شنبه 17 اسفند 1342 / 22 شوال 1383 / 7 مارس 1964
3 بازدید
استعفای دولت اسدالله علم
سرانجام پس از چندین روز از گذشت رواج شایعاتی دربارة تغییر دولت، صبح امروز اسدالله علم از نخست‌وزیری استعفا کرد. حدود ساعت 10 اسدالله علم به وزرای وزارتخانه‌ها تلفنی اطلاع داد که در جلسه هیئت دولت در کاخ نخست‌وزیری حاضر شوند. در این جلسه علم تصمیم خود را مبنی بر استعفای دولت به آگاهی وزرا رساند. دولت علم نوزده ماه و بیست روز در مصدر قدرت بود و در دوران نخست‌وزیری وی لایحه اصلاحات ارضی اجرا و قانون انتخابات اصلاح شد. انتخابات مجلسین شورای ملی و سنا برگزار و این مجالس تشکیل شد. از وقایع مهم دوران نخست‌وزیری علم شورش خوانین فارس و قیام 15 خرداد 1342 بود.[1]
متن استعفای اسدالله علم
اسدالله علم پس از اعلام استعفایش به وزرا، به ملاقات شاه رفت و استعفای دولت خود را تقدیم کرد. در بخشی از متن استعفانامة علم چنین آمده است: «... این جان‌نثار و عموم همکارانم که در گذشته، افتخار خدمتگزاری داشته‌ایم مفتخریم که بزرگترین و عالی‌ترین برنامه تحول اجتماعی قرون اخیر ایران کهن را که به ابتکار آن شاهنشاه بزرگ به ملت پرافتخار ایران پیشنهاد گردید اجرا نماییم. برنامه اصلاحات ارضی، تشکیل سپاه دانش، اصلاح قانون انتخابات، شرکت کارگران در منافع کارخانجات، ملی شدن جنگل‌ها و تنظیم قانون فروش کارخانجات دولتی به سرعت به انجام رسید...»[2]
موافقت شاه با استعفای اسدالله علم از نخست‌وزیری
شاه استعفای علم را پذیرفت و در پاسخ درخواست استعفای وی نوشت: «استعفای شما از سمت نخست‌وزیر ملاحظه و پذیرفته شد. خدمات پرارزشی که در حوزة نخست‌وزیری انجام داده‌اید بزرگترین افتخار شما خواهد بود؛ زیرا مصادف بوده است با انقلاب بزرگ 6 بهمن ماه 1341 و تمام اقدامات دیگری که در تکمیل انقلاب در سال 1342 انجام گرفت عواطف مخصوص خودمان را به شما و همکاران شما ابلاغ می‌نماییم. خدمتگزاری و صمیمیت و فداکاری شما را هرگز فراموش نخواهیم کرد».[3]
فرمان نخست‌وزیری حسنعلی منصور
پس از پذیرفتن استعفای اسدالله علم، شاه فرمان نخست‌وزیری حسنعلی منصور نماینده مجلس را صادر کرد. متن فرمان شاه چنین است: «جناب حسنعلی منصور، نظر به اعتمادی که به حسن لیاقت و کفایت شما مشهود است به موجب این دستخط به سمت نخست‌وزیری منصوب می‌شوید و مقرر می‌داریم که در تعیین هیئت وزیران مطالعات لازم را به عمل آورده نتیجه را به اطلاع ما برسانید. کاخ مرمر ـ 17 اسفند 1342 ـ شاه».[4]
گزارش یونایتدپرس دربارة تغییر کابینه
خبرگزاری یونایتدپرس دربارة تغییر کابینه و نخست‌وزیر شدن حسنعلی منصور گزارش داده که حزب ایران نوین به رهبری حسنعلی منصور سه چهارم از کرسی‌های مجلس ایران را در اختیار گرفته است. نخست‌وزیر جدید طرفدار امریکا است. خبر تغییر دولت از دو هفته پیش در تهران شایع بود و نظر عمومی بر این بود که این تغییر پس از بازگشت شاه از سفر اروپا صورت خواهد گرفت. اسدالله علم به خبرنگاران گفت که وی به وظایف خود به عنوان آجودان شاه ادامه خواهد داد ولی بیشتر وقتش را صرف سمت جدید خود، ریاست دانشگاه شیراز، خواهد نمود. منصور به این دلیل به مقام نخست‌وزیری تعیین شده که از پشتیبانی کامل مجلس برخوردار است و خواهد توانست عناصر جوان و فعال را در اندک مدت و در راه اصلاحات رهبری کند.[5]
اعضای کابینه حسنعلی منصور
ساعت 16، حسنعلی منصور به حضور شاه رسید و اعضای کابینه جدید را بدین شرح معرفی کرد: دکتر جمشید آموزگار وزیر بهداری؛ عباس آرام وزیر امورخارجه؛ عطاءالله خسروانی وزیر کار و خدمات اجتماعی؛ نصرت‌الله معینیان وزیر اطلاعات؛ دکتر علینقی عالیخانی وزیر اقتصاد؛ سپهبد اسمعیل ریاحی وزیر کشاورزی؛ سپهبد اسدالله صنیعی وزیر جنگ؛ دکتر منوچهر گودرزی وزیر مشاور و دبیرکل شورای عالی اداری کشور، دکتر باقر عاملی وزیر دادگستری؛ دکتر محمود کشفیان وزیر راه؛ دکتر فرهنگ شفیعی وزیر پست و تلگراف و تلفن؛ دکتر محمد نصیری وزیر مشاور؛ امیرعباس هویدا وزیر دارایی؛ دکتر ناصر یگانه وزیر مشاور و معاون پارلمانی نخست‌وزیر؛ دکتر عبدالعلی جهانشاهی وزیر فرهنگ؛ دکتر هوشنگ نهاوندی وزیر آبادانی و مسکن؛ مهندس منصور روحانی وزیر آب و برق؛ سرلشکر حسن پاکروان معاون نخست‌وزیر و رئیس سازمان اطلاعات و امنیت کشور؛ مهرداد پهلبد معاون نخست‌وزیر و رئیس هنرهای زیبای کشور؛ دکتر قاسم رضایی معاون نخست‌وزیر و سرپرست سازمان جلب سیاحان. در کابینه حسنعلی منصور پنج تن از وزرای کابینه اسدالله علم سمت‌های خود را حفظ کردند. [6]
تشکیل سه وزارتخانه جدید
با تغییر دولت سه وزارتخانه جدید برای تسهیل اجرای امور کشور تأسیس شد که عبارتند از: وزارت آب و برق، وزارت آبادانی و مسکن؛ و ادارة کل انتشارات و تبلیغات که به «وزارت اطلاعات» تبدیل شد و کلیه امور اطلاعاتی و تبلیغاتی ایران را در داخل و خارج از کشور عهده‌دار خواهد شد.[7]
کنفرانس خبری نخست‌وزیر جدید
حسنعلی منصور پس از معرفی کابینه خود در مصاحبه‌ای مطبوعاتی اظهار داشت: «دولت وی قبل از هر چیز متوجه مسائل اقتصادی خواهد بود». وی دربارة سیاست خارجی نیز گفت: «دولت من از همان سیاست خارجی عاقلانه‌ای که تا به حال به وسیله دولت سابق و تأیید شاه اتخاذ شده بود و بر مبنای بهبود روابط با تمام کشورها و مخصوصاً با همسایگان هم‌جوار استوار است پیروی خواهد کرد». او در ادامه بیان داشت: «تمام وزرای کابینه جدید، به استثنای چند نفر، همه در خارج و اکثر آنها در فرانسه تحصیل کرده‌اند. تمام وزرای جدید از کارشناسانی هستند که امتحان خود را داده‌اند و عضو گروه ترقی‌خواه هستند». او اظهار نمود «برنامه 24 ماده‌ای دولت شامل اجرای اصلاحات اداری و اقتصادی و اجرای طرح اصلاحات شش ماده‌ای شاه است و در زمینه سیاست خارجی ایران همچنان عضو وفادار سازمان پیمان مرکزی (سنتو) که اتحادیه دفاعی شمال خاورمیانه است، باقی خواهد ماند».[8]
تلگرام روحانیون حوزه علمیه قم به نخست‌وزیر جدید
عده‌ای از روحانیون و فضلای حوزة علمیه قم طی تلگرامی خطاب به دولت حسنعلی منصور ضمن اعتراض به دولت سابق و انتقاد از عملکرد آن، خواستار آزادی آیت‌الله خمینی و آیت‌الله طالقانی شدند. در متن تلگرام چنین آمده است: «رونوشت به حضرت آیت‌الله العظمی آقای خمینی مدظله؛ رونوشت به آیت‌الله قمی دامت برکاته. جناب آقای منصور، نخست‌وزیر ایران، در دولت سابق تجاوزهایی به حریم مقدس دین و قانون اساسی کشور و اصول دمکراسی و ساحت قدس روحانیت انجام گرفت؛ به طوری که قاطبه ملت از آن متنفر و منزجر شدند. کشتارهای وحشیانه، شکنجه‌های قرون وسطایی، سلب آزادی قلم و بیان و پر کردن زندان‌ها از افراد آزاده... ملت نشان داد گویا از دولت سابق و از اصول دمکراسی جز خونریزی و زندان کردن و ایجاد خفقان عمومی چیزی فرا نگرفته است. آقای منصور در عصری که ملت‌های استعمارزده بندهای اسارت و استبداد را پاره می‌کنند نمی‌توان مردم رشید و آزاده ایران را به زنجیر کشیده و نیروی عظیم احساسات مذهبی و ملی ایشان را نادیده گرفت و با وعده‌های پوچ و سیاست دفع‌الوقت سرگرم نمود.
آقای نخست‌وزیر، ملت مسلمان ایران، بخصوص جامعة روحانیت، دیگر تاب تحمل زندانی بودن مرجع عالی‌قدر حضرت آیت‌الله العظمی خمینی و حجت‌الاسلام طالقانی را ندارند و با بی‌صبری هرچه تمام‌تر منتظر خلاصی ایشان هستند. اگر بنا است در دولت شما به خواسته‌های ملی توجهی شود باید همه زندانیان آزاد شوند و تصویب‌نامه‌های ضددینی که به حکم قانون اساسی رسمیت ندارد ملغی، اصول ضدانسانی و آزادی‌کش متروک و به وضع رقت‌بار اقتصادی مملکت رسیدگی شود. در خاتمه پیروزی نهایی ملت رشید ایران و ترقی و تعالی میهن عزیز را تحت رهبری زمامداران لایق و دیندار از پروردگار متعال خواستاریم.[9]
تلگرام آیت‌الله خویی به نخست‌وزیر جدید
تلگرامی از طرف آیت‌الله ابوالقاسم خویی به حسنعلی منصور نخست‌وزیر جدید، مخابره شد. در این تلگرام روش ضد ملی دولت تقبیح و برقراری عدل و داد خواسته شده است و در ادامه آن به توقیف آیت‌الله خمینی و آیت‌الله قمی اعتراض شده است. اخیراً متن این تلگرام انتشار یافته است.[10]
دومین دادگاه تجدیدنظر سران نهضت آزادی
دومین جلسه دادگاه محاکمه تجدیدنظر سران جمعیت نهضت آزادی برگزار شد. در این جلسه سرهنگ پگاهی، وکیل دوم مهدی بازرگان به دلیل عدم حضور هیئت منصفه صلاحیت دادگاه را رد کرد. همچنین امروز چند نفر از اعضای نهضت آزادی در نامه‌ای خطاب به روزنامه کیهان خواستار چاپ متن سخنرانی بازرگان در جلسه اول دادگاه تجدیدنظر شدند.[11]
اعلامیه دربار شاهی به مناسبت درگذشت پادشاه یونان
به مناسبت درگذشت پادشاه یونان از طرف دربار شاهنشاهی اعلامیه‌ای منتشر شد که در آن آمده است: از امروز به مدت پنج روز پرچم سلطنتی نیمه افراشته خواهد بود.[12]
نهمین جلسه کنفرانس اکافه
نهمین جلسه کنفرانس اکافه به ریاست دکتر طیبی در تالار کنفرانس هتل هیلتون تشکیل شد. در این جلسه دربارة تشکیل یک انستیتوی آسیایی به کمک همه کشورهای عضو صحبت شد. نماینده کشورهای سامرای غربی، هلند و شوروی آمادگی خود را برای هرگونه کمک اقتصادی و کارشناسی اعلام کردند. سپس، رئیس هیئت توسعه کمک‌های فنی سازمان ملل، اظهار داشت در سال 65 ـ 1964 م میزان کمک‌های سازمان ملل به کشورهای آسیایی 12 میلیون و 300 هزار دلار خواهد بود و در این مورد به کشورهایی که به تازگی استقلال یافته‌اند توجه بیشتری خواهد شد.[13]
پی‌نوشت‌ها:
[1]ـ روزنامه کیهان، ش 6187، 17/12/1342، ص 15.
[2]ـ روزنامه پست تهران، ش 3134، 17/12/1342، ص 1 و 7.
[3]ـ همان، ش 3135، 18/12/1342، ص 1 و 7.
[4]ـ روزنامه کیهان، ش 6190، 20/12/1342، ص 12.
[5]ـ بولتن خبرگزاری پارس محرمانه، ش 283، 18/12/1342، ص 5 و 6.
[6]ـ روزنامه پست تهران، ش 3135، 18/12/1342، ص 1 و 7.
[7]ـ مجله اطلاعات هفتگی، ش 1168، 23/12/1342، ص 2.
[8]ـ بولتن خبرگزاری پارس محرمانه، ش 284، 19/12/1342، ص 6 و 7.
[9]ـ یاران امام به روایت اسناد ساواک، ج 3: محمدعلی حیدری، تهران، مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات، 1381، ص 11.
[10]ـ حجتی کرمانی، علی، بعثت، ارگان مخفی دانشجویان حوزه علمیه قم، تهران، سروش، 1376، ص 76.
[11]ـ ترکمان، محمد، یادنامه دکتر یدالله سحابی، بنیاد فرهنگی مهندس مهدی بازرگان، تهران، قلم، 1383، ص 184.
[12]ـ روزنامه کیهان، ش 6187، 17/12/1342، ص 16.
[13]ـ روزنامه پست تهران، ش 3135، 18/12/1342، ص 1 و 2.
