی رفتند و مجدداً مینا مطالب قبلیاش را در آنجا تکرار نمود. در این هنگام آیتآلله خمینی با اشاره به آمد و رفت نمایندة شاه (سلیمان بهبودی) و دیدار و گفتوگوهای انجام شده، گفتند: «من مضرات و اشکالاتی که امر رفراندوم برای دین و استقلال مملکت و همچنین رژیم سلطنت دارد به او گفتم». در ادامه هم به فعالیت حسن ارسنجانی در برگزاری رفراندوم و اجرای اصلاحات ارضی اشاره کردند، با یادآوری گفته او در برنامه رادیویی که علما را موافق رفراندوم خوانده بود، اظهار داشتند علما با این کار مخالفاند. آیتالله خمینی هدف از این کارها را به خطر انداختن دین و استقلال کشور و خاندان سلطنت دانستند و افزود: وظیفهای که شما دارید این است «بایستی کاملاً نظم و آرامش را حفظ کنید تا خون از دماغ یک نفر نریزد و جریان تمام شود و مثل جریان شیراز که یک نفر را (ملک عابدی) کشتند نشود و مرده مصنوعی را به گردن شماها نیندازند. گویا فکرشان این طور است که در قم یا تهران آنچنان عملی تکرار شود و شما باید خیلی حواستان جمع باشد». پس از پایان سخنان ایشان، جمعیت به منزل آیتالله شریعتمداری رفتند.[xv]
□ سکوت مطبوعات
سکوت مطبوعات و روزنامهها در انعکاس خبری وقایع بازار تهران و حوادث مربوط به درگیری نیروهای نظامی و افراد پلیس با مردم مخالف رفراندوم در طول مسیر مسجد حاج عزیزالله، معنادار و از جهتی درخور توجه است؛ برخی از روزنامههای عصر دلیل این سکوت خود را روشن نبودن دلایل تظاهرات مردم ذکر کردهاند. اما همین روزنامهها به سراغ اخبار مربوط به عدة محدودی از وابستگان دولت رفتند که با تظاهرات مردم و کسبه بازار تهران مخالفت کردند و درصدد برآمدند که در مقابل مخالفت آنان از خود تحرکاتی نشان دهند. همچنین به منظور انحراف بیشتر توجه مردم دیگر شهرها به وقایع مخالفت با رفراندوم، سبب تظاهرات امروز علما و روحانیون را به همراه جمعیت زیادی از کسبه و مردم تهران در این امر دانستهاند که چون املاک موقوفه مشمول قانون اصلاحات ارضی شده است، آنها به مخالفت برخاسته و با پلیس درگیر شدهاند.[xvi]
□ تعطیلی بازار قم
با انتشار اعلامیة آیتالله خمینی در مخالفت با رفراندوم و لوایح ششگانهای که محمدرضا پهلوی اعلام کرده، عده زیادی از مردم قم به خیابانها ریختند و از اعلامیه ایشان پشتیبانی کردند. مردم حاضر در این تجمع که احتمال دارد از وقایع پیش از ظهر تهران هم مطلع و اخبار مربوط به منزل آیتالله بهبهانی و سخنرانیها و تظاهرات مردم، بازاریان و دانشجویان تهرانی را شنیده بودند، بعدازظهر، به سمت بازار قم به راه افتادند و با دادن شعارهایی، با برگزاری رفراندوم مخالفت نمودند. مردم شعار میدادند که «ما پیرو قرآنیم رفراندوم نمیخواهیم»کسبة بازار قم مغازهها را بستند و به جمع تظاهرکنندگان پیوستند. وقتی که آنان به صحن حضرت معصومه (س) رسیدند با نیروهای نظامی و رئیس ساواک قم روبرو شدند و در این هنگام با شدت شعار دادن خود را ادامه دادند. در این میان یکی از تظاهرکنندگان به نام ابولی، سیلی محکمی به صورت سرهنگ رضایی نواخت که این اقدام وی اوضاع را برهم زد و درگیری میان مردم و قوای نظامی شروع شد.[xvii] در این تظاهرات عوامل مرموزی مداخله داشتند که میخواستند در میان مردم و مخالفان اصلی رفراندوم جدایی بیفتد.[xviii] به گفتة افراد حاضر در این تظاهرات چند تن از سرکردگان اوباش قم به نامهای اصغر حلبیساز، حسین دیلاق و حسن جندقی همراه با دارودسته خود و به تحریک شهربانی به خیابانها ریختند. اینها سوار بر ماشین در داخل شهر قم شعار میدادند که «پلوخوری تمام شد، مفتخوری تمام شد» و هدف آنها از این شعار تخریب موقعیت اجتماعی روحانیت در میان مردم بود و با سر دادن شعار «جاوید شاه» تلاش میکردند که موقعیت محمدرضا پهلوی را تحکیم بخشند. اوباش به بازار حمله کردند و شیشه و درهای چوبی تمام مغازهها را شکستند و به نوعی از مردم قم زهرچشم گرفتند.[xix] امروز اخبار رسیده از قم حاکی از این است که بازار تعطیل است و مردم کمتر در خیابانها و معابر عمومی شهر ظاهر میشوند.
□ مخالفت آشکار آیتالله طالقانی با رفراندوم
ساعت 8 امشب آیتالله سیدمحمود طالقانی در مسجد همت تجریش به منبر رفت و دربارة مسائل روز به سخنرانی مفصلی پرداخت و آشکارا با رفراندوم مخالفت کرد. او در ابتدا اعلام نمود که امشب برخلاف جلسات قبل نمیخواهد قرآن تفسیر کند. سپس گفت: «میخواهم تفسیر قرآن را کنار بگذارم و کمی درباره این شاه و هیئت حاکمهاش صحبت کنم». آیتالله طالقانی به واقعه چند سال پیش که برای خود او رخ داده بود اشاره و آن را با مسائل و موضوعاتی مقایسه کرد که اکنون در جامعه مطرح و از جملة اهدافی است که حکومت پهلوی به دنبال آن است. در این باره یادآور شد که «من در هفده سال قبل کتابی به نام اصلاحات در اسلام انتشار دادم که در نتیجه با مخالفتهایی روبرو شدم و گفتند محمود طالقانی [افکار] سوسیالیستی پیدا کرده و دوستانم برای من پیغام فرستادند که مگر بیکاری که برای خودت دردسر درست کردهای. پیشنمازی برو و نمازت را بخوان. آقایان من هر وقت پیچ رادیو را باز کردهام میبینم با پخش یک مزخرفات مردم [را] از معتقدات خود و هدف اصلی که دارند، منحرف میکنند».
آقای طالقانی در ادامه سخن با اشاره به سخنان ارسنجانی که میخواهد با این اصلاحات ساختگی مردم مسلمان ایران را اغوا کند، اظهار کرد که ملت مسلمان بیدار و هشیار است. در این هنگام موضوع رفراندوم را پیش کشید و گفت که «با این رفراندوم که نقشه جدید استعمار است صد در صد مخالفت میکنیم. طبقة روشنفکر با این جریانات خلاف قانون موافق نیستند». او یکی از دلایل عمدة این مخالفت را نبود آزادی بیان در میان قشرهای مختلف جامعه دانست و افزود: «در مملکتی که نه آزادی قلم و نه آزادی مطبوعات وجود [دارد] و قانون اساسی را زیرپا گذاردهاند، چه رفراندومی؟ شما در هر چاپخانهای که بروید چند مأمور سازمان امنیت میبینید که آنجا ایستادهاند و از طبع و نشر نشریههای جبهه ملی جلوگیری میکنند. هیئت حاکم دروغگو و فاسد ما تبلیغات را در اختیار دارد. روزنامه فرمایشی و دستوری زیر نظر اوست و هرچه دلش [میخواهد] مینویسد و میگوید».
آیتالله طالقانی سپس از تلاش عدهای از روحانیون برای انتشار نشریهای سخن گفت که هنوز موفق به انتشار آن نشدهاند. در این باره به حکومت اشاره نمود و گفت: «میگوید که رفراندوم بایستی در محیط آزادی صورت گیرد. این هیئت حاکم یا میخواهد ملت را گول بزند یا خارجیها را. ولی به خدا با این عمل خودشان را گول میزنند». وی در ادامه به پیشینه تخلفات انتخاباتی در دورههای پیشین مجلس شورای ملی، از جمله زمانی که اسدالله علم (نخستوزیر) ریاست حزب مردم را بر عهده داشت پرداخت که چگونه زیر نظر سازمان امنیت رأی مردم را خریداری میکردند. او رفراندومی را که قرار است چند روز دیگر برای قبول یا رد لوایح ششگانه شاه برپا گردد غیرضروری خواند و با اشاره به برخی از برنامههایی که در سالهای پیش به رغم تصویب مجلس شورای ملی به نتیجهای نرسید اظهار داشت: «آن قانونی بود که مجلس تصویب کرده بود. پس وای به این لوایح که بدون وجود مجلس به تصویب آقایان [که] آمدند و سپاه تشکیل دادند و به رخ مردم کشیدند. بسیار خوب. اگر این موضوع تصویب شده و برای همه به اجرا درآمده است دیگر رفراندوم نمیخواهد. الغای ارباب و رعیتی که رفراندوم لازم ندارد».
وی که در این هنگام همراه با هیجان سخن میگفت رو به جمعیت حاضر در مسجد کرد و ادامه داد: «ای مأموران سازمان امنیت که اینجا آمدهاید و لابلای مردم نشستهاید تا برای من پرونده بسازید، این را بدانید که پروندة من ساخته شده است. ای بدبختها با تصویب این لوایح اصلاحاتی، این چند تومانی هم که برای بردن خبر به شما میدادند دیگر نخواهند داد».
آیتالله طالقانی در این سخنرانی نشان داد که از وقایعی آگاهی دارد که در این چند روز گذشته بر ضد روحانیت به راه افتاده است و دلیل مخالفت آنان را با رفراندوم و لوایح ششگانه به روابط روحانیون با مالکین نسبت دادهاند که به دلیل از دست دادن املاکشان در صدد مخالفت با رفراندوم برآمدهاند. به ویژه اینکه در این چند روز شایعه شده است که روحانیون به این سبب که املاک موقوفه هم مشمول اصلاحات ارضی شده، با اجرای این قانون، درآمد و جایگاهشان تنزل پیدا خواهد کرد و به همین دلیل با برگزاری رفراندوم و اجرای اصلاحات در جامعه ایران مخالفاند. بنابراین در سخنرانی امشب به افرادی اشاره کرد که «میگویند روحانیون با مالکین ساختهاند». در پاسخ به گفته این عده ادامه داد که «چنین چیزی صحت ندارد و روحانیون هیچگاه نمیتوانند با مالکین که منشأ فساد هستند بسازند». در توضیح این گفته خود اظهار کرد: «مالکین بودهاند که کار فحشا را در این مملکت به این نحو که میبینیم رواج دادهاند و به هر جنایت و آلودگی تن دادهاند». او واردات مواد مخدر را کار همین مالکان ثروتمند دانست که حق دیگران را ضایع میسازند. ورود برخی از نمایندگان مجالس شورای ملی و سنا و تعدادی از وزرا به کابینهها در نتیجه اقدامات همین مالکان و امکانات آنان بیان نمود. با این وضعیت تصریح کرد که «ما روحانیون چطور میتوانیم با اینها بسازیم»؟
تقسیم جنگلها و مراتع که یکی از لوایح ششگانه است، دیگر موضوع سخنرانی آیتالله طالقانی بود که گفت «باید به آن رسیدگی و معلوم گردد که مال کیست و از کجا آوردهاند که میخواهند تقسیم کنند، املاک وسیع و موجودی چندین میلیون دلار در بانکهای خارجی و ساخت هتل بزرگ هیلتون را که دیروز در تهران با حضور شاه افتتاح شد، طالقانی از مواردی دانست که نیاز به بررسی دارد. او این گونه رفراندومها را خیمهشببازی خواند و آنگاه از مردم خواست که باید بدانند برای چه میخواهند رأی بدهند. در ادامه تعداد آرائی را که در شش بهمن ماه به صندوقها ریخته خواهد شد بیتأثیر توصیف کرد و رأیگیری را اگر همراه با آگاهی نباشد، بیارزش و کاری بیشرمانه بیان کرد که فقط حاکمیت به وسیله آن تبلیغات وسیعی به راه خواهد انداخت.
آیتالله طالقانی ضمن اشاره به کمبود امکانات اعلام نمود که به دیگران هم ابلاغ کنند روحانیون با این اصلاحات مخالف هستند. سپس خواست که حضار هم با جوابهای خود مخالفتشان را نشان دهند. افراد حاضر نیز با صدای بلند مخالفت خود را با رفراندوم ابراز نمودند. او در دعای پایان سخنرانیاش گفت که «خدایا این هیئت حاکم را اگر قابل هدایت هستند به راه راست هدایت و اگر هدایت نمیشوند شرّ آنها را از سر ما کم کن. خدایا نقشة استعمارگران را که در این کشور اجرا میکنند به خودشان برگردان».
بعد از سخنرانی آیتالله طالقانی، پویانفر اعلامیه آیتالله خمینی را برای حاضران خواند و اعلام کرد که در ماه رمضان هر شب مراسم سخنرانی در این مسجد برپاست. از آیتآلله طالقانی هم خواهش نمود که شبهای سهشنبه هرهفته در مسجد سخنرانیهایش را ادامه دهد.[xx]
□ توزیع اعلامیههای تحریم رفراندوم
انتشار و توزیع اعلامیة تحریم رفراندوم از سوی علما، علاوه بر تهران و قم در دیگر شهرها بازتاب وسیع داشت و ضمن آنکه مردم شهرستانهای دور از تهران را از برنامههای غیرقانونی حکومت آگاه ساخته راههای دستیابی حکومت را به اهدافش نیز مسدود کرده است. امروز اعلامیة آیتالله خمینی را حجتالاسلام مرتضی بنیفضل و حاج کریم غفراننیا به آذربایجان شرقی ارسال کردند و در تبریز میان مردم توزیع شد.[xxi]
شش نفر از طلاب قم که عموماً از اهالی مازندران و گیلان هستند به رشت و بابل اعزام شدند تا مردم را با نظریات علما دربارة رفراندوم آگاه سازند.[xxii] در شیراز نیز مردم از انتشار اعلامیههای علما در مخالفت با رفراندوم آگاهی یافتند، عده کثیری از آنان تصمیم بر این دارند که از حاضر شدن در پای صندوقهای رأی خودداری کنند و همین امر مسئولان محلی را بر آن داشته است برای عوامفریبی مردم و جمعآوری آراء به سوی ترفندهای گونهگونی روی آورند.[xxiii]
□ اعلامیه هیئت اجرایی جبهه ملی
هیئت اجرایی جبهه ملی ایران پس از جلسهای که با حضور تعدادی از اعضا و سران آن در منزل اللهیار صالح تشکیل داد اعلامیهای صادر کرد. این اعلامیه از جهات مختلفی درخور توجه و تعمق است: اول آنکه بخش عمده اعلامیه به نبود آزادی و دموکراسی، مداخلة محمدرضا پهلوی در امور جاری مملکت، بیاعتنایی به قانون اساسی و دیگر قوانین کشور اعتراض دارد و همچنین به بیاعتباری همهپرسی معتقد است و به نوعی از دیکتاتوری حکومت پهلوی انتقاد میکند. در عین حال نشانی از غافلگیر بودن و بلاتکلیفی اعضای جبهه دارد و در حالی که چند روز بیشتر به رفراندوم نمانده است شعار «اصلاحات آری دیکتاتوری نه» را سر میدهد. در بخشی از این اعلامیه آمده است: «مردم ایران، ما به شما اعلام خطر میکنیم، که امروز کشور ما در آستانه تبدیل رسمی رژیم مشروطیت دموکراسی به نظام استبداد و ارتجاع است ... دهقانان هوشیار و آگاه ایرانی اجازه نخواهند داد که [به] عنوان مصالح او ملعبه دست دشمنان شوند. زمین و آب حق دهقان است. آزادی از حقوق اساسی ملت است ... با حاکمیت ملت و آزادی برای همه مردم، از میان برداشتن استعمار و استثمار آری موافقیم! با حکومت خودکامه و دخالت پادشاه در امور مملکت و رژیم وحشت و ترور در سازمان امنیت، تسلط سیاسی استعماری بر کشور، تعدی پلیس و ژاندارم و مأمور متعدی دولت در شهرها و روستاها، نه مخالفیم! هیئت اجرایی جبهه ملی ایران»[xxiv]
اعلامیه منتشر شده هیئت اجرایی جبهه ملی موضع اعضای جبهه را در قبال رفراندوم تعیین نمینماید و آنها را بدون تکلیف رها کرده است. عقیده و نظریة صریح جبهه ملی از اعلامیه حاضر به دست نمیآید و موضع آن دربارة اینکه طرفداران جبهه ملی در روز ششم بهمن چه کنند، به رفراندوم و لوایح ششگانه رأی مثبت بدهند یا رأی مخالف پیدا نیست.[xxv] جبهة ملی در ادامه اعلامیه از مردم و اعضا و هواداران خود خواسته است که در روز جمعه همین هفته (5 بهمن 1341)، یک روز پیش از رفراندوم در میتینگی که در میدان جلالیه تهران دربارة رفراندوم برپا خواهد کرد حاضر شوند.
□ سخنان نخستوزیر
دومین جلسة مطبوعاتی اسدالله علم (نخستوزیر) در انجمن مطبوعات کشور در ساعت 7:15 بعدازظهر در محل انجمن تشکیل شد. وزرای فرهنگ، کار، کشور، صنایع و معادن، پست و تلگراف و شهردار تهران هم در این جلسه حضور داشتند. علت دوبار تشکیل شدن این جلسه در هفته جاری، حوادث و تظاهرات دیروز و امروز است که در تهران، قم و چند شهر دیگر در مخالفت با رفراندوم روی داده است.
تعداد بسیاری از خبرنگاران و روزنامهنگاران کشور هم جزء شرکتکنندگان نشست انجمن مطبوعات بودند.[xxvi] علم پشت میکروفن قرار گرفت. وی بعد از ذکر مقدمهای دربارة اصلاحات ارضی که هماکنون در حال اجراست رو به خبرنگاران و روزنامهنگاران گفت: «خواهش دارم این مطلب را برای مردم ایران و جهان روشن بفرمایید». این گفتة او مقدمهای شد که علم در ادامه صحبت از پیشینه مخالفتها و اعتراضها با اصلاحات ارضی سخن گوید.
وی از کشته شدن رئیس سازمان اصلاحات ارضی فارس (ملکعابدی) یاد کرد و به چند نامهای اشاره نمود که عدهای از مالکان در شهرستانها در اعتراض به اصلاحات ارضی به یک روحانی نوشتهاند و با پیشنهاد مبالغی پول، او را در مخالفت با اصلاحات ارضی تشویق کردهاند. علم با این سخنان غیرمستقیم موضوع مخالفت با اصلاحات ارضی را به روابط مالکان و روحانیون نسبت داد و وانمود کرد که توانسته است از دلیل اصلی مخالفتها با رفراندوم پرده بردارد. او به رغم خواهش روزنامهنگاران نام روحانی مورد اشاره را نگفت و این رفتار خود را حفظ احترام و حرمت اشخاص دانست.[xxvii] از این رو برخی از محافل سیاسی چنین اشاره و اقدام او را یک نوع دروغ سیاسی و به منظور جلوگیری از ادامه وقایع و مخالفتها (که بیشتر با پشتیبانی علما و روحانیون و به دنبال انتشار اعلامیه مراجع تقلید صورت گرفته است) در یکی دو روز مانده به برگزاری رفراندوم میدانند.
نخستوزیر در ادامه مصاحبة خود به نامه آیتالله بهبهانی خطاب به خود اشاره کرد که در آن با اصلاحات ارضی به شدت مخالفت شده است. البته منظور وی از این اشاره، بیشتر مطرح کردن موضوع مخالفت آیتالله و دیگر علما و روحانیون با تقسیم املاک موقوفه بود که به تلویح خواست بگوید روحانیون به این سبب با اصلاحات ارضی مخالفت میکنند که املاک موقوفهای که در اختیار آنهاست با اجرای این اصلاحات دیگر از دست علما و روحانیون خارج میشود. وی در ادامة اشاره به نامه آیتالله بهبهانی به همین مطلب پرداخت و گفت که آیتآلله نوشتهاند «از نظر وظیفه شرعی تصریح میشود که لازم است دولت جداً از تقسیم موقوفه منصرف شود و ابواب خیر را مسدود ننماید».[xxviii] او جوابی که به نامه آیتالله نوشته بود برای حاضران قرائت کرد که عصر امروز در بیشتر روزنامهها هم به چاپ رسیده است. در ادامه سخن هم ضمن تمجید از اقدام خود که قبلاً مالک بود و به جهت منافع مملکت کار میکند، از دیدار خود با آیتالله بهبهانی سخن گفت و اظهار داشت که در نتیجة دیدارهایی که با چند تن از روحانیون تهران کرده است عامل و ریشه حوادث دیروز تظاهرات را نه در خانه روحانیون و علما، بلکه در جاهای دیگر میداند. او از روزنامهنگاران و اهالی مطبوعات که در جلسه انجمن مطبوعات حاضر بودند خواست که این دستورش را به گوش ملت برسانند که مأمورین دولت موظفاند افرادی را که بخواهند در هر کجا دست به اقدامات مخالفتآمیز و خرابکاری بزنند به شدت مجازات کنند.
علم در بخش دیگر از سخنانش به «کنفرانس اقتصادی» پرداخت که قرار بود در اواسط دی ماه برگزار شود اما به سبب کنگره شرکتهای تعاونی روستایی به تعویق افتاد. او در این باره اعلام کرد که بلافاصله پس از ماه رمضان کنفرانس اقتصادی تشکیل و همه مسائل اقتصادی کشور در آن بررسی خواهد شد.[xxix]
در دقایق پایانی جلسه، با وجود اینکه برق جلسه هم قطع شده بود علم به جمع کارگران و دهقانان اشاره نمود که در پشتیبانی از لوایح ششگانه ابراز احساسات میکنند و با مخالفتها مقابله مینمایند. وی ضمن تشکر از آنان گفت که با دادن رأی به لوایح مزبور وظیفه ملی خود را انجام دهید و از تظاهرات و دستهبازی خودداری کنید.
بعد از علم، خسروانی (وزیر کار) در سخنان کوتاهی درباره وضعیت صنعت و کار تولید در کشور مطالبی بیان کرد و در ادامه آن در مورد ماده سهیم شدن کارگران در سود کارخانهها توضیحاتی داد و در حدود 8:30 شب با اتمام سخنرانی وزیر کار دومین جلسه انجمن مطبوعات هم پایان پذیرفت.[xxx]
□ پاسخ نخستوزیر به نامه آیتالله بهبهانی
نخستوزیر در سخنرانی عصر خود در انجمن مطبوعات اعلام کرد به نامهای که آیتآلله بهبهانی در مخالفت با اصلاحات ارضی و مسأله رفراندوم خطاب به او نوشته بود پاسخ داده، نامهای را خطاب بدیشان نوشته است. نامه علم در بیشتر روزنامههای عصر امروز منتشر شد. او در مقدمه نامهاش از تاریخچه وقف در اسلام سخن گفته است و با اشاره به اینکه وقف در «فقه اسلام و قانون مدنی ایران مقام شامخی دارد» دولت را موظف دانسته است که به تکریم و تعظیم دین اقدام کند و به «نیت واقفین و تقویت اصول اخلاقی جامعه» احترام بگذارد. وی در ادامه نامه خود واگذاری موقوفات مزروعی را به صورت اجاره «سبب از میان رفتن املاک و ستم به کشاورزان توصیف کرده و نوشته است که از عایدات موقوفات به عناوین مختلف» استفاده میشود. از این رو، در نامهاش اشاره کرده است، دولت تصمیم دارد اداره موقوفات را در دست بگیرد. علم در بخشی از نامهاش نوشته است: «علیهذا از نظر آنکه عواید موقوفات یکجا تأمین شود دولت در اجرای لایحه قانونی مصمم است عواید موقوفات را از روی آخرین دفاتر آنها معین کند و به میزان کل عواید به وسیله دستگاههای دولتی تضمین نماید که اگر سوخت و سوزی در کار باشد [بر مبنای] نیت طرفین به مصارف وجوهات صدمهای نرسد». او علت دیگری هم در این باره ذکر کرده است و آن تجدیدنظر در میزان اجارهبهاست که هر پنج سال یک بار تجدید خواهد شد. با وجود این «دولت دهقانان را مکلف به قبول این اجاره نمیکند، بلکه هر دهقانی که مایل بود میتواند موقوفات عام را به اجاره طویلالمدت مورد عمل زراعتی قرار دهد». علم در پایان نامه تأکید کرده که «اقدام دولت در تثبیت امر وقف فقط موقوف علیهم و اجرای نیت واقفین است نه غیر آن».[xxxi]
□ بازتاب وقایع داخلی ایران در روزنامههای خارجی
همزمان با اعلام لوایح ششگانه و موضوع همهپرسی، روزنامههای خارجی به موضوعات داخلی ایران اهمیت ویژهای نشان دادند و ضمن اختصاص دادن صفحاتی به اخبار ایران، تحرکات و حوادث روزهای اخیر کشور را دنبال میکنند. این موضوع گذشته از اینکه منابع بخشی از تحلیلهای سیاسی و اجتماعی داخلی در محافل سخنرانی و مطبوعاتی بوده است از هماهنگیهای به عمل آمده دربارة مسأله رفراندوم و اقدامات به اصطلاح «اصلاحات» محمدرضا شاه حکایت دارد؛ به طوری که بسیاری بر این باورند رفراندومی که قرار است چند روز دیگر درباره شش اصل به اجرا درآید، برنامهای است که کشورهای خارجی، به ویژه آمریکا آنها را به شاه دیکته کردهاند و او در تلاش است به هر نحو ممکن این اصلاحات را در ایران اجرا کند. به ویژه آنکه روزنامههای مهم چاپ آمریکا در طی این چند روز پیوسته بخشی از مقالات خبری و تحلیلی خود را به موضوع رفراندوم در ایران و حوادث مربوط بدان اختصاص داده و با ارائه تصویری تجددگرایانه از شاه، در مقام تمجید و حمایت از او و برنامهها و اقداماتش برآمدهاند. روزنامة واشنگتن پست امروز سرمقالهای با عنوان «ایران امیدبخش» به چاپ رساند و به اصلاحات ارضی پرداخت و آن را «جزو نیات خیرخواهانه شاهنشاه ایران» خواند. در قسمتی از مقاله مزبور آمده است: «در گذشته عدم تصمیم، این تردید را به وجود آورده بود که ایران در مبارزه با پیدایش یک انقلاب شدید پیروز شود. ولی در چند ماه اخیر شاهنشاه با قدرت و فداکاری عجیبی برنامه اصلاحات ارضی را چنان با سرعت اجرا کردهاند که موجبات شگفتی کسانی را فراهم ساخته است که چنین جنبشی را از پادشاه ایران باور نداشتهاند.
همین روزنامه نخستینبار از اقدامات اخیر و لوایح ششگانه با عنوان «انقلاب» یاد کرد و آن را «یک انقلاب شدید» تلقی کرده است. در ادامه هم نظام زمینداری در ایران را «رکن رکین یک سازمان فئودال» دانسته و آنگاه با اشاره به رفراندوم نوشته است که «مراجعه به افکار عمومی که به زودی در ایران اجرا خواهد شد همان قدرتی را به شاهنشاه خواهد داد که دوگل از ملت فرانسه گرفت».[xxxii]
□ آزادی زندانیان سیاسی پس از اجرای رفراندوم
روزنامه اتحاد ملی با اشاره به اینکه علاوه بر کشاورزان مرد، زنان کشاورز هم در رأیگیری روز ششم بهمن ماه شرکت خواهند کرد و به لوایح ششگانه رأی مثبت خواهند داد از سخنان ارسنجانی (وزیر کشاورزی) یاد نموده است که در همه محافل خبری دهان به دهان میگردد. این روزنامه در این باره افزود که «در همین محافل گفتوگو از آن است که بعد از رأی مثبت مردم اقدامات حاد و همهجانبهای به نفع مردم عملی خواهد شد». آنگاه نخستین بار پرده از یک اقدام در این باره برداشت و نوشت که «این اقدام مثبت بر محور آزادی اکثریت نزدیک به اتفاق زندانیان سیاسی است که به تدریج به مناسبت 15 بهمن [واقعه دانشگاه تهران در 1327 و ترور نافرجام محمدرضا پهلوی] و 24 اسفند [تولد رضا پهلوی] عملی خواهد گردید».[xxxiii] اگر چنین خبری ـ که فعلاً در حد یک شایعه خبری و مشوق تبلیغاتی است ـ پس از اجرای رفراندوم جامه عمل به خود بگیرد میتوان استنباط نمود که حاکمیت در اجرای مواد اعلام شده مصمم است و از هیچ تلاش و امتیازدهی فروگذار نیست. [xxxiv]
□ گفتوگوی تلویزیونی وزیر فرهنگ
در برنامه تلویزیونی وزیر فرهنگ ایران، پرویز ناتل خانلری، به همراه چند تن از دستاندرکاران سپاه دانش برنامههای تعلیماتی سپاه دانش را تشریح و از آن دفاع کرد.
پرویز ناتل خانلری در مقدمه سخنانش ضمن بیان مضرات بیسوادی و با اعلام این آمار که 80 درصد مردم ایران بیسوادند، توسعه آموزش را در کشور ضروری دانست. آنگاه به طرح سپاه دانش پرداخت که با همکاری ارتش به سرعت به اجرا در میآید. همچنین از وزارتخانههای کشور، بهداری و کشاورزی یاد کرد که در این امر به وزارت فرهنگ کمک کردهاند. او اعلام کرد که سه ماه دیگر افراد سپاه دانش به دهات خواهند رفت و با اشاره به اینکه سپاه دانش سواد و فرهنگ را در روستاها توسعه خواهد داد این تعبیر را به کار برد که ما شهر را به روستاها میبریم». وزیر فرهنگ در پایان سخنانش علاوه بر اینکه از سپاهیان دانش خواست در کار خود بکوشند، از بینندگان این برنامه و تمام مردم ایران هم خواست که در همهپرسی ششم بهمن شرکت کنند و به مواد یاد شده رأی مثبت دهند.[xxxv]
□ اقدامات تازه ایران برای دریافت وام از بانک جهانی
روزنامه اطلاعات از اقدامات سازمان برنامه برای اخذ وام از کنسرسیوم کشورهای عضو بانک جهانی خبر داد و ضمن آنکه دریافت آن را برای اجرای طرحهای برنامه سوم دانست، به سفر «مک دپارمیله» رئیس کارشناسان آن بانک اشاره کرد که چندی پیش به تهران آمده بود. (مک دپارمیله پس از این سفر، گزارشی در مورد وضعیت مالی ایران به بانک جهانی فرستاده است که همین امر، مسئولان بانک را به بررسی درخواست وام ایران واداشته است. این روزنامه به سفر جهانگیر آموزگار (وزیر سابق وزارت بازرگانی) به آمریکا هم اشاره کرده که به عنوان رئیس دفتر اقتصادی ایران در آمریکا با بانک جهانی برای دریافت وام مزبور که در حدود 49 میلیارد دلار گفته میشود تماسهای تازهای گرفته است. گفتنی است که سازمان برنامه اعلام کرده است چنانچه بانک جهانی اطلاعاتی به منظور اعطای این وام از ایران بخواهد این اطلاعات را دراختیار آن بانک قرار خواهد داد. از سوی دیگر یک مقام مطلع در آن سازمان گفته است که دریافت این وام از کنسرسیوم کشورهای عضو بانک جهانی قطعی شده است و وضعیت نهایی آن تا پایان سال جاری روشن خواهد شد.[xxxvi]
□ درخواست وام ایران و ترکیه از امریکا
عباس خلعتبری (دبیرکل سنتو) در مصاحبهای نام دو درخواستکننده وام عضو سنتو را از آمریکا فاش ساخت. به گفته او ایران و ترکیه دو عضو پیمان مرکزی هستند که از آمریکا کمک خواستهاند. خلعتبری در ادامه تاکید ورزید که دولت ایالات متحده آمریکا برای طرحهای منطقهای سازمان پیمان مرکزی (سنتو) کمک بلاعوض نمیکند. وی اگرچه از چگونگی این وام مطلبی نگفت، با این تأکید معلوم کرد که دو کشور ایران و ترکیه این کمک را به صورت بلاعوض از دولت آمریکا خواسته بودند که دولت آمریکا به آن مثبت ـ منفی رأی داده است. وی میزان وام ایران و ترکیه را جمعاً 000/900/21 دلار اعلام کرد که برای اتمام طرح یک خط آهن 200 کیلومتری و متصل کردن ایران و ترکیه به هم این وام را از آمریکا درخواست کردهاند. او با امیدواری یادآور شد که موضوع درخواست وامها اکنون در واشنگتن در حال بررسی است که در صورت موافقت، زمان بازپرداخت آن طولانی و با سود کم خواهد بود.[xxxvii]
□ وام آژانس کمک توسعه و عمران بینالمللی به ایران
به گزارش خبرگزاری آسوشیتدپرس، امشب آژانس کمک توسعه و عمران بینالمللی اعلام کرد وامی به مبلغ 15 میلیون دلار در اختیار دولت ایران قرار داده است. ایران با این وام بندرگاه تازهای را در نزدیکی بندرعباس خواهد ساخت این طرح به عنوان سومین برنامة عمرانی است و از طریق احداث جادهای ارتباطی، بندرعباس را به مراکز کشاورزی و صنعتی پیوند خواهد داد. سود وام مزبور 5/3 درصد و مدت بازپرداخت آن 25 سال است که دولت ایران برآورد کرده هزینه ریالی ساخت این بندرگاه 000/800/7 دلار است.[xxxviii]
پینوشتها:
[i]. آیتالله سیداحمد خوانساری به روایت اسناد، به کوشش عبدالله متولی، تهران، مرکز بررسی اسناد انقلاب اسلامی، 1383، ص 78.
[ii]. یاران امام به روایت اسناد ساواک ، ج 9 (حجتالله السلام فلسفی)، تهران، مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات، 1378، ص 180 و 181.
[iii]. یاران امام به روایت اسناد ساواک ، ج 9 (حجتالله السلام فلسفی)، همان، ص 181؛ روحانی، سیدحمید، بررسی و تحلیلی از نهضت امام خمینی، ج 1، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، 1376 ـ 1372، ص 234.
[iv]. قرآن کریم، سوره «نور» آیه 62.
[v]. دوانى، على، نهضت روحانیون ایران، ج 3، تهران ،مؤسسه خیریه و فرهنگی امام رضا (ع)، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، 1377، ص 214.
[vi]. خاطرات و مبارزات حجتالاسلام فلسفی، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، 1376، ص 247.
[vii]. یاران امام به روایت اسناد ساواک، ج 9 (حجتالله السلام فلسفی)، همان، ص181.
[viii]. عاقلی، باقر، روزشمار تاریخ ایران، ج 2، تهران، گفتار، 1377، ص 148.
[ix]. آیتالله سیداحمد خوانساری به روایت اسناد، همان، ص 77.
[x]. اسناد انقلاب اسلامی، ج 4، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، 1374 تا 1375، ص 20.
[xi]. روزنامه رسالت، ش 405، 6 خرداد 1366، ص 3.
[xii]. اسناد انقلاب اسلامی، ج 4، همان، ص 21.
[xiii]. فصلنامه یاد، ش 14، بهار 1368، ص 47.
[xiv]. خاطرات و مبارزات حجتالاسلام فلسفی، همان، ص 248.
[xv]. امام در آئینه اسناد، (سیر مبارزات امام خمینی به روایت اسناد شهربانی)، جلد اول، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، 1383، ص 248.
[xvi]. روزنامه اطلاعات، ش 11006، 3 بهمن 1341، ص 1 و 13 و 15.
[xvii]. خاطرات 15 خرداد، دفتر 6، به کوشش علی باقری، تهران، دفتر ادبیات انقلاب اسلامی (حوزه هنری)، 1347 تا 1378، ص 35.
[xviii]. کرباسچی، غلامرضا، هفت هزار روز تاریخ ایران و انقلاب اسلامی، جلد اول، بنیاد تاریخ انقلاب اسلامی، تهران، 1371، ص 118 و 119.
[xix]. فصلنامه یاد، ش 14، بهار 1368 ش، ص 51.
[xx]. یاران امام به روایت اسناد ساواک، ج 29 (آیتالله طالقانی)، تهران، مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات، 1381، ص 342 و 345.
[xxi]. نیکبخت، رحیم، زندگی و مبارزات شهید آیتالله قاضی طباطبایی، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، تهران، 1380 ، ص 167.
[xxii]. قیام پانزده خرداد به روایت اسناد ساواک، ج 1، تهران، مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات، 1378، ص 477.
[xxiii]. خاطرات 15 خرداد (شیراز)، دفتر 2، همان، ص 3.
[xxiv]. نجاتی، غلامرضا، تاریخ سیاسی بیست و پنج ساله ایران، ج 1، تهران، خدمات فرهنگی رسا، 1371،ص 214.
[xxv]. خدایی، بهمن، همهپرسیهای رژیم شاه، تهران، مرکز بررسی اسناد انقلاب اسلامی، 1381، ص 185 و 191.
[xxvi]. مجله ترقی، ش 1046، 8 بهمن 1341، ص 3.
[xxvii]. روزنامه کیهان، ش 5858، 3 بهمن 1341، ص 9.
[xxviii]. روزنامه اطلاعات، ش 11006، 3 بهمن 1341، ص 1 و 13.
[xxix]. همان.
[xxx]. روزنامه کیهان، ش 5858، 3 بهمن 1341، ص 9.
[xxxi]. روزنامه کیهان، ش 5857، 2 بهمن 1341، ص 1؛ روزنامه اطلاعات، ش 11005، 2 بهمن 1341، ص 16؛ روزنامه ملیون، ش 798، 4 بهمن 1341، ص 4.
[xxxii]. روزنامه کیهان، شمـ 5857، 2 بهمن 1341، ص 11 و 12؛ روزنامه اطلاعات، ش 11005، 2 بهمن 1341، ص 1و 13.
[xxxiii]. روزنامه اتحاد ملی، ش 743، 2 بهمن 1341، ص 1.
[xxxiv]. روزنامه کیهان، ش 5857، 2 بهمن 1341، ص 1 و 2.
[xxxv]. روزنامه کیهان، ش 5857، 2 بهمن 1341، ص 1 و 2.
[xxxvi]. روزنامه اطلاعات، ش 11005، 2 بهمن 1341، ص 8.
[xxxvii]. روزنامه کیهان، ش 5858، 3 بهمن 1341، ص 11 و 12.
[xxxviii]. همان، ص 12.
