جمعه 17 خرداد 1342/14 محرم 1383/ 7 ژوئن 1963
2 بازدید
± ارتجاع سیاه از نگاه محمدرضا پهلوی
محمدرضا پهلوی در سخنرانی امروز خود که از رادیوی ایران پخش شد، به حوادث دو روز گذشته پرداخت و از ارتجاع سیاه سخن گفت. او همانند گذشته در قسمتی از سخنانش بدون آنکه از گروه یا قشری نامی ببرد، مخالفان خود را «مرتجعین سیاه» لقب داد و آنان را باعث و عامل اصلی تمام اتفاقات و ناآرامیها و خرابیهایی دانست که در چند روز گذشته در تهران و چند شهر دیگر کشور به وجود آمده است. شاه در بخشی از سخنانش گفت: «ارتجاع سیاه، لولة آب را منفجر کرد؛ ارتجاع سیاه، برق تهران را خاموش کرد؛ ارتجاع سیاه، کیوسکهای تلفن عمومی را از کار انداخت. چون به نظر او، اینها مظاهر تمدن هستند و باید از بین بروند. ارتجاع سیاه با اینها مخالف است و میخواهد به پنجاه سال پیش برگردد. باید بگویم که متأسفانه چه کسانی بساط پانزدهم خرداد را به راه انداختند. کما اینکه در میان کسانی که زخمی شدهاند یا دستگیر شدهاند، خیلی از آنها میگفتند که ما چهکار کنیم؟ به ما 25 ریال پول داده بودند و میگفتند در کوچهها بدوید و بگویید زنده باد فلانی. ما میدانیم این وجوه از کجا رسیده و به شما ملت ایران به زودی جزئیات گفته خواهد شد. فقط این موضوع اولاً از لحاظ ایرانیت یک ایرانی که پول خارجی را بگیرد و بر ضد جامعة خودش اقدام کند، این را چه میشود گفت؟ و دوم [اینکه] یک نفر شیعه پول بگیرد از یک مسلمان غیرشیعه، این چیست؟ و این خونهایی که در روز 15 خرداد ریخته شد، به گردن کیست و کی مسئول این خونهاست؟» محمدرضا پهلوی در ادامه خطاب به ملت ایران افزود: «باید به شما بگویم کسانی که بساط 15 خرداد را راه انداخته و باعث ریخته شدن خونها شدهاند، به زودی به سزای اعمال خودشان خواهند رسید».[1]
± تهدید عالمان دینی به محاکمة نظامی
تظاهرات و پشتیبانیهای مردم از آیتالله خمینی که در دو روز گذشته در تهران، قم و چند شهر دیگر صورت پذیرفت، همچنان توجه مقامات بلندپایة مملکت را به خود مشغول کرده، آنها را در نوعی بهتزدگی ناگهانی فرو برده است. به طوری که اسدالله علم، نخستوزیر به ناچار وقایع رویداده در روزهای گذشته را در مصاحبهای که با شرکت نمایندگان خبرگزاریهای خارجی ترتیب یافته بود، پیش کشیده، گفت: «توطئة خطرناکی بر ضد مصالح و اصلاحات و ترقی ایران در جریان امر کشف شد. سردستههای خرابکاران توقیف شده و تسلیم محاکم حکومت نظامی شدهاند». علم در بخشی دیگر از مصاحبهاش با خبرگزاری پارس، ارائه توضیحات بیشتر را به روزهای آینده موکول کرد و افزود: «جزئیات اسرار را بعداً به اطلاع عامة مردم میرسانم. همینقدر باید بگویم که توطئهکنندگان تصمیم داشتند اکثر مظاهر فرهنگ و تمدن را جاهلانه از میان بردارند. از قبیل مرکز برق، تلفن، آب، دبستانها و دبیرستانهای دخترانه و سینماها [که] دولت توانست به موقع توطئه را کشف و سرکوب کند».[2] وی در ادامه اعلام کرد که پانزده نفر از بزرگترین پیشوایان مذهبی کشور که در آشوبهای اخیر ضد دولتی دست داشتهاند، دستگیر شده و به زودی تسلیم محکمة نظامی خواهند شد. او با اشاره به پنهان شدن عدهای از سران مخالف دولتش، افزود که ما رؤسای آنها را دستگیر کردهایم.[3] در پایان هم با اشاره به برقراری مقررات حکومت نظامی در تهران، یادآور شد که چنانچه مشاهده شود باز هم دشمنان در این راه قدم برمیدارند، به شدت تعقیب خواهند شد.[4]
± احضار پیشکار آیتالله خمینی به تهران
بر حسب دستور نعمتالله نصیری (رئیس شهربانی کل کشور و فرماندار نظامی تهران و حومه) شهربانی قم مأموریت یافت که پیشکار آیتالله خمینی به نام سیدمحمد ورامینی را در کوتاهترین زمان ممکن راهی تهران کند. دستور نصیری را سرهنگ ستاد صمدیانپور در تلگرام فوری به رئیس شهربانی قم مخابره کرد و ضمن آن تذکر داد غیر از وی مقام دیگری حق کشف آن را ندارد، یادآور شد که رونوشتی از تلگرام را در اختیار سرهنگ بدیعی (رئیس ساواک قم) قرار دهد. متن تلگرام او به شرح زیر است: «تیمسار ریاست شهربانی کل و فرماندار نظامی فرمودند رئیس شهربانی و ساواک قم مأموریت دارند که پس از بررسی کامل و تشریک مساعی لازم، پیشکار خمینی را با دفتر حساب سال 42[13] به هر ترتیبی که مقتضی بدانند، به تهران اعزام دارند که خود را به ستاد فرمانداری معرفی کنند. ممکن است از تمایل او برای دیدن خمینی در تهران که قرار بود دوا هم برای او بیاورند، در این مورد استفاده شود. در هر صورت این دفتر که عایدات و خرجهایی را که کردهاند نشان میدهد، مورد لزوم قطعی بوده و بایستی به هر ترتیبی که شده، این شخص و این دفتر در حداقل مدت فرستاده شوند».[5]
± ادامة مبارزة آیتالله خمینی
ادارة دوم سازمان ویژه، وابسته به ستاد بزرگ ارتشتاران شاهنشاهی، در اطلاعیة سری به ساواک مرکزی گزارش داد که آیتالله خمینی برای آنکه مبارزة خود را حادتر نماید، زن و بچهاش را به همراه پسر بزرگش، مصطفی، راهی نجف کرده است و در شهرهای ایران با اعزام پیکهایی با تعدادی از علما تماس دارد. این گزارش اسامی سیزده تن از علمایی را که به زعم خود طرف تماس آیتالله خمینی هستند، ذکر کرده است:
1ـ آیتالله خوانساری در تهران 2ـ آیتالله میلانی در مشهد 3ـ آیتالله خراسانی در مشهد 4ـ آیتالله صالحی در کرمان 5ـ آیتالله آخوند بهرامی در تهران 6ـ آیتالله نجفی بروجردی در بروجرد 7ـ آیتالله اهری در تبریز 8ـ آیتالله صدوقی در یزد 9ـ آیتالله محلاتی در شیراز 10ـ آیتالله سیدعلی رامهرمزی (بهبهانی) در اهواز 11ـ آیتالله شیخ عبدالرسول قائمی در آبادان 12ـ آیتالله یثربی در کاشان و 13ـ آیتالله علاقمند در سمنان.[6]
± سفر آیتالله شریعتمداری به تهران
در پی مصاحبة تند و نگرانکنندة نخستوزیر که حکایت از تشکیل دادگاه نظامی برای رهبران دستگیر شدة مذهبی دارد، آیتالله سیدکاظم شریعتمداری در ساعت 11 شب، قم را به سمت تهران ترک کرد. او به توصیه و خواهش بدیعی (رئیس ساواک قم) هم وقعی ننهاده،[7] پیش از حرکت در جمع طلاب علوم دینی سوگند یاد نمود که تا آیتالله خمینی را آزاد ننماید، به قم مراجعت نخواهد کرد.[8] و چون راه قم به تهران توسط قوای انتظامی در محاصره بود، در حالی که در یک جیپ نشسته بود، از پشت محلة صفائیه وارد جاده شده، راهی پایتخت گردید.[9]
± حرام بودن کمک به دولت ایران
آیتالله سیدابوالقاسم خویی که در نجف اشرف اقامت دارد، به دنبال کسب آگاهی از اوضاع داخلی کشورش، به اعتراض برخاست و در مخالفت با اقدامات دولت ایران و اعلام پشتیبانی از آیتالله خمینی که گرفتار دولت شده است، اعلامیهای صادر کرد و ضمن اشاره به آیهای از قرآن کریم، بر عموم ملت مسلمان واجب شمرد که از همراهی و کمک به ستمگران خودداری کنند. وی در این اعلامیه کمک به ظالمان را بزرگترین فعل حرام در اسلام دانسته، تصریح نمود که در حرمت این کار بین علمای اعلام اختلاف نظری وجود ندارد. وی افزود: «نظر به اینکه دولت فعلی ایران برای پیشرفت مقاصد شوم خود که مخالف مقررات دین اسلام است، از هرگونه تعدی و ظلم و زدن و کشتن و زندان بردن آقایان علمای اعلام، طلاب علوم دینیه و سایر طبقات مؤمنین مضایقه ندارد، بر هر فردی از افراد مسلمان، در هر لباس و هر مقامی که باشند، واجب است که از همکاری با این دولت خائن خودداری نمایند و بر تمام مسلمانان لازم است استغاثة حضرت سیدالشهدا حسین بن علی علیهالسلام را در نظر گرفته و از دین مقدس اسلام دفاع نمایند».[10]
± اعلامیة آیتالله بهبهانی
تعدادی از علمای عظام به منظور ابراز همدردی با آیتالله خمینی و انجام اقدامات لازم برای آزادی وی از بازداشتگاه، اعلامیههایی صادر کردهاند. امروز نیز اعلامیة زیر از سوی آیتالله سیدمحمد بهبهانی منتشر گردید: «ان عِشتَ اراک الدهر عجباً! البته ملت مسلمان ایران شاهد جریانات چند روز قبل بوده و خود از مقاصد و مساعی مشروعة علمای قم و نجف اشرف و طهران و مشهد مقدس و سایر بلاد پشتیبانی نموده و شرکت داشتهاند و از زمانی که دولت مبادرت به اعمال خلاف شرع و قانون نمود، تذکرات لازم از طرف علمای اعلام، چه مستقیم و چه به وسیلة اعلامیه داده میشد و هرچه ابرام میگردید که دولت از اعمال خلاف رویه در مملکت اسلامی صرف نظر نماید، عملاً مشاهده میشد که توجیهی نشده و بر جسارت خود میافزود و تذکرات آقایان علما را حمل بر ضعف و پریشانی میکرد و وظیفة آقایان اعلام را خطیرتر و سنگینتر مینمود تا بالاخره منجر به واقعة فجیعة مدرسة فیضیه گردید که در روز شهادت حضرت جعفر بن محمد الصادق علیهماالسلام یک عده از طلاب علوم دینی را در موقعی که مشغول عزاداری بودند، بدون هیچگونه مجوزی مورد حمله قرار داده که شرح اعمال بیرحمانة آنها قابل ذکر نبوده و قلم از تشریح آن شرمسار است و علمای اعلام و ملت مسلمان با کمال متانت، صبر و شکیبایی نموده و دست دعا و توسل به پیشگاه مقدس حضرت ربالعزه و اولیای دین مبین بلند نموده و مخصوصاً در ایام عزاداری عاشورا کشف این مظالم را از درگاه الهی خواستار شدند. ولی دولت و دستگاه جابرة ضد انسانی آن، در مقابل این همه جنایات و فجایع عدیده، به جای استمالت و پشتیبانی و ایجاد محیط مساعد برای حل مشکلات، دست به تبلیغات و جنایاتی زده است که به هیچوجه برای روحانیون و ملت مسلمان ایران قابل تحمل نمیباشد. خاصه دست تعدی به ساحت علمای اعلام مخصوصاً حضرات آیات حضرت آقای خمینی در قم و آقای قمی در مشهد و آقای محلاتی در شیراز دامت برکاتهم و جمعی از وعاظ و مبلغین عظام که لسان ایشان لسان اسلام است، دراز نموده و دست به کشت و کشتار بیرحمانة یک مشت مردم مسلمان بیدفاع زده که تاریخ آن را ثبت و لکة ننگین سیاهی از حکومت ظالمانه به دنیا اعلام میکند. بئس ما قدّمت لهم انفسهم عن سخط الله علیهم و فی العذاب هم خالدون. و با تهمت و افترا خواسته است ساحت مقدس روحانیت را آلوده به اعمالی نماید که عقلاً و منطقاً همیشه دور و مبرّی از این اعمال بودهاند و سابقه نداشته است که علمای روحانی با یک دولت خارجی اسلامی یا غیر اسلامی ارتباط داشته، که در این موقع حساس داشته باشد. بلکه علما همیشه و در هر تاریخ به دولتهای وقت تعرض داشتهاند و منشأ بیشتر آن تعرضات، همین ارتباط نامشروع و عبیدانه با دول خارجی بوده است که بنا به حکم قرآن، دولت اسلامی نباید دست تجاوزکارانة دول خارجی را بفشارد یا قبول اوامر و مناهی آن را در مورد مملکت اسلامی بنماید. اگر متصدیان امور خیال کردهاند که با این اتهامات کاذبه و بیاساس میتوانند اذهان عمومی را مشوب نموده و یا حقیر و سایر علمای اعلام را از انجام وظایف مشروعة خود که پیروی از احکام مقدسة الهیه است بازدارند، زهی خیال فاسد. روحانیت مذهب مقدس جعفری صلواتالله علیه به حول و قوة الهیه و مدد حضرت ولیعصر ارواحنا فداه و کمک ملت متعصب ایران، تا جان در بدن دارند در مقابل این اعمال و فجایع ناشیانة دولت (و هر که شریک و سهیم در آن باشد) مجدانه مقاومت خواهد نمود و به پیروی از انبیا و اولیای خدا از هیچگونه مصائب و متاعبی هراس نداشته و شهادت را ارث دینی خود میداند و البته ملت مسلمان و پیروان مذهب مقدس به حکم محکم حضرت ولی عصر ارواحنا فداه ملزم به اطاعت از اعلام و مراجع خواهند بود».[11]
± وضعیت تهران در گزارشهای ساواک
گزارشهای پیدرپی مأموران ساواک از نقاط مختلف شهر تهران حاکی از آن است که هنوز با وجود اعلام و استقرار حکومت نظامی در تهران، تحرکات و تجمعاتی در برخی از خیابانها و معابر عمومی صورت میپذیرد. این گزارشها اکثراً کوتاه بوده، به وسیلة تلفن یا بیسیم در اختیار ساواک تهران قرار گرفته است. بر اساس گزارشهای یاد شده، وقایع جاری در سطح شهر تهران با رعایت ترتیب زمان به شرح زیر است:
ساعت 10:20 عدهای که تعدادشان در حدود سی نفر تخمین زده شده، در مقابل مسجد آقامحمود واقع در بازارچة مروی تجمع کردهاند. این افراد چوب و چماق و کارد به دست [دارند] و درصددند که تظاهراتی کنند. هیچ مأمور انتظامی و پلیسی هم در محل حضور ندارد.
ساعت 11:00 جمعیت قابل توجهی در خیابان ناصرخسرو و جلوی بازار اجتماع کردهاند. عدهای از مردم که در گوشه و کنار ایستادهاند، رو به مأموران دولتی ناسزا میگویند. سربازان ارتشی هم جیپهایی را که در میدان توپخانه آرایش نظامی گرفته بودند، از آنجا خارج کردند.
ساعت 11:30 اگرچه اوضاع در جلوی ادارة راهنمایی و رانندگی عادی است، اما صدای انفجاری که از تانک مستقر در آنجا بلند شد، مردم عادی را وحشتزده ساخت و موجب گردید که همگی متفرق شوند. سربازان روی تانک مزبور، مشغول کشیدن چادر بر آن هستند. مقارن ظهر در مسیر بین پپسیکولا و میدان 24 اسفند، تظاهرکنندگان یک جیپ استیشن پلیس را به آتش کشیده، رانندة آن را کشتند. آنان قصد حمله و تصرف کلانتری 12 را داشتند که مأموران کلانتری آنها را از این کار بازداشتند. در این درگیری عدهای از متظاهرین کشته شدند.
ساعت 13:00 در خیابان استخر حسنآباد و خیابان شیخ هادی سه نفر که پیراهن سیاه بر تن داشتند و سوار سهچرخه بودند، اعلامیهای را توزیع میکردند که در آن نوشته شده است: «مردم! فردا تعطیل عمومی و عزای ملی است. برای تشکیل دمونستراسیون (در اصل دموسراسیون) در میدان بهارستان آماده شوید».
ساعت 15:30 در میدان شاهپور یک عده تانک و زرهپوش به عنوان احتیاط استقرار دارند. [12]
± وحدت بازاریان و روحانیان
ساواک گزارش داده است که در روزهای اخیر، روابط موجود میان بازاریان و روحانیون انسجام بیشتری پیدا کرده است به طوری که در مجامع بازاری و مذهبی گفته میشود روحانیون خطاب به افراد بازاری توصیه نمودهاند وقتی ماه محرم به اتمام رسید و سینماهای تهران بازگشایی شدند، طبق نقشة از قبل تعیین شده، در ساعات معین (سانس آخر) به سینما رفته، سالنها را به آتش خواهند کشید. همچنین بازاریان اظهار میکنند که تا آزادی آیتالله خمینی درصددند مغازههای خود را بسته نگه دارند و تعطیلی بازار را ادامه دهند. این اقدام آنان خبر از شروع اعتصاب در بازار تهران میدهد.
خبر دیگر در بین بازاریان این است که در روز دستگیری آیتلله خمینی در قم، پسر وی کشته شده است. عدهای هم میگویند که تعدادی کفنپوش ورامینی یا دماوندی به طرف تهران آمده بودند که مأموران انتظامی از ورود آنها به پایتخت جلوگیری به عمل آوردهاند. حتی بر اثر مقاومت کفنپوشان، مجبور به تیراندازی شده، در نتیجه افرادی را تیرباران کردهاند. ضمناً گفته میشود که چند تن از رجال و متنفذین برای آزادی آیتلله خمینی نزد محمدرضا شاه رفته، از وی تقاضا کردهاند که دستور آزادی آیتالله را صادر کند ولی شاه ضمن مخالفت با درخواست آنها، افزوده است که فعلاً در زندان باشد تا تکلیفش روشن شود.[13]
± دستگیری آیتالله دستغیب
ساواک شیراز پیوسته در پی بازداشت آیتالله سیدعبدالحسین دستغیب بود که در چند روز گذشته توفیقی به دست نیاورد. اما یکباره آیتالله دستغیب بنا بر اطمینان و اعتمادی که به سرتیپ منوچهری داشت، به وی تلفنی اطلاع داد که: «من هم میخواهم نزد آقایان [علما] به تهران بروم» مشروط بر اینکه خود وی شخصاً برای اعزامش اقدامی کند. در این زمان رئیس ساواک استان فارس در مرخصی به سر میبرد و هاشمی، مشاور ادارة امور ساواک فارس، موضوع را به اطلاع رئیس ساواک فارس رساند و با صلاحدید وی و به همراه چند مأمور محافظ، به محلی که آیتالله دستغیب نشانی آنجا را گفته بود، رفته، او را به ساواک استان منتقل کرد. به رغم پافشاری آیتالله مبنی بر اینکه همین امروز به تهران اعزام شود، مسئولان فارس پس از کسب تکلیف از مرکز، اعلام کردند که او را فردا راهی تهران خواهند کرد.[14] بنابراین طبق برنامه مقرر است که آیتالله در ساعت 5 بامداد فردا با هواپیمای داکوتای ارتش و به همراه یکی از مأموران ساواک به نام سیاوش به تهران اعزام شود.[15] ساواک شیراز در تلگرامی به تهران، یادآور شده است که در ساعت 7 صبح فردا، هنگام فرود هواپیمای حامل آیتالله، وسیله و مراقبت لازم در فرودگاه مهیا باشد. در ادامه افزود که: «چون نامبرده شخصی است بیمار و معلول و هیچگونه آلودگی سیاسی نداشته و به علت تعصب مذهبی و دیانت مورد حمایت طبقات مختلف بوده، افرادی که نظریات سیاسی دارند، آن را آلت دست قرار داده و بهرهبرداری نمودهاند. لذا تقاضا میشود در زندان با وی خوشرفتاری و وسیلة آزادی او فراهم باشد».[16]
± نامة فضلالله محلاتی خطاب به آیتالله شریعتمداری
حجتالاسلام فضلالله محلاتی که در شیراز مخفی شده و پنهانی زندگی میکند، نامهای خطاب به آیتالله شریعتمداری نوشته، آن را به طور سفارشی توسط فردی برای وی فرستاده است که امروز مأموران شهربانی قم، حامل نامه را دستگیر کردند و نامة او را به دست آوردند. شهربانی قم در نخستین اقدام، نامه را در اختیار ساواک قرار داد که متن آن به شرح زیر است: «حضور حضرت آقای آیتالله سیدکاظم شریعتمداری. مصیبتهای وارده بر عالم اسلام و جامعة روحانیت را به حضرتعالی تسلیت عرض [میکنم.] ضمناً خاطر محترم را مستحضر میدارد مردم داغدیده و جامعة روحانیت، فقط منتظر صدور اوامر جنابعالی هستند. چشم امید همه به حضرتعالی دوخته [شده است]، آقایان مرتباً در تهران جلسه دارند، بنده خود در خفاگاه به سر میبرم. الساعه آقایان علما در منزل سیدآقای خلخالی اجتماع دارند. تصمیم بر این گرفته شده که اعلامیه منتشر نموده، فردا خودشان را معرفی نمایند. بنده تلفن کردم به حامل نامه تذکر دادم که به آیتالله تذکر دهید که راه، منحصر به این است که دستور فرمایید تمام ماها را بگیرند یا اینکه آقای خمینی و آقایان را رها کنند. با مجامله، دیگر حیثیتی برای روحانیت باقی نخواهد ماند. اعلامیة آقایان امروز منتشر خواهد شد. آیتالله میلانی با هواپیما حرکت ولی او را مجبور کردند که با هواپیما مراجعت کند و فعلاً در منزلش در مشهد به سر میبرد. آقای خمینی در لشکر یک زرهی به سر میبرد. از مسگرآباد اطلاع گرفتم تا دیروز 1221 نفر را زیر خاک کردند. بقیة اجساد را شب گذشته با اتومبیل زبالهکشی به بیابان بردهاند. اهل علم جوانی (یک جوان اهل علم) به نام سیدمرتضی میلانی جلو مسجد سید عزیزالله عبور میکرده، او را تیر زدند و مغزش متلاشی شد. به هر حال از ترس قوای انتظامی کسی قدرت بیرون آمدن را ندارد. دههزار خانواده عزادار است. شما راحت نخوابید. بهترین راه این است که اول حضرتعالی حرکت نموده و خودتان را به دستگاه معرفی نمایید و به دنبال شما بقیة علما و مسلمین هم دنبال خواهند آمد. راه دیگری نیست؛ تعیین وظیفه فرمایید. این زندگی برای شما و دیگران ارزش ندارد. جواب فوری وسیلة حامل مرقوم فرمایید. با قلبی افسرده ولی با عزمی راسخ منتظر امر شما و در اختیار حضرتعالی هستم. دعاگو، فضلالله محلاتی».[17]
± انتقال حجتالاسلام خامنهای به مشهد
حجتالاسلام سیدعلی خامنهای که با شروع ایام محرم در بیرجند مشغول تبلیغ بود و از چندی پیش به علت سخنرانیهای اعتراضآمیزش ممنوعالمنبر شده، توسط چند تن از مأموران شهربانی به مشهد انتقال یافت. هنگام خروج وی از مدرسة بیرجند، عدة زیادی از اهالی آن منطقه تجمع کرده، برای بدرقهاش تا ساختمان ژاندارمری وی را همراهی کردند. مأموران شهربانی طبق دستوری که داشتند، بدون توقف، یکسره تا مشهد راه پیمودند. جیپ حامل حجتالاسلام خامنهای شب هنگام وارد مشهد شد. چون زندانهای مشهد از بازداشتیهای چند روز اخیر پر شده بود، شهربانی مشهد وی را به کلانتری یک فرستادند. در آنجا مدتی مورد اهانت و آزار زبانی مأموران قرار گرفت. دقایقی بعد رئیس کلانتری در گوشة حیاط جایی را برای وی تدارک دید که سرانجام در تاریکخانة زیرزمین کلانتری که محل نگهداری زندانیان بزهکار و خطرناک است، زندانی شد. باوجود این، به علت ناراحتی قلبی نتوانست در آنجا بماند و با اعلام آن، شب را در محلی که قهوهخانة کلانتری بود، سپری کرد.[18]
± درخواست طرفداران آیتالله خمینی از مردم
ساواک مدعی شده که گزارشهای رسیده از شهر قم، حکایت از آن دارد که طرفداران آیتالله خمینی از مردم میخواهند که جداً در برابر نیروهای ارتش مقاومت کنند و به مسلمانان مؤمن اطمینان میدهند که اگر در این راه کشته شوند، یک راست به بهشت خواهند رفت.[19]
± گزارش ساواک از آرامش در شهرستانها
بیشتر گزارشهایی که از ساواکیهای شهرستانها به تهران فرستاده شده، حاکی از آن است که در 24 ساعت اخیر در منطقة استحفاظی آنها اتفاق قابل عرضی مشهود نبوده، آرامش برقرار است.[20] لیکن بر پایة گزارشی که ساواک آذربایجان غربی به سازمان متبوع خود در تهران ارسال کرده، میتوان گفت در این چند روز گذشته، کمیسیونهای امنیت اجتماعی در شهرهای مختلف کشور روزهای پرکاری را گذرانده است. به گونهای که به نظر میرسد اعضای آنها در مراکز استانها، همهروزه گردهم آمده، دربارة موضوعات جاری جلساتی را برگزار میکنند. گزارش ساواک استان مزبور اشعار میدارد که کمیسیون امنیت رضائیه در آخرین جلسة خود، مسائل مربوط به عدهای از روحانیون منطقه را که نسبت به اوضاع کشور اعتراضی داشتند، بررسی و دربارة آنها تصمیمات مقتضی را اتخاذ کرد. این گزارش در ادامه آورده است که: «چون کلیة آنان شدیداً اظهار ندامت نموده، نسبت به سلطنت ابراز فداکاری و بندگی نمودند، با انجام ترتیبات مخصوص و ایجاد هماهنگیهای لازم با مقامات انتظامی استان، فعلاً از اعزام آنها به مرکز خودداری شد».[21]
± آمار شهدا و مجروحان
نعمتالله نصیری که با حفظ ریاست شهربانی کل کشور، فرمانداری نظامی تهران و حومه را نیز بر عهده دارد، با خبرنگار یونایتدپرس از حوادث چند روز اخیر کشور سخن گفت. او ضمن آنکه تظاهرکنندگان را مخالفان اعطای آزادی به زنان و اصلاحات ارضی معرفی کرد، اظهار داشت: «من اطمینان دارم که نظم و آرامش برقرار شده است». با وجود این، از دستور شاه برای تیراندازی مستقیم به سمت مردم سخن گفت که هنوز لغو نشده و همچنان مأموران در صورت مشاهدة تجمعات و تظاهراتی به سوی آنها تیراندازی میکنند. ناآرامیهای شب گذشته در شیراز، موضوع دیگری بود که نصیری بخشی از صحبتهایش را به آن اختصاص داده، افزود که این زدوخوردها ناچیز بوده، بلافاصله توسط مأموران درهم شکسته شد. در ادامه اشارهای هم به تعداد کشتهها و زخمیها نمود که طبق گفتههای او، از روز دوشنبة این هفته (13 خرداد جاری) 86 نفر کشته و 193 نفر زخمی شدهاند. فرماندار نظامی تهران و حومه در بخش پایانی مصاحبهاش اظهار نمود که امروز در هیچ نقطه از کشور ناآرامی و اغتشاش تازهای بروز نکرده است. از صبح امروز ارتش، مسلسلها و نیروهای سرباز خود را از نقاط حساس شهر خارج کرده است. با وجود این چندین تانک ساخت آمریکا در سطح خیابانهای پایتخت در حال حرکت بودند که این امر نشان میدهد دولت همچنان در بیم و هراس به سرمیبرد.[22]
± وقایع ایران در خبرگزاریهای بیگانه
خبرگزاری آسوشیتدپرس در بخشی از گزارشهای امروز خود، به حوادث داخلی ایران در روزهای اخیر پرداخت و ضمن اشاره به مراقبت تانکهای نظامی از مساجد تهران، موضوعاتی را مورد توجه قرار داد که اسدالله علم (نخستوزیر) در مصاحبهاش آنها را بیان کرده بود. محاکمة پانزده تن از رهبران برجستة مذهبی در دادگاه نظامی که به گفتة نخستوزیر در آینده برگزار خواهد شد، از مهمترین موضوعاتی است که توجه خبرگزاری آسوشیتدپرس را به خود جلب کرده است. این خبرگزاری در ادامه هم یادآور شده است که بعد از ده سال این نخستین بار است که در پایتخت ایران حکومت نظامی برقرار میشود. آنگاه از زبان علم افزوده است که این مقررات به مدت شش هفته ادامه خواهد داشت تا دادگاه نظامی تشکیل شود. همین خبرگزاری در بخشی دیگر از این گزارش با اشاره به تعطیل بودن امروز و برقراری نسبی آرامش در تهران، اعلام کرد که با وجود این، در ساعات پایانی امروز در ناحیة مسگرآباد زدوخوردهایی تازه با نیروهای نظامی رخ داده است. خبرگزاری مزبور با استناد به گزارشی در این باره که البته مورد تأیید قرار نگرفته، اضافه کرد: «زدوخوردهای مورد بحث در گورستان بزرگ مسگرآباد که محل دفن اجساد کشته میباشد، به وقوع پیوسته است. این در حالی است که نیروهای انتظامی با سازوبرگ کامل، اطراف گورستان مزبور را محاصره کرده، میکوشیدند که از بروز درگیریها و ناآرامیها جلوگیری کنند.[23] در سوی دیگر، روزنامة ایزوستیا، ارگان رسمی دولت شوروی، در شمارة امروز خود به وضعیت داخلی ایران پرداخت و نوشت که در تهران، مشهد، قم و ری به تحریک عدهای از روحانیون مرتجع مسلمان، آشوب و بلوایی برپا شده، آشوبطلبان برای مبارزه علیه اصلاحات ارضی دولت از ایام سوگواری مرسوم استفاده نموده، عدهای از جوانان متعصب عقبافتاده چند مغازه و چند اتومبیل را واژگون کردند.[24]
± همدردی علمای تهران با آیتالله خمینی
در ساعت 5:30 بعدازظهر امروز، حدود30 تا 60 نفر از روحانیون و علمای تهران در منزل سیدموسوی خلخالی، از فعالان بازار، واقع در خیابان خراسان، کوچة زیبا، جمع شده بودند و تصمیم داشتند که به منظور ابراز همدردی با آیتالله خمینی با پای خود به شهربانی بروند و زندانی شوند. لیکن موضوع تجمعشان لو رفته، طولی نکشید که سرهنگ طاهری به همراه عدهای از قوای نظامی تحت فرمانش سر رسیدند و همة آنان را به شهربانی جلب کردند. مأموران عمامههای ایشان را باز کرده، به گردنشان انداخته، با پای پیاده از آن منزل تا خیابان خراسان بردند که در مسیر حرکتشان، مردم ایستاده، نظارهگر بودند.[25] علمای مزبور را در اتاق تنگی که چند تن از وعاظ و روحانیون تهران، از جمله حجتالاسلام محمدتقی فلسفی هم در آنجا زندانی بود، مسکن دادند. تنگی جا از یک سو و نفوذ و هواداری این تعداد از دستگیرشدگان که هر کدام امام جماعت مسجدی بودند، از سوی دیگر، مسئولان شهربانی را ناگزیر کرد که از توقیف آنها در بازداشتگاه صرفنظر نماید و در اوایل شب دستور داد که به غیر از سه نفر، جملگی آزاد شوند. این سه نفر که بازداشت شدند عبارتند از: موسوی خلخالی که جلسه در خانة وی تشکیل شده بود. وی به جنوب تبعید گردید. ضیاءالدین استرآبادی و حسین خندقآبادی هم به اتهام دستداشتن در تحریکات دو سه روز گذشته در همان کلانتری بازداشت شدند. رئیس کلانتری از قبول پافشاری چندتن از روحانیون یادشده مبنی بر اینکه آنها را نیز بازداشت کنند، سر باز زد و از بازداشت آنها خودداری نمود.[26]
± جمعآوری عکسهای آیتالله خمینی
تعدادی از عکسهای آیات عظام خمینی و بروجردی در کنار هم و مقداری عکس آیتالله خمینی به صورت جدا و تنها که بعضی با قاب و بعضی دیگر بدون قاب بود، در مغازهها و دیوارهای اطراف مساجد و تکایای ساری نصب شده بود که مأموران ساواک مازندران آنها را جمعآوری کردند. افزون بر این، مقداری از عکسهای آیتالله خمینی در یکی از مغازههای شهر به فروش میرسید که آنها هم جمعآوری شد. همچنین اعلامیههایی را که طلاب علوم دینی اصفهان در معابر عمومی چسبانده بودند، توسط مأموران ساواک مرکزی جمعآوری شد.[27]
± سخنان آیتالله بهبهانی
صبح امروز آیتالله بهبهانی در جمع گروهی از طلبهها اظهار کرد که روحانیون تصمیم دارند تا آخرین نفس مبارزه نمایند. او در ادامه از زبان روحانیون تصریحکرد که آنان گفتهاند در این راه یا کشته میشویم یا اینکه آیتالله خمینی را آزاد میکنیم. بر اساس گزارش مأمور ساواک، آیتالله بهبهانی با عدهای از روحانیون قصد آن را داشتند که برای آزادی آیتالله خمینی به شهربانی بروند، اما از این کار منصرف شدند. در پایان این جلسه اعلامیههایی از آیات عظام خوانساری و بهبهانی و خطابة امام حسین(ع) بین حضار توزیع گردید.[28]
± تجمع اهالی تبریز و درخواست برای آزادی علما
عدة زیادی از اهالی تبریز با استفاده از تعطیلی، در نقاط مختلف شهر تجمع کرده، ضمن برپایی تظاهراتی، خواستار آزادی روحانیون و علمایی شدند که در یکی دو روز گذشته در قم، تهران، شیراز و مشهد دستگیر و زندانی شدهاند. برای پراکندن آنان، مسئولان امنیتی و انتظامی شهر وارد کار شدند و با دو تن از روحانیون مؤثر تبریزی به نامهای حاجیمیرزا عبدالله مجتهدی و میرزاعلی قاضی طباطبایی تماس برقرار کردند که به همراه عدهای از روحانیون به صورت دستهجمعی به میان تجمعکنندگان بروند و از آنان بخواهند که ضمن پایاندادن به این نوع تحرکات و حفظ آرامش، خواستههای خود را با مسئولان امر در میان گذاشته، آزادی علمای مورد نظرشان را از آن طریق پیگیری کنند. روحانیون مزبور نیز چنین کردند و تجمع افراد یادشده هم خاتمه پیدا کرد.[29]
± پرشدن زندان موقت شهربانی
در دو روز گذشته تعداد افرادی که دستگیر و در زندان موقت شهربانی زندانی شدهاند، به حدی زیاد بوده که زندان مزبور گنجایش لازم برای همة بازداشتیها را نداشت. از اینرو مسئولان زندان به منظور ایجاد فضا برای این تعداد از دستگیرشدگان سیاسی، چند نفر از اعضای نهضت آزادی ایران را که در حبس داشتند، به زندان شماره 4 قصر انتقال دادند.[30]
± بازجویان ساواک در لشکر یک گارد
به موجب یادداشتی که به امضای سرلشکر پاکروان (رئیس ساواک) خطاب به فرماندهی لشکر یک گارد تهران ارسال شد، افراد زیر به عنوان بازجو معرفی شدند تا هر موقع که در پادگانهای جمعی آن لشکر حضور به هم رسانیدند، با ارائة کارت شناسایی، اجازه داشته باشند از متهمین بازداشتی چند روز اخیر بازجوییهای لازم را به عملآورند. اسامی بازجویان مزبور به ترتیب زیر است: سعید مؤدب میرفخرایی، غلامحسین صانعی، علی کبیریمنش و عبدالرضا شهابی.[31]
± شهیدی دیگر
عباسعلی قراگوزلو فرزند علیاکبر متولد 1324ش که در بازار تهران شغل آزاد داشت، امروز درگذشت. او در جریان درگیریها و تظاهرات روز 15 خرداد جاری آسیب دیده، زخمی شدهبود، که سرانجام تاب و تحمل نیاورده، امروز جان داد.[32]
± گزارش ساواک از کانون تجمعات و تظاهرات
تا ظهر امروز بیشتر نقاط مرکزی شهر تهران که در تظاهرات دو روز گذشته، کانون تجمعات و تظاهرات مردمی بوده، توسط مأموران ساواک مورد بازرسی قرارگرفته، گزارشی از وضعیت آنها به ساواک مرکزی ارسال گردید. نقاط بازرسیشده عبارتند از: مساجد حاجسیدعزیزالله، آذربایجانیها (ترکها یا شیخ عبدالحسین)، شاه، چهارسوق و چهارسوق بزرگ، نقاط مختلف بازار، سبزهمیدان، خیابانهای ناصرخسرو، خیام و بوذرجمهری، اطراف دادگستری، جلوی ساختمان روزنامة اطلاعات و ادارة تسلیحات و میدان توپخانه، مسیر سهراه سیروس تا سهراه شاهپور. طبق گزارش ارسالی مأموران ساواک، اوضاع در این اماکن عادی بوده، تاکسیها و اتوبوسهای عمومی نیز در تمام خطوط مربوط به آن محلها در حال کارند.[33]
± استقرار ارتش در مناطق پرجمعیت تهران
قوای نظامی ارتش هنوز شهر تهران را تخلیه نکرده، افراد ارتشی، بازار و نقاط پرجمعیت جنوب شهر را تحت نظر دارند. در داخل بازار و در کنار مساجد که حوادث دو روز گذشته بیشتر از آن نقاط شروع شده، سربازان ارتشی استقرار دارند. در برخی معابر، عبور و مرور وسائط نقلیه به سختی صورت گرفته، در تعدادی از آنها هم حرکت خودروهای شخصی قدغن اعلام شده است. افزون بر این، امشب صدای تیراندازی و رگبار مسلسل شنیده شد که حکایت از وجود ناآرامی در برخی از نقاط شهر دارد.[34]
± تقلیل ساعات منع عبورومرور در تهران
فرمانداری نظامی تهران و حومه با انتشار اعلامیهای، ساعات منع عبورومرور را در شهر تهران که پیشتر به موجب استقرار حکومتنظامی از ساعت 22 تا 5 صبح اعلام شده بود، به مدت یک ساعت تقلیل داد. بنابراین مردم میتوانند تا ساعت 11 شب در رفتوآمد باشند. این اعلامیه در ادامه با اشاره به دستگیری تعداد زیادی از سران و فعالان تظاهرات و تحرکات روزهای اخیر، یادآور شده است که پلیس برای پیداکردن تمام کسانی که موجب آشوب و تحریک دیگران شدهاند، ادامه میدهد. برخی با وضعیت موجود احتمال میبرند که حکومتنظامی یک ماه دیگر در پایتخت ادامه خواهد یافت تا دادگاههای نظامی برای متهمینی که تعدادشان را دستکم دویست تن تخمین میزنند، برگزار گردد.[35]
± آیتالله شریعتمداری در تهران
در بین تجمعی که امروز برای استخلاص علمای دستگیرشده در تبریز صورت پذیرفته بود، بیشتر مردم از وضعیت آیتالله شریعتمداری اظهار نگرانی کردند که سرانجام حاجیمیرزا عبدالله مجتهدی، نمایندة آیتالله در آذربایجان با وی تماس تلفنی برقرار کرده، با هم مذاکره نمودند. در این گفتوشنود تلفنی که به زبان آذری انجامگرفت، آیتالله شریعتمداری توصیه کرد که مردم نظم و آرامش خود را حفظ کنند و آزادی علما را از محمدرضا شاه و دولت بخواهند.[36]
± درخواست آیتالله میلانی از وعاظ
از ساعت 7:30 صبح امروز در منزل آیتالله سید محمدهادی میلانی مجلس روضهخوانی با حضور اقشار مختلف مردم مشهد برپا گردید که جمعی از زوّار آذربایجانی و تهرانی هم در آن شرکت داشتند. در این مجلس، دو نفر از وعاظ محلی به سخنرانی پرداخته، هر کدامشان به فراخور موضوع، مجاهدات مسلمانان صدر اسلام را تشریح کردند. در ادامه هم فرزند آیتالله میلانی به نمایندگی از سوی پدر به سخنرانی ایستاد و با اشاره به حوادث روزهای اخیر تأکید کرد که اگر مأموران دولتی و انتظامی به آنها توهین کردند، اهانتها را نادیده بگیرند و بسیار بسیار در حفظ نظم و آرامش بکوشند. وی در بخش پایانی سخنانش از حضار خواست که از طریق استانداری خراسان و دیگر اولیای امور برای استخلاص آقایان خمینی و قمی اقدام کنند و با اعزام به تهران و مذاکره با مسئولان، موضوع را پی بگیرند. این مجلس در ساعت 11:30 پایان یافته، مردم دستهبهدسته از منزل آیتالله خارج شدند. در بین آخرین دستهای که همزمان با اذان ظهر منزل را ترک کردند، گفته شد که آنها نماز عصر را در صحن حرم امامرضا به جا خواهندآورد.[37] آیتالله میلانی همچنین از همة منبریها و وعاظ شهر مشهد خواست که هر آنچه در تهران و مشهد و شهرستانهای دیگر کشور روی داده، برای مردم بازگویند. به دنبال چنین خواهشی، شیخ مهدی مدققزاده در منزل وی بالای منبر رفت و تمام رویدادهای چند روز اخیر را برای حاضران آن مجلس تشریح کرد.[38]
±سخنان حجتالاسلام حسینی همدانی علیه شاه
حجتالاسلام احمد حسینیهمدانی در مسجد کمالآباد همدان که چندتن از مسئولان شهری، از جمله رؤسای شهربانی و ساواک همدان در آن حضور داشتند، بالای منبر رفت و در بخشی از سخنانش بدون ذکر نام محمدرضا پهلوی که قراراست فردا بدان شهر سفر کند، گفت: «فردا مهمان ناخواندهای وارد همدان میشود. هرکس استقبال کند، از یزیدبن معاویه استقبال کرده است». اگرچه برخی از حاضرین جلسه را ترک گفتند؛ اما شبهنگام مأموران دولتی به سراغ وی رفتند و دستگیرش کردند.[39]
± تمجید روحانی اهل سنت ایرانشهر از محمدرضا پهلوی
خبرهای رسیده از ایرانشهر حاکی از آن است که عدة زیادی از اهالی در مسجد جامع گردهم آمده، به سخنان مولوی قصرالدین در تمجید از محمدرضا پهلوی، گوش دادند. سخنران این مسجد در پایان برای موفقیت شاه در اجرای اصول ششگانهاش دعا، و پیروزی وی را بر مخالفانش آرزو نمود. افزون بر این، تعدادی از روحانیون محلی با ارسال تلگرامی خطاب به وزیر کشور و وزیر مشاور، از شش اصل پیشنهادی شاه اعلام پشتیبانی نمودند.[40]
± تعطیلی بازار همدان در حمایت از آیتالله خمینی
کسبه و بازاریان کرمانشاه در مخالفت با اقدامات دولت، به ویژه در اعلام پشتیبانی از آیتالله خمینی، دکانها و مغازههای خود را در بازار تعطیل کردند. آنان تصمیم دارند که تجمعات و تظاهراتی نیز به راه اندازند که برای خنثی نمودن اقداماتشان، عوامل دولتی، به ویژه نیروهای ساواک کرمانشاه دست به کار شده، درصدد اقدامات بازدارنده هستند.[41]
± اعلامیة آیتالله مجتهد تهرانی
آیتالله میرزاعبدالله مجتهد تهرانی با انتشار اعلامیهای، بروز حوادث اخیر کشور را به عموم مؤمنین تسلیت گفت؛ اما چون دولت اجازة انتشار آن را به وی نداد، آیتالله نیز اعلامیة خود را به صورت تلگرام برای سی تن از مراجع تقلید در ایران، عراق، کویت و لبنان مخابره کرد.[42] او در این تلگرام، حملات دولت را به مردمی که دارای احساسات مذهبی و بیآلایش بودند، بیرحمانه توصیف نموده، ضمن اشاره به دستگیری علمای عالیقدر و وعاظ طراز اول، یادآور شد که وضع دستگیرشدگان در تهران و شهرستانها دلخراش است. متن تلگرام وی به شرح زیر است: «فجایع پیدرپی که متعقِّب به توقیف حضرت آیتالله خمینی گردید، انقلاب و هیجان عمومی به وجود آورد. مأمورین دولت با کمال بیرحمی در مقابل احساسات مذهبی و بیآلایش مردم، حملة مسلحانه نموده و تلفات بسیاری وارد آورده و عدة کثیری از علمای عالیقدر و وعاظ درجهاول و مؤمنین را دستگیر و در مرکز و شهرستانها، روحانیت با وضع دلخراش به سر میبرند. انا لله و انا الیه راجعون. این فاجعة عظمی را به حضور علمای اعلام و حوزة علیمه و مؤمنین تسلیت عرض نموده و از پیشگاه مقدس پروردگار مسئلت داشته که برای تشفی قلب مقدس امام زمان عجلالله فرجهالشریف دست اجانب و خیانتپیشگان را از حریم تشیع کوتاه و توفیق خدمتگزاری عنایت فرماید. اللهم اجعلنا من ینتصر لدینک».[43]
± نظر مهندس بازرگان درباره مردم حاضر در قیام
مهندس مهدی بازرگان، از سران نهضت آزادی ایران که هماکنون در زندان به سر میبرد، اخبار مربوط به تظاهرات و اعتراضات چند روز گذشته را به دقت دنبال کرده، دربارة چگونگی طبقات مختلف مردمی که در تظاهرات شرکت کردهاند، به تحقیق میپردازد. او در این باره به این نتیجه رسیده که تمام یا بیشتر قیامکنندگان، مردمان پابرهنة جنوب شهر هستند؛ «یعنی همانها که احساسات طبیعی و فطری و علائق دینشان خالصتر و شدیدتر است. همانها که فشارها و گرفتاریها و گرانی و سختی، بیشتر به خشمشان آورده است. همانها که دستگاه همیشه میگفت شاهپرستاند و قیام ملی 28 مرداد را انجام دادهاند».[44]
± بازدید وزیر کشور از مهاباد
سیدمهدی پیراسته، وزیر کشور، که برای بازدید از طرحهای عمرانی به آذربایجان سفر کرده، پیش از ظهر امروز راهی مهاباد (در استان آذربایجانغربی) شد و از نزدیک در جریان مسائل مختلف آن نواحی قرار گرفت. وی ابتدا در سالن شهرداری مهاباد حضور یافت و با طبقات مختلف مردم مهاباد دیدار و گفتوگو کرد. سپس کلنگ نخستین ساختمان مرکز تلفن خودکار مهاباد را با نام محمدرضا پهلوی به زمین زد. در ادامه به محل بیمارستان شیر و خورشید سرخ رفت. سد مهاباد محل بعدی بود که وزیر کشور بدآنجا رفت و از پیشرفت کار ساختوساز آن دیدن نمود. این سد که هزینة ساختمان آن بیش از هفتصد میلیون ریال برآورد شده، پنجاه متر ارتفاع خواهدداشت و 205 میلیون مترمکعب آب را در خود جای خواهد داد. بیش از سیزده هزار هکتار زمین دیم را نیز آبیاری خواهد کرد و در تأمین برق و آب مشروب و ایجاد صنایع جدید و بهبود وضع کشاورزی منطقة مهاباد تأثیر زیادی به جا خواهد گذاشت. سیدمهدی پیراسته بعد از سد مهاباد، اجازة استفاده از آب چهار حلقه چاه عمیق را صادر کرد. آنگاه از آسایشگاه نیمهتمام مسلولین و مرکز تربیتبدنی و پیشاهنگی این شهر دیدن کرد. دیدار از مراکز شیر و خورشید رضائیه، بانک خون رضائیه، هنگ ژاندارمری و میدان ورزش و زندان شهربانی رضائیه و ساختمان نیمهتمام آموزشگاه حرفهای وزارت دارایی از دیگر برنامههای سفر وزیر کشور به این منطقه بود که پیش از حرکت به سمت همدان انجام گرفت. پیراسته بعد از آذربایجان به همدان رفت که قرار است پس از توقف کوتاه در همدان و دیدار با مردم و مسئولان آن شهر، به تهران بازگردد.[45]
± اخطار به جراید
اسدالله علم به کلیة روزنامههای داخلی اخطار کرده است که دربارة تعداد افرادی که به دست قوای نظامی در دو سه روز اخیر کشته شدهاند، مطلبی منتشر نکنند.[46]
± باز شدن درهای حرم امام رضا (ع)
در خیابانهای مشهد سربازان مسلسل به دست، اوضاع شهر را نظارهگرند و تحت کنترل دارند. رفتوآمد در سطح شهر به حال عادی بازگشته، اوضاع عمومی شهر آرام است. با وجود این، بازار اطراف حرم مطهر امامرضا(ع) همچنان تعطیل و بیشتر مغازههای مشهد بسته است. همچنین رفتوآمد زوار به داخل حرم مطهر که از دو روز قبل (15 خرداد) ورود به آنجا ممنوع شده بود، آزاد گردید.[47]
± ادامه تعطیلی بازار کاشان
از کاشان خبر رسیده مردم آن شهر ساختمان شهربانی را محاصره کردهاند. درگیریهای خیابانی اگر چه تا دیشب در برخی از نقاط آن شهر ادامه داشت اما از صبح امروز اوضاع شهر رو به آرامش نهاده، وضعیت به حال عادی بازگشته است. با وجود این، بازار و اغلب مغازهها در معابر و خیابانهای کاشان بسته است.[48]
± اقدامات طیب حاجرضایی
به گفته فردی به نام رضا فعال مشهور به رضا دوغی، طیب حاجرضایی با همکاری حاجاسماعیل رضایی و رمضان یخی به مشتریان خود در تمام شهرستانها تلگرام زدهاند که به تهران میوه ارسال نکنند. این فرد که از اعضای حزب زحمتکشان و با مظفر بقایی مرتبط بوده، در چهارراه مولوی کیوسک کانادافروشی دارد، اضافه کرد با پولی که طیب در اختیارش قرار داده، تعداد دو هزار قطعه عکس آیتالله خمینی را تهیه و بین تظاهرکنندگان پخش کرده است.[49]
± دستگیری در تهران
خبرگزاری پارس اعلام کرد که یکی از سردستههای تظاهرکنندگان با سر تراشیده و ریش و پیراهن بلند سیاه سینهزنی، در حالی که عکس آیتالله خمینی را در دست داشت و شعارهای تندی در مخالفت با اصلاحات ارضی و شرکت زنان در انتخابات میداد، در تهران دستگیر شد. نام او روبرت ولد فرزند ساموئل و از اقلیتهای مذهبی ارمنی یا آسوری است.[50]
± دکتر مصدق و جبهة ملی
دکتر محمد مصدق که در احمدآباد مستوفی به حال تبعید روزگار میگذراند، به نامهای که اول خرداد جاری از سوی نمایندگان بعضی از اصناف دریافت کرده، پاسخ داد. او پاسخ نامة خود را خطاب به نمایندگان کارگران دخانیات، کشتارگاه و ساختمانی شرکت نفت و خیاط و پیراهندوز نوشته، پس از ذکر مقدمه افزود: «قبول بفرمایید تا روزی که کنگره (هفتة اول دی 1341 در تهران) میشد و ریاست محترم جبهة ملی از اینجانب تقاضای پیام نمودند، اینجانب مطلقاً در امور جبهة ملی دخالت نداشتم و نمیخواستم دخالت کنم و تقاضای تقدیم پیام سبب شد که معایب آن جبهه را بگویم و گوشزد نمایم. ولی متأسفانه به آن ترتیب اثر ندادند و از تصویب اساسنامه و آییننامة جدید هم به کلی بیاطلاع بودم تا اینکه روزهای اخیر بعد از مخالفت بعضی از آقایان، شورای جبهه اساسنامه و آییننامه را فرستاد و اینجانب از مفاد آن که برخلاف آزادی و عدالت است، مستحضر شدم. و اکنون از آقایان محترم سؤال میکنم که شما نماینده اصناف هستید و از طرف اصناف انتخاب شدهاید یا از طرف کنگرهای که نه شما را میشناخت، نه پشتیبان شماست و هرکه را خواستند انتخاب کرد».
رهبر نهضت مقاومت ملی با اشاره به آنچه در انتخابات داخلی جبهة ملی گذشته، برای نمایندگان اصناف توضیح داد و تصریح کرد که: «این انتخابات عیناً همان است که دولت به ولایت از طرف مردم میکند. چنانچه آقایان محترم با این انتخابات موافقید، اساسنامة جبهة ملی موجب بسی افتخار است و امیدوارم که سربلند باشید. و در صورت عدم موافقت، باید در اساسنامه تجدید نظر شود و نمایندگان هر دسته و هر صنفی، نمایندة حقیقی آن دسته و صنف باشند و به درد موکلین خود بخورند». مصدق در بخش دیگر نامهاش از برخی اقدامات خود در این باره هم سخن به میان آورد: «اینجانب شرحی خدمت جناب آقای صالح عرض کردهام که در اساسنامه و آییننامه تجدیدنظر کنند و رفع اعتراض از یک عده مخالفین بفرمایند. چنانچه مورد قبول واقع شود، این دو دسته میتوانند خدماتی به وطن عزیز بنمایند والا انتظار هیچ پیشرفتی برای جبهة ملی نباید داشت و اینجانب هم دیگر دخالتی در کار جبهه نخواهم کرد و مخالفین خود دانند؛ هرچه صلاح میدانند، بکنند. در خاتمه توفیق آقایان محترم را خواهانم».[51]
± اعلام انزجار سندیکاها از مخالفان دولت
به نوشتة روزنامة خراسان، دبیران سندیکاهای تهران نامهای را خطاب به اسدالله علم (نخستوزیر) فرستاده، در آن مراتب انزجار و نفرت خود را از روش مخالفان اصلاحات ایران ابراز داشتهاند. افزون بر این، سندیکای رانندگان تاکسیهای اصفهان نیز با ارسال تلگرامی برای شاه که رونوشتی از آن به روزنامة اطلاعات هم فرستاده شد، نسبت به عملیات و اقدامات مخالفتآمیز ابراز تنفر و انزجار نمودند. [52]
± تلگرام رئیس ساواک
بر حسب تلگرامی که با امضای سرلشکر پاکروان (رئیس ساواک) به کلیة ساواکهای خارج از مرکز مخابره شد، رفتوآمد افراد، تحت کنترل قرار گرفته، مأموران ساواک در تمامی شهرستانها وظیفه دارند که ضمن مراقبت و پیشبینیهای لازم، عناصر مشکوک را بازرسی و شدیداً از بروز هرگونه بینظمی جلوگیری کنند. این تلگرام در ادامه تأکید کرده است که: «ساواکهای خارج از تهران باید کوچکترین اقدام تحریکآمیز و مخرب را بلافاصله سرکوب و اخلالگران را تحت پیگرد قانونی قرار دهند».[53]
± هشدار به مغازهداران بهشهری
عدهای از مغازهداران بهشهری قصد آن داشتند که در اعتراض به اقدامات دولت و حوادث دو سه روز گذشته، فردا از حضور در محل کارشان خودداری کرده، دکانهای خود را بسته نگهدارند. به دنبال فاش شدن اخباری در این زمینه، استاندار مازندران، سرپرست شهربانیها و فرماندار بهشهر دور هم نشسته، پس از مذاکراتی مقرر نمودند که شهردار و رئیس انجمن شهر بهشهر نزد آیات عظام شاهرودی و کوهستانی رفته، به واسطة ارتباطی که با ایشان دارند، به این گروه از مغازهداران گوشزد کنند که در صورت تعطیلی دکانها، زندانی و شدیداً تنبیه خواهند شد. ژاندارمری بهشهر هم بر عهده گرفت که در این باره اشخاصی را نزد آیتالله کوهستانی اعزام و مراتب یاد شده را از طریق وی به مغازهداران بهشهری یادآور شود.[54]
± بازاریان و روحانیون مازندران خواستار آزادی زندانیان
نمایندگان بازاریهای بهشهر به اسامی غلامرضا امیدی، حسن امیدی و حاجیابوالحسن امیدی به همراه آیتالله کوهستانی در فرمانداری شهر مزبور حضور یافتند و در جلسهای با شرکت معاون شهربانی استان مازندران، فرماندار و شهردار بهشهر، خواستار آزادی زندانیان اخیر شدند. این جلسه که امشب تشکیل شد، نتیجهای در بر نداشت و در پایان به ایشان تذکر داده شد که انجام این گونه اعمال، عواقب وخیمی در پی دارد.[55]
± زمینهچینی برای اعتصاب در اصفهان
گروهی از مخالفان دولت در ساعات اولیة امروز در مسجد آیتالله شمسآبادی اصفهان گردهم آمدند و برای تعطیلی آن تعداد از مغازهها که هنوز باز بودند، دست به اقداماتی زدند. یکی از این جوانان از قبل کوکتل مولوتفی را تهیه و در خورجین دوچرخهاش جاسازی کرده بود. آنها ابتدا به خیابان شیخ بهایی رفتند تا چند مغازة زرگری را به تعطیلی بکشانند که میگفتند صاحبان آنها بهایی هستند و برخلاف بیشتر مغازهداران، هنوز به فعالیت خود ادامه میدادند. لیکن یکی از آنها در پاسخ به درخواست این گروه مبنی بر اینکه با مردم همکاری نماید و مغازهاش را ببندد، بنای هتاکی را گذاشت و توهین نمود. در همین حین فردی که از قبل کوکتل مولوتف آماده کرده بود، خواست مغازة وی را به آتش بکشد؛ اما یکباره در محاصرة مأموران شهربانی قرار گرفتند که ناگزیر از فرار شدند. آنها از فعالیت باز نایستادند و در خیابانهای دیگر اصفهان موضوع به تعطیل کشیدن مغازهها را پیگرفتند. در پی چنین تلاشهایی بازاریان، مغازهداران و کسبههای شهر اصفهان آمادگی لازم را برای شروع اعتصاب عمومی پیداکردند.[56]
ساواک اصفهان اخباری را که تا ساعت 6 بعدازظهر امروز دربارة منطقة تحت نفوذ خود به دست آورده بود، با ارسال تلگرامی در اختیار ساواک تهران گذاشت. این اخبار حاکی از آن است که اوضاع شهر عادی بوده، چون عدهای از افراد حزب زحمتکشان و انجمنهای اسلامی بازار تصمیم دارند در ساعت 19 در خیابان چهارباغ تظاهرات کنند و به چند سینما یورش ببرند، مأموران هم در حال آمادهباش کامل به سربرده، مراقب اوضاع هستند. همچنین شش تن دیگر به اتهام تهدید و تحریک مردم به بستن بازار دستگیر شدند که با حساب آنها، شمار دستگیرشدگان تا این ساعت به عدد دوازده رسید. از نجفآباد هم خبر میرسد که در وضعیت آنجا فعلاً تغییری روی نداده است.[57]
± نامة عدهای از اهالی کوی خرم اصفهان به شاه
از ساواک اصفهان خبر میرسد که عدة زیادی از اهالی بخش 5 اصفهان کوی خرم، در نامهای به شاه ضمن اعلام پشتیبانی مجدد از لوایح ششگانه، نسبت به مخالفانی که روز 15 خرداد در تهران دست به عملیاتی زدند، ابراز انزجار نموده، از اقدامات آنان اظهار تنفر کردند. طبق گزارش ساواک مزبور، امضاکنندگان این نامه که متن آن از رادیو اصفهان پخش میشود، آمادگی خود را برای فداکاری در راه شاه اعلام کردهاند.[58]
± جلوگیری از ورود مردم به مسجد جامع اهواز
روحانیون و طلاب علوم دینی اهواز همشهریان خود را دعوت کرده بودند که ظهر امروز در مسجدجامع اهواز گرد هم آیند. لیکن به منظور جلوگیری از هرگونه تجمعی از سوی روحانیون، رؤسای شهربانی و ساواک با استاندار خوزستان (سرتیپ محمدعلی صفاری) تشکیل جلسه داده، تصمیم گرفتند در این باره اقدامی صورت پذیرد. از اینرو توسط چند نفر به آیتالله سیدعلی بهبهانی رامهرمزی که مقرر بود در اجتماع مزبور به منبر برود، تذکر دادند که از سخنرانی خودداری نماید. فرزند او را هم که برای گردآوردن مردم در مسجد تلاش زیادی از خود نشان میداد، توانستند از تصمیم خود منصرف سازند. از سوی دیگر به موجب دستورات صادر شده از سوی آنان، مأموران انتظامی درهای مسجدجامع اهواز را قفل کردند و از ورود مردم جلوگیری به عمل آوردند. مردم نیز که چنین دیدند، از جلوی مسجد پراکنده شدند. با وجود این احتمال میرود که به دنبال تحرکاتی، بازار و مغازههای اهواز در روزهای آینده تعطیل شود.[59]
± پیگیری اقدامات امام جمعه زنجان
رئیس ساواک در تلگرامی به ساواک تبریز، ضمن یادآوری خبری مبنی بر اینکه امام جمعة زنجان روز 15 خرداد ماه جاری سخنرانی شدیداللحنی علیه مقامات عالیة کشور انجام داد و مردم را به تعطیلکردن بازار و کسبوکار، تشجیع و تحریک کرده، نوشت: «دستور فرمایید در این مورد تحقیقات لازم معمول [گردد] و در صورت تأیید مراتب، تعیین نمایند چگونه به وی آزادی عمل داده شده است. سرلشکر پاکروان».[60]
± بیبیسی و دخالت عبدالناصر در وقایع اخیر ایران
بیبیسی، از مشهورترین شبکههای خبرپراکنی انگلستان و جهان، در ساعت 6 صبح امروز به وقت تهران ضمن توجه به اوضاع داخلی ایران و اعتراضات مردمی، به موضوع دخالت جمال عبدالناصر در تشدید و تحریک این ناآرامیها پرداخت که از سوی مقامات و مسئولان بلندپایة ایرانی مطرح شده است. این شبکه با استناد به اینکه عبدالناصر هم در کشور خود اصلاحات ارضی را آغاز و برنامة اعطای حقوق سیاسی به زنان را اجرا کرده، بعید به نظر میرسد که وی در شروع یا تداوم اعتراضات مردم ایران دخالتی بکند.[61]
± اقدامات مردم سمنان
ساواک خبر میدهد با وجود آنکه مأموران و مسئولان دولتی و انتظامی از بروز هرگونه تحریک و فعالیت مخالفتآمیز مردم سمنان جلوگیری به عمل آوردهاند، پیشبینی میشود که عدهای از اهالی آنجا با استفاده از راههای فرعی به تهران آمده، تجمعی را در پایتخت شکل دهند.[62]
± کمک مالی حجاج به رهبران دینی
چند تن از حجاج در مذاکرة خصوصی که خبری از آن توسط یکی از مأموران ساواک درز پیدا کرد، تصمیم دارند هزینه و مخارج حج امسالشان را در اختیار رهبران دینی قرار دهند. آنان هدف از این کار را کمک به استقلال و استقرار پایههای دین اسلام بیان نموده، تأکید کردند که در این امر موفق خواهند بود. حتی در نظر دارند که تصمیمشان را با گروهی از حاجیان خیابان شاهپور نیز در میان بگذارند.[63]
± بازداشت مسئولان مالی حزب زحمتکشان
دو تن از اعضای دستاندرکار حزب زحمتکشان به اسامی کاظم میرعمادی و عبدالغفور وخشوری دستگیر شدند. این دو از مسئولان مالی آن حزب میباشند.[64]
± گزارش ساواک درباره اوضاع تهران
ساواک خبر میدهد اگرچه اوضاع شهر تهران نسبت به چند روز گذشته آرام به نظر میرسد اما افراد و ماشینهای نظامی هماره در نقاط مختلف شهر استقرار دارند. از همه بیشتر، مناطق جنوبی را تعداد قابل توجهی از تانکها تحت کنترل خود گرفته، نظامیان پایین منارههای مساجد در حال پاسداری قدم میزنند. افزون بر این، عدة مردمی که امروز برای اقامة نماز به مساجد رفتند، نسبت به روزهای گذشته کمتر بوده، بسیاری از روحانیون هم مخفی شدهاند.[65]
± اوضاع ایرانیان مقیم آلمان غربی
گزارشی که از آلمانغربی توسط یکی از ایرانیان مقیم آن کشور تهیه شده، حکایت از وضع نگرانکنندة ایرانیانی دارد که حوادث چند روز گذشته را در وطنشان دنبال میکنند. در این گزارش آمده است که: «جریانات اخیر تهران در اینجا گرچه برای عموم ایرانیان و حتی خارجیان نگرانکننده بود و مطالبی که از رادیوها و تلویزیون و روزنامهها منتشر میشد، وضع را خیلی بیش از آنچه حقیقت داشت نشان میدادند، ولی تنها نکتة جالب که صددرصد به نفع ایران بود، آنکه این جریانات از ناحیة کسانی است که مخالف اصلاحات ارضی و شرکت بانوان در مقدرات کشور هستند». تهیهکنندة این گزارش به نام رستمی، از مأموران برونمرزی ساواک، در ادامه افزوده است: «اکنون مهمترین وظیفة ما این است که از این موفقیت حداکثر استفاده را بنماییم و با تبلیغات وسیع، از یک طرف بقایای مخالفین و مفسدهجویان را در داخل رسوا نموده و از طرف دیگر به کشورهای غربی اهمیت خاص برنامههای اصلاحی شاهنشاه را بفهمانیم. در این راه باید از همة امکانات استفاده نموده و به تمام مأمورین سیاسی در خارج از کشور نیز یک دیرکتیو (دستورالعمل) متحد داد که در ملاقات و مذاکرات خود نیز تذکر داده، شخصیتها را به واقعیت این امر واقف نمایند. همچنین باید تا آنجا که امکان داشته باشد، مسائل را در جراید تأیید نمایند».[66]
± حمایت از آیتالله خمینی
مأمور ساواک گزارش داد که شخصی به نام انسانزاده، مستخدم بانک معاملات خارجی به طرفداری از آیتالله خمینی فعالیت میکند. بر پایة گزارش یادشده، او در این چند روز مرتباً بین قم و تهران در رفتوآمد است.[67]
پینوشتها:
[1]. دوانی، علی، نهضت روحانیون ایران، ج4، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی ، 1377، ص71.
[2]. روزنامه خراسان، شماره 4028، 17 خرداد 1342، ص7.
[3]. روحانی، سیدحمید، همان، ص498 و 499؛ دوانی، علی، ج4، همان، ص73.
[4]. روزنامه خراسان، شماره 4028، 17 خرداد 1342، ص1.
[5]. سیر مبارزات امام خمینی در آئینه اسناد به روایت اسناد ساواک، ج2، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، 1386، ص209.
[6]. سیر مبارزات امام خمینی در آئینه اسناد به روایت اسناد ساواک، ج1، همان، ص421.
[7]. روحانی، سیدحمید، شریعتمداری در دادگاه تاریخ، تهران، دفتر انتشارات اسلامی، ص59.
[8]. آیتالله شریعتمداری به روایت اسناد، بهکوشش اصغر حیدری، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، 1388، ص204.
[9]. دوانی، علی، ج4، همان، ص130 و 131؛ خاطرات 15 خرداد، دفتر هشتم، به کوشش علی باقری، تهران، دفتر ادبیات انقلاب اسلامی (حوزه هنری)، 1347 تا 1378، ص109 و 110.
[10]. قیام 15 خرداد به روایت اسناد ساواک، ج3، همان، ص60 و 444.
[11]. دوانی، علی، ج4، همان، ص121 تا 123؛ اسناد انقلاب اسلامی، ج2، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، 1369 تا 1374، ص81 و 82.
[12]. قیام 15 خرداد به روایت اسناد ساواک، ج8، همان، صفحات متعدد.
[13]. همان، ص43 و44.
[14]. هاشمی، منوچهر، داوری؛ سخنی در کارنامه ساواک، لندن، ارس، 1373، ص234.
[15]. قیام 15 خرداد به روایت ساواک، ج7، همان، ص228.
[16]. یاران امام به روایت اسناد ساواک، نفس مطمئنه شهید آیتالله سید عبدالحسین دستغیب، تهران، مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات، 1378، ص127.
[17]. یاران امام به روایت اسناد ساواک، ج27 قامت استوار، شهید حجتالاسلامی فضلالله مهدیزاده محلاتی، تهران، مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات، 1382، ص23 و 24.
[18]. فصلنامه 15 خرداد، شماره 14، بهار 1373، ص83 و 84.
[19]. همان، شماره 7، بهار 1371، ص61.
[20]. قیام 15 خرداد به روایت ساواک، ج7، همان، صفحات متعدد.
[21]. همان، ص64، 67.
[22]. بولتن خبرگزاری پارس محرمانه، شماره 6، 18 خرداد 1342، ص44 تا 46.
[23]. قیام 15 خرداد به روایت اسناد ساواک، ج7، همان، ص500 ، 502.
[24]. نشریه 15 خرداد، شماره 7، بهار 1371، ص60.
[25]. قیام 15 خرداد به روایت اسناد ساواک، ج8، همان، ص43.
[26]. همان، ج3، ص63 و 64؛ فصلنامه 5خرداد، سچهارم، شماره 18، بهار 1374، ص87 و 88.
[27]. همان، ج3، ص42.
[28]. همان، ج3، ص61.
[29]. همان، ج7، ص7.
[30]. بازرگان، مهدی، شصت سال خدمت و مقاومت(خاطرات مهدی بازرگان)، گفتگو از غلامرضا نجاتی، تهران، رسا، 1375، ص117؛ جعفری، محمدمهدی، همگام با آزادی(خاطرات شفاهی دکتر محمدمهدی جعفری)، ج1، بهکوشش سیدقاسم یاحسینی، تهران، صحیفه خرد، 1389، ص132.
[31]. قیام 15 خرداد به روایت ساواک، ج9، همان، ص177.
[32]. یادنامه، تهیه وتنظیم مرکز پژوهشهای فرهنگی اداره کل بنیاد شهید تهران بزرگ، 1373، ص39.
[33]. قیام 15 خرداد به روایت ساواک، ج7، همان، ص36.
[34]. روحانی، سیدحمید، همان،، ص528.
[35]. بولتن خبرگزاری پارس محرمانه، شماره 6، 18 خرداد 1342، ص43 و 46.
[36]. قیام 15 خرداد به روایت ساواک، ج7، همان، ص7.
[37]. آیتاللهالعظمی سیدمحمد میلانی به روایت اسناد ساواک، ج1، تهران، مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات، 1380، ص108 و 109.
[38]. جلالی، غلامرضا، مشهد در بامداد نهضت امام خمینی، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، 1378، ص180.
[39]. روحبخش، رحیم، نقش بازار در قیام 15 خرداد، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، 1381، ص122.
[40]. قیام 15 خرداد به روایت ساواک، ج7، همان، ص226.
[41].همان، ج3، ص66؛ همان، ج7، ص355؛ روحبخش، رحیم، همان، ص403.
[42]. هفت هزار روز، ج1، ص155.
[43]. اسناد انقلاب اسلامی، ج2، همان، ص83؛ دوانی، علی، ج4، همان، ص111 تا 113؛ دهنوی، محمد، قیام 15 خرداد 42 به روایت اسناد، تهران، رسا، 1360، ص155.
[44]. بازرگان، مهدی، یادداشتهای روزانه مهندس مهدی بازرگان، تهران، قلم، 1376، ص 498.
[45]. روزنامه کیهان، شماره 5961، 18 خرداد 1342، ص1 و 11؛ روزنامه پست تهران، شماره 2912، 18 خرداد 1342، ص1 و 2.
[46]. بولتن خبرگزاری پارس محرمانه، شماره 60، 18 خرداد 1342، ص49.
[47]. روزنامه کیهان، شماره 5961، 18 خرداد 1342، ص1 و 9.
[48]. همان.
[49]. قیام 15 خرداد به روایت اسناد ساواک، ج3، همان، ص65؛ همان، ج8، ص33،
[50]. روزنامه کیهان، شماره 5961، 18 خرداد 1342، ص9.
[51]. ترکمان، محمد، نامههای دکتر مصدق، تهران، هزاران، 1374، ص310 و 311.
[52]. روزنامه خراسان، شماره4028، 17 خرداد1342، ص1.
[53]. قیام 15 خردا به روایت اسناد ساواک، ج8، همان، ص41.
[54]. همان، ج7، ص412.
[55]. همان، ج7، ص414.
[56]. فصلنامه یاد، شماره 39 و 40، مهر تا دی 1374، ص235 و 236.
[57]. قیام 15 خرداد به روایت اسناد ساواک، ج7، همان، ص94.
[58]. همان، ص96.
[59]. همان، ج3، ص67؛ همان، ج7، ص181.
[60]. روحبخش، رحیم، همان، ص412.
[61]. همان، ص341.
[62]. قیام 15 خرداد به روایت اسناد ساواک، ج3، همان، ص261.
[63]. همان، ج8، ص32.
[64]. همان، ج7، ص93.
[65]. همان، ج7، ص501.
[66]. همان، ج7، ص494.
[67]. قیام 15 خرداد به روایت اسناد ساواک، ج8، همان، ص36.شنبه 18
