چهارشنبه 22 خرداد 1342/ 19 محرم 1383/ 12 ژوئن 1963
1 بازدید
± انتقال آیتالله طالقانی به زندان قصر
آیتالله سیدمحمود طالقانی که از چندی پیش به سبب ایراد سخنرانی در مسجد هدایت تحت پیگرد قرارداشت و به لواسان (نزدیک تهران) رفتهبود، دستگیر[1] و به زندان قصر منتقل شد. گروهی از زندانیان مسلمان در زندان شماره 4 قصر که خبر آوردن وی را شنیدند، تا پشت میلههای زیرهشتی پیش رفتند و از او استقبال کردند. او مدت اندکی را در آنجا با آنان گذراند؛ اما ناگهان مأموران زندان سر رسیدند و با گفتن این جمله که «اشتباه شده» آیتالله را به زندان شماره 2 قصر بردند.[2]
± صحبتهای مردم درباره تلگرام شاه به آیتالله حکیم
در محافل مطبوعاتی و مذهبی صحبت از آن است که ظرف 48 ساعت گذشته در بین عامه مردم شایع شده است که محمدرضا شاه در تلگرامی به عراق آیتالله حکیم را به عنوان «مرجع تقلید» خطاب کرده است. ولی آیتالله حکیم در پاسخ به تلگرام شاه متذکر شده است که وی از آیتالله خمینی تقلید مینماید. این خبر را یکی از مأموران ساواک داد و در ادامه افزود که آیتالله حکیم «به این طریق مرجعیت خمینی را تصدیق و تأیید نموده است» به گزارش این مأمور «انتشار این خبر در میان مردم موجب استحکام موقعیت خمینی گردیده و طرفداری عامه نسبت به او بیشتر جلب گردیده است.»[3]
± انزجار آیتالله شاهرودی از اوضاع کشور
آیتالله شاهرودی با ارسال دو فقره تلگرام جداگانه، خطاب به آیات عظام حاج شیخمجتبی قزوینی و حاج سیدحسین بحرالعلوم که به ترتیب در مشهد و قزوین اقامت دارند، نگرانی خود را نسبت به حادثة روز 15 خرداد اظهار نمود. وی در تلگرام کوتاهش به آنها، از تلگرامی که برای محمدرضا پهلوی مخابره کرده و خواهان آزادی علمای بازداشتی شده بود،[4] سخن به میان آورده یادآور شده است که انزجار خود را از وضع کنونی کشور اعلام کرده است. در پایان هم خواستهاست سلامت علمای اعلام را به او اطلاع دهند. متن تلگرام او به این شرح است: «فاجعه 12 محرم 1383 سلب راحتی نموده اطلاق و رهائی علما و انزجار از وضع کنونی به تهران قبلاً تلگرام نمودم. سلامتی اعلام [را] اطلاع دهید. الشاهرودی»[5]
± جلسه منزل آیتالله مرعشی نجفی
در جلسهای که امروز در منزل آیتالله سیدشهابالدین مرعشینجفی در قم تشکیل گردید موضوعات مهم روز بحث و بررسی شد. در این جلسه که یکی از مأموران نفوذی ساواک هم حضور داشت، سخنرانی اشرف پهلوی در انجمن نسوان مطرح شد که گفته بود «ما از پیروان حضرت زینب بوده و از ایشان پیروی میکنیم». افراد شرکتکننده در این جلسه بعد از مذاکراتی تصمیم گرفتند که با تهیه و انتشار اعلامیهای ضمن تشکر از مردم متدین که تا پای جان در جانبداری از علما ایستادگی کردند، از آنان بخواهند فعلاً ساکت باشند و عکسالعملی نشان ندهند. در ادامه هم یادآور بشوند که امضاکنندگان اعلامیه با آیتالله حکیم در نجف در تماس هستند. چنانچه آیتالله خمینی آزاد نشد دست به اقدام شدیدتری خواهند زد. بنابراین گزارش اگرچه تاکنون نامی از افراد و علمای حاضر در این جلسه دانسته نیست و متن اعلامیه آنها هنوز منتشر نشده، اما اغلب آنان پای متن تهیه شده را برای انتشار امضا کردهاند.[6]
± اوضاع پایتخت
به گزارش خبرگزاری آسوشیتدپرس سربازان مسلح خیابانهای تهران را ترک کردند. این درحالی است که شهر در طول هفته گذشته شاهد تشنج و ناآرامی و درگیری و تظاهرات بود. آسوشیتدپرس با اشاره به اینکه با ترک سربازان مسلح، وضع پایتخت ایران تقریباً عادی شده، افزود: «در خیابانها فقط معدودی کامیون حامل سرباز دیده میشدند که به عنوان احتیاط در مقابل تکرار اغتشاشات باقی مانده بودند و نُه تانک ام ـ 47 آمریکائی نیز که در سرکوب کردن شورش استفاده شده بود در مقابل اداره فرمانداری نظامی ایستاده بودند». با این حال هنوز مقررات حکومت نظامی برقرار و عبور و مرور شبانه ممنوع است. این خبرگزاری در ادامه بار دیگر تهدید دولت را پیش کشید که پیشتر اعلام کرده بود «پیشوایان مذهبی را که متهم به ایجاد اغتشاش هستند در دادگاههای نظامی محاکمه خواهد کرد» با اشارهای کوتاه به بازار یادآور شد که «بازار تهران که اغتشاش از آنجا شروع شد امروز برای نخستین بار در هفته اخیر باز بود».[7]
± تعداد شهدای وقایع اخیر
در همین حال به گزارش خبرگزاری فرانسه، نخستوزیر ایران در مصاحبهای مطبوعاتی اعلام داشت که تعداد کشته حوادث اخیر تقریباً یکصد و تعداد زخمیها حدود دویست نفر است[8].
± فعالیت دوباره بازار تهران
عوامل مختلف ساواک که از ساعات اولیه صبح امروز به بازار تهران اعزام شدهاند تا وضعیت آنجا را بررسی و گزارش کنند، اعلام کردند بیشتر بخشهای بازار فعالیت خود را از سر گرفته است. با وجود این مغازههای واقع در انتهای بازار بزرگ بسته است که کمکم صاحبان مغازهها مشغول بازکردن آنها هستند.
مأموران ساواک در گزارشهای خود علت اصلی تعطیلی بازار تهران را در چند روز اخیر ترس مغازهداران و حجرهداران از خرابکاری افرادی ناشناس ذکر کرده، در ادامه از زبان آنان اظهار داشتهاند که «ممکن است در صورت بازکردن حجرهها اشخاص [و] اخلالگران به عنوان مشتری وارد مغازه شده و اقدام به خرابکاری نمایند و یا چند نفری با دادن شعار باعث وحشت مردم و مقابله و حمله مأمورین انتظامی و در نتیجه ازدحام و تیراندازی در بازار گردند و چون سربازان بدون توجه به اشخاص معین و یا اخلالگران به عموم مردم و حتی کسبه حمله میکنند» در این میان آنها هم مورد هجوم قرار گیرند و آسیب ببینند. والا عموماً علاقهمند هستند که مغازههایشان را باز کنند و به بازار بازگردند. [9]
± ادامه تعطیلی دانشگاه تهران
دانشگاه تهران همچنان تعطیل است و از ورود دانشجویان به داخل آن جلوگیری به عمل میآید. تنها کارمندان با ارائه کارت اجازه ورود بدان دارند.[10]
± تلگرام رئیس ساواک به خارج
در تلگرامی که با امضای سرلشکر پاکروان خطاب به «ساواکهای خارج از مرکز و خارج از کشور» مخابره شد، آمده است: «روز جاری در پایتخت آرامش کامل برقرار [بوده] و هیچگونه تظاهرات و اجتماعاتی برگزار نگردیده و مأمورین انتظامی مراقب اوضاع بودهاند. ضمناً بازار تهران نیز از امروز باز شده و در حال حاضر وضع پایتخت کاملاً عادی است».[11]
± دیدار رئیس ساواک با سران بازار تهران
در ساعت 19 به دعوت سرلشکر حسن پاکروان (رئیس ساواک) جمعی از سران بازار تهران در منزل اسلامی (کارمند شهرداری تهران) واقع در شمیران حضور یافتند که از بین آنان آقایان ابوحسین، کاشانچی، خرازی، حاجآقا رضا جعفری و حاج محمد اتفاق مشهورند. در این جلسه پاکروان اظهار نمود که «برای مقامات مسئول کشور روشن شده است که حوادث اخیر از ناحیه علما و روحانیون نبوده و همچنین بازاریها دست در آن نداشتهاند. تنها دست یک دولت خارجی دخالت داشته که آن دست هم کوتاه گردیدهاست». از دیگر موضوعاتی که در جلسه پاکروان با سران بازار تهران مطرح گردید دیدار و گفتوشنود آیتالله خوانساری با هیراد و خواستههای وی از شاه است که دو مرتبه صورت گرفته است.[12]
± اقدامات پیشگیرانه ساواک تبریز
حاج میرزا عبدالله مجتهدی از روحانیان متنفذ آذربایجان و نماینده آیتالله شریعتمداری در تبریز، با به کارگیری روشهای گوناگون اظهارات آیتالله را برای ساکنان آن شهر بازگو میکند. ساواک تبریز تصریح کرده است که وی اعلامیهها و سفارشهای آیتالله شریعتمداری را تحریف و جعل نموده، با نشر اکاذیب مانع باز شدن بازار تبریز میشود. از اینرو به منظور جلوگیری از ادامه کار او ساواک تبریز فردی به نام حاج میرزا علیآقا بالغورآغاجی را که از نظر آن ساواک مورد اعتماد بوده، به قم اعزام کرد تا به منظور توجه آیتالله شریعتمداری به مسائل شهر و روشن نمودن موقعیت کنونی حاج میرزا عبدالله مجتهدی، از او بخواهد که فرد دیگری را به عنوان نماینده خود به تبریز اعزام کند. ساواک معتقد است که بیشتر منسوبان حجتالاسلام مجتهدی یا مالک و یا از کارمندان عالیرتبه ادارات دولتی استان آذربایجانشرقی، به ویژه بانک ملی و دادگستری هستند که به همین سبب نفوذ بسیاری را به دست آورده است. سبب فعالیت تند و شدید او را هم مخالفتش با قانون اصلاحات ارضی و هماهنگی با خانوادهاش دانسته است.[13]
± درخواست آیتالله شریعتمداری از بازاریان تبریز
از سوی دیگر آیتالله سیدکاظم شریعتمداری تلفنی از روحانیون مقیم تبریز خواست که بازاریان تبریز را متقاعد کنند به تعطیلی بازار پایان دهند. او در این تماس تلفنی که در ساعت 9 شب انجام شد یادآور شده است «نظر به اینکه ادامه تعطیل بازار و متوقف ماندن کسب و کار باعث مضیقه اهالی مخصوصاً طبقه زحمتکش میباشد لازم است که آقایان تجار و اصناف به تعطیل خاتمه داده و فعلاً مشغول کسب و کار خود باشند». در ادامه تأکید ورزید که «البته ادامه رفع تعطیلی و بازماندن بازار مشروط است بر اینکه اولیای امور و زمامداران خواستههای اهالی را دایر بر آزادی حضرت آیتالله خمینی و حججالاسلام و وعاظ و مذاکرات برای اصلاح امور دینی را مورد توجه قرار داده و اقدام مقتضی به عمل آورند. والا [تا] اطلاع ثانوی تعطیل خواهد شد».[14]
± تذکر به بازرگانان و بازاریان تبریز
ساواک تبریز گزارش داد که «وضع منطقه آرام» است و برخلاف شایعهای که وجود داشته، بعد از دیروز بیشتر مغازههای خیابانهای شهر باز بود. ولی بازار همچنان بسته بود که به دنبال آن در ساعت 11 پیش از ظهر امروز با حضور عدهای از بازرگانان و بازاریان جلسهای تشکیل و به آنان تذکر داده شد که به بازار رفته، صاحبان مغازهها را وادار کنند دکانهایشان را باز کنند.[15]
± وضعیت کاشان
از امروز بازار و دکانهای کاشان باز بوده، مردم به کار و کسب خود بازگشتهاند. همچنین وضع شهر عادی گزارش شده، از هرجهت آرامش برقرار است، کلیه کارخانهها هم به کار مشغول شدهاند. این در حالی است که امامان جماعات از حاضر شدن در مساجد برای اقامه نماز همچنان خودداری میکنند.[16]
± وضعیت بازار مشهد
ساواک مشهد در گزارشی وضعیت بازار شهر را تا ساعت 9 صبح توصیف نمود. به موجب این گزارش چون دیشب بین کسبه شایع شده بود که به مدت سه روز (از امروز تا روز جمعه) بازار مشهد تعطیل خواهد بود، بازاریان کمی دیرتر از روزهای قبل در محل کار خود حاضر شدند و دکانهایشان را بازکردند. به گونهای که تا ساعت 8 و نیم صبح قسمت عمدة مغازههای بازار بزرگ مشهد و تعداد زیادی از حجرههای بازار زنجیر بسته بود. با وجود این مأموران امنیتی و انتظامی وارد کار شده، با اقداماتی که انجام دادند بیشتر مغازهداران بازار بزرگ مجبور شدند که در محل کار خود حاضر شوند. این وضعیت در بازار زنجیر نیز تکرار شده، کرکرة بیشتر دکانها بالا رفت.[17]
± بازگشت به کار بازار نجفآباد
عدهای از روحانیون و بازاریان نجفآباد اصفهان در اعتراض به وقایع روز 15 خرداد و حوادث خونباری که بعد از آن روی داد، در مسجد آن شهر به تحصن نشستند که تا عصر دیروز ادامه داشت. بنابراین بازاریان از صبح امروز به محل کار خود بازگشته، دکانها را باز کردند. آنان در این باره اعلام نمودند اگر از قم دستور بستن برسد دوباره بازار را میبندیم. گزارشی که رئیس ساواک اصفهان درباره وضعیت بازار اصفهان و دیگر شهرهای دیگر آن استان تهیه و به تهران ارسال کرده، حاکی است «تعداد مغازههای باز بازار اصفهان امروز بیش از روز گذشته و قسمت بیشتر تیمچههای بازار باز است». این گزارش وضع بقیه شهرهای استان اصفهان را کاملاً عادی توصیف کرده است. صدقی (رئیس ساواک اصفهان) در ادامه با اشاره به دستگیری فردی به نام صفرعلی عیدیدانی (شاگرد پارچهفروش) به اتهام تهدید و تحریک مردم به بستن بازار و تحویل او به ساواک، یادآور شد که تا امروز تعداد دستگیرشدگان اصفهان به 31 نفر رسیده است.[18]
± تمسخر شاه توسط عامه
از جمله موضوعاتی که محمدرضا شاه چند روز پیش در سخنرانی خود در همدان (18 خرداد) بدان تأکید ورزید دریافت 25 ریال بود که به گفته او عدهای از تظاهرکنندگان با گرفتن آن در تظاهرات و درگیریهای خیابانی شرکت کردند. به گزارش یکی از مأموران ساواک، این گفته وی بین مردم تنفر آفریده، عامه مردم چنین سخنی را با حالت مسخره بیان میکنند. «همه میگویند ببینید چقدر مردم ایران بدبخت شدهاند که در پایتخت مملکت مردم 25 ریال میگیرند و جلو گلوله میروند و برای چنین مبلغ جزئی خود را به کشتن میدهند. همه مردم روی این مطلب به همین نحو صحبت و اظهارنظر و مسخره میکنند». مأمور مزبور در پایان یادآوری کرده است که باید به هر ترتیب شده این مطالب که بخصوص دستآویز مخالفین شده به نحوی اصلاح شود».[19]
± گزارش مهر ایران از بازتاب حوادث اخیر در مطبوعات همسایگان
روزنامه مهر ایران در گزارشی چگونگی بازتاب اخبار و حوادث اخیر کشور در مطبوعات پاکستان را تشریح کرد. تکیهگاه این گزارش بیشتر مطالب منتشر شده در شماره اخیر روزنامه پاکستانتایمز(چاپ لاهور) است که ضمن مهم و کثیرالانتشار خواندن آن نوشته است: «شاهنشاه ایران تصمیم قطعی گرفتهاند که با اجرای برنامههای اصلاحی و مترقیانه خود ایران را از اسارت عمال بیگانه، مرتجعین و مالکان ستمگر رهائی بخشند». آنگاه به بخشی از سرمقاله روزنامه مزبور اشاره نموده، ضمن معرفی مخالفان به عنوان «گروهی انگشتشمار» افزوده است که این افراد «منافع نامشروع خود را بر اثر اجرای برنامههای اصلاحی شاهنشاه و دولت ایران در خطر دیدهاند؛ اما نمیتوانند در برابر پیشرفت ملت ایران ایجاد مانعی کنند» به نوشته گزارشگر روزنامه مهر ایران، نویسنده سرمقاله پاکستانتایمز برنامههای در دست اجرای دولت ایران را اصلاحی خوانده که «موجب تغییرات کلی اجتماعی و اقتصادی در ایران شده و راه پیشرفت و ترقی این کشور را باز خواهد کرد». در ادامه هم تصریح نموده است که «مردم ایران پشتیبان جدی اجرای این اصلاحات هستند و آنهائی که نغمههای مخالفت سرمیدهند هیچگونه حسن همدردی نسبت به میلیونها برادر زحمتکش و بیچیز خود ندارند». روزنامه مهر ایران در بخش پایانی گزارش خود به روزنامهها و نشریات منتشر شده در کراچی هم اشارهای نموده، افزوده است که دیگر نشریات مهم پاکستان نیز ضمن چاپ عکسهایی از شاه اقدامات اصلاحی و مترقیانه او و دولت ایران را ستودهاند.
سرمقاله «همه چشمها به شاه دوخته شده است» که در روزنامه ترجمان چاپ آنکارا (ترکیه) به چاپ رسیده دیگر موضوع مورد توجه روزنامه مهر ایران است که قسمتهای مهم آن را در شماره امروز خود بازتاب داده است. به گزارش مهر ایران نویسنده سرمقاله مزبور یکی از نمایندگان مجلس ترکیه و نویسنده مشهور روزنامه اولوس به نام «جهاد بابان» است که با اشاره به اعطای اسناد مالکیت کشاورزی توسط محمدرضا پهلوی نوشته است که او برای اجرای اصلاحات ارضی ده به ده و شهر به شهر ایران را طی کرده است. او شاه را فردی معرفی کرده است که برخلاف تحریکات خائنانه گروهی از مرتجعین و مالکان بزرگ که «پنهانی مشغول فعالیت» بودند «با پشتیبانی اکثریت مردم همچنان به اجرای برنامههای اصلاحی مترقیانه ادامه» میدهد. نویسنده این سرمقاله در ادامه با پرداختن به برگزاری رفراندوم در سال گذشته و تصویب عمومی مواد ششگانه شاه، نوشته است که «گروهی از مرتجعین و مالکانی که با اجرای اصلاحات ارضی منافع نامشروع خود را در معرض خطر دیدند به دور هم گردآمده قصد داشتند با برپا کردن آشوب و بلوا در برابر اجرای اصلاحات ارضی و اجتماعی ایران ایجاد مانع کنند ولی در برابر اراده اکثریت ملت ایران شکست خوردند». این روزنامه همچنین مدعی شده که شاه از آغاز در نظر داشت برنامه مزبور مسالمتآمیز و همراه با تحولات تدریجی انجام گیرد.[20]
± نامهها و تلگرامهایی در محکومیت وقایع اخیر
«مردم ایران طی تلگرامها و نامههای خود از اعمال مسببین واقعه پانزدهم خرداد ماه ابراز انزجار میکنند» عنوان گزارشی است که یک صفحه از روزنامه مهر ایران را به خود اختصاص داده است. در سطور آغازین این گزارش ادعا شده است که «سیل نامه و تلگرام مردم از سراسر کشور به سوی دفتر روزنامه همچنان ادامه دارد و تعداد نامهها و تلگرامهای رسیده ساعت به ساعت زیادتر میشود». آنگاه در بخشهای مختلف، عنوان طبقات و گروهها و در مواردی نام افرادی که نامهها و تلگرامهای ارسالی را امضا کردهاند و به دفتر روزنامه مهر ایران فرستادهاند ذکر شده است. برخی از آنها به ترتیب زیر است: اهالی، پیشهوران و کسبه تعدادی از خیابانهای غرب و جنوبغرب تهران (که به همراه نام آنان آمده است)، زنان بلوچی، کارگران سندیکای کارگران سیمان، کارکنان و کارمندان وزارت پست و تلگراف وابسته به سازمان نیروی مقاومت ملی ناحیه 15 مرکز، کارگران کارخانه صنعتی شرکت سهامی سپنتا، کنگره اتحادیههای کارگری ایران عضو کنفدراسیون سندیکاهای بینالمللی کارگری آزاد جهان، بعضی از ساکنان محله عباسآباد تهران، کارمندان شهرداری زرفان فارس، فرهنگیان ورامین، سران عشایر جلالوند کرمانشاه و عدهای از افراد و صاحبان مشاغل که به صورت انفرادی نامهها و تلگرامهایی را خطاب به شاه و دولت مخابره کردهاند.[21]
± ادعای ناراحتی بعضی متدینین و مغازهداران از وقایع اخیر
براساس گزارشی که مأمور ساواک از سطح شهر تهران تهیه کرده مدعی شده که دستهای از متدینین و کسبه بازار و خیابانها اکثراً از پیشامد اخیر ناراحت بوده، علناً مطالبی را که دولت در مورد محرکین واقعه اخیر از رادیو و روزنامهها انتشار مییابد باور نمیکنند. بیشتر آنها اظهار میدارند که در خرابکاری و آتشسوزی دست داشتهاند. عدهای هم عنوان میکنند افرادی که دست به چنین کارهایی زدهاند از مسلمین و مومنین نیستند. در این میان دستههای بیطرف و تقریباً طبقه متوسط شهری و قشر کارمند نظریات دیگری دارند. مثلاً فردی به نام علی نخست که آدم آگاهی بوده معاونت اداره فرهنگ شمیرانات را بر عهده دارد، میگوید «تصور میکنم دولت اگر زودتر از اینها جلو تحریکات خمینی و امثالهم را میگرفت کار به اینجاها نمیکشید. ولی فعلاً کار مبارزه با آخوندها به این زودی ختم نمیشود. زیرا آخوندها غیر از دستهجات سیاسی هستد. آنها همه جا ریشه دارند. هزار سال است تلقینات و تبلیغاتشان در عروق مردم تأثیر کرده است». او در این باره با اشاره به یکپارچگی روحانیون یادآور شد که در این جریان افراد مؤمن و معتقد نمیتوانند با عملیات اخیر دولت موافقت داشته باشند. به اعتقاد وی: «طبقه کارمند و متوسط شهری هم قاعدتاً بیطرف خواهند بود؛ اما طبقهای که قاعدتاً باید موافق دولت و مخالف آخوندها باشند، دهقانها هستند که در شرایط فعلی در مملکت موثر نیستند و نقش فعالی ندارند. گرچه اطمینان میرود که جریان اخیر وضع آنها را بهبود بخشد اما آنها بالفعل در شرایط فعلی رل و نقشی نخواهند داشت». معاون فرهنگ شمیرانات در ادامه اضافه کرد که «چقدر خوب بود که در جریانات اخیر اصولاً دولت سعی میکرد شخصاً با اوضاع مقابله کند و در این مورد به عنوان اعلیحضرت همایونی مطلبی ذکر نمیگردید که افراد خودشان را در برابر اعلیحضرت همایونی مواجه ببینند». او در بخش پایانی صحبتهایش یادآور شد که شاید بهتر و به مصلحت بود که در جریان حوادث اخیر به میزان همان نقشی عمل شود که شاه داراست؛ «چه از کجا معلوم که اگر افراد جبهه ملی شعارهای تندی بدهند افراد معتقد به آخوندها به دنبال آنها راه نیفتند».
از دیگر افرادی که طرف صحبت مأمور ساواک قرار گرفته، نظریات خود را درباره نقش روحانیون در حوادث اخیر کشور بیان نموده است، گلستان (مشاور آمریکایی و از مترجمین و مشاورین وزارت فرهنگ) است که گفت: «آنچه تاریخ صد ساله اخیر نشان داده است در جنگ دولت با نعلین و عبا، منظور این آخوندها پیشرفت با عبا و نعلین بوده است». او بعد از بیان این جمله تصریح کرد که «دولت در وقایع اخیر تند رفت. چه خوب بود مسئله آزادی زنان مطرح نمیشد تا جریان مالکیت پایان میپذیرفت».[22]
± شایعات
با وجود گذشت یک هفته از حادثه 15 خرداد سخنانی بین مردم ردوبدل میگردد که بیشتر شبیه شایعهاند تا واقعیت. چه در این چند روز خبری درباره آنها از منابع موثق و رسمی، پخش، یا اسناد و مدارک معتبری درباره این گونه اخبار منتشر نشده است. بعضی از این سخنان هم در تناقض و تضاد با وقایع موجود قرار دارند که همین امر سبب شده بیش از هر چیزی به صورت شایعه بین مردم دهان به دهان بچرخند. گزارشگران ساواک برخی از این سخنان را با عنوان «اخبار شایعات و جریانات روز» تهیه و به مرکز متبوع خود ارسال کردهاند. بر اساس گزارش آنها موضوع بیشتر این اخبار حملات مخالفان دولت و اقداماتی است که تظاهرکنندگان در روز 15 خرداد و یکی دو روز بعد از آن برای ضدیت و ضربهزدن به حکومت انجام دادهاند. مهمترین این گونه از اخبار به ترتیب زیر است:
1ـ تظاهرکنندگان در جریان تظاهرات روز 15 خرداد به یک کلانتری حملهور شده، پس از اشغال، عوامل و مأموران آن را خلعسلاح کردهاند. لیکن اسلحههای به دست آمده را خرد کرده، شکستهاند.
2ـ علت حمله متظاهرین به دو مغازه جواهرفروشی در اول بازار تهران، اقداماتی است که صاحبان آنها به نفع دولت انجام داده بودند. بازاریها نامههایی را پیش از این برای انتشار در جراید و رادیو نوشتهاند اما چون تا روز 15 خرداد پاسخی دریافت نشده بود مردم هم اقدامات آنها را تلافی کردهاند.
3ـ دولت انگلستان و عوامل نفوذی وی در ایران در تظاهرات اخیر تهران و شهرهای دیگر دست داشته است. برخی برای اثبات این گفتهها معتقدند که «اصولاً بدون پشتیبانی از خارج، متظاهرین نمیتوانستند به این اقدامات دست بزنند».
4ـ روز گذشته (21 خرداد) که قرار بود تظاهراتی انجام گیرد، هیچ گونه اتفاقی نیفتاد. تعطیلی مغازهها هم بیشتر از آن سبب بود که صاحبان آنها از حمله و آزار و غارت تظاهرکنندگان میترسیدند والا بیشتر کسبه مایلند به کسب و کار و زندگی عادی خود ادامه دهند.
5ـ در جریان تظاهرات روز 15 خرداد عدهای به گلستان جاوید (قبرستان بهائیها) حمله کرده، ضمن نبش قبر، اجساد بهائیها را بیرون آوردهاند و آتش زدهاند. همچنین به مؤسساتی که از آنِ بهائیان است (از قبیل شرکت ثابت پاسال و کارخانه پپسی کولا) خساراتی را وارد کردهاند.
6ـ از هنگام اعلام حکومت نظامی و ممنوعیت تشکیل اجتماعات در تهران، بهائیها طبق دستور محفل ملی روحانی (دستگاه رهبری)شان کلیه جلسات و اجتماعات بزرگ و کوچک خود را تعطیل کردهاند. حتی از ترتیب دادن یک محفل کوچک سهنفری هم پرهیز میکنند.
7ـ «تودهایهای سابق، روشنفکران، ترقیخواهان، کسانی که مخالف اختلاف دین و سیاست هستند، مخالفان خرافات و اوهام، اقلیتهای مذهبی (کلیمی، مسیحی، زرتشتی، بهائی) که همواره مورد فشار و تهدید روحانیون هستند اقدامات دولت را در سرکوبی تظاهرات اخیر و جلوگیری از روحانیون تندرو تأیید مینمایند».
8ـ بعد از تظاهرات روز 15 خرداد افرادی توانستهاند با کارد دو تن از پاسبانهای انتظامی را از پا درآورند.
9ـ صبح روز 18 خرداد ماه جاری چند نفر پیت نفت و بنزین به فروشگاه فردوسی برده، قصد داشتند که آنجا را به آتش بکشند.
10ـ روز شنبه این هفته (18 خرداد ماه ) عدهای از مخالفان دولت به کلانتری 20 تهران حمله کرده، اسلحه چند پاسبان را دزدیدهاند.
11ـ چون بعد از تظاهرات 15 خرداد رادیو اعلام کرد که دانشجویان دانشگاه تهران طوماری را در ابراز تنفر از عملیات تظاهرکنندگان و اعلام پشتیبانی از اقدامات دولت تهیه کردهاند دانشجویان هم برای آنکه نشان دهند این خبر دروغ است دست به تظاهراتی زدند. حتی چند نفر کشته و زخمی شده است.
12ـ دانشجویان بیطرف دانشگاه تهران از اینکه به دنبال وقایع اخیر، امتحانات دانشگاه متوقف مانده، شدیداً نگران و ناراحتند. از اینرو به متظاهرین و مسببین وقایع اخیر لعنت میفرستند.
13ـ علت برکناری جهانگیر تفضلی از ریاست اداره کل انتشارات و رادیو را برخی تجاوز وی به یک دختر آلمانی میدانند که در رادیو به گویندگی (بخش اخبار آلمانی) مشغول بوده است. برخی هم میگویند که او به واسطة بهائیبودن از مقامش برکنار شده است. با وجود این افرادی بر این باورند که تفضلی در انتشارات و رادیو خوب کار نکرده، برنامههای عادی رادیو را که مردم به آنها عادت کرده بودند به هم زد. عدهای را اخراج کرد و موجبات نارضایتی و عصبانیت بسیاری از کارمندان را فراهم آورد که به طور کلی حاصل کارش رضایتبخش نبود.
14ـ دولت قصد دارد بازار را از وضع فعلی خارج سازد و کاری کند که مرکزیت اقتصادی آن به کلی از بین برود تا برای همیشه از تحریکات بازار آسوده گردد.
15ـ به نقل از یکی از هواداران نهضت آزادی ایران، دولت توانسته است تمام تشکیلات آن نهضت را از بین ببرد. دستگاه چاپ و پلیکپی نهضت آزادی لو رفته، عدهای از سران و نویسندگان آن هم بازداشت شدهاند. بعضی از اعضا و وابستگان نهضت متواری یا مخفی شده، به وسیله تلفن با یکدیگر تماس میگیرند.
16ـ در شیراز عدهای از دانشآموزان که میخواستهاند امتحان کلاس ششم متوسطه طبیعی و ریاضی بدهند به وسیله یکی از مأموران پست و تلگراف شهر خود به سؤالات امتحانی که از تهران فرستاده شده بود دست مییابند. اما اداره فرهنگ شیراز به این موضوع آگاهی پیدا کرده، جریان را بلافاصله به وزارت فرهنگ منعکس میکند که نهایتاً مقرر شده امتحانات مربوط به آنها تجدید شود.
17ـ آیتالله حکیم و سایر علمای مقیم نجف اشرف اعلام کردهاند که چنانچه دولت ایران به زودی علمای بازداشت شده را آزاد نکند اعلان جهاد عمومی خواهند داد.
18ـ چند نفر از رجال برجسته و بزرگان برای میانجیگری تقاضای دیدار با شاه را کردهاند. اما شاه از پذیرش آنان خودداری و اظهار نموده است که «میدانم آنها چه میخواهند بگویند. من تصمیم نهائی خود را در مورد روحانیون مخالف گرفتهام». [23]
19ـ آیتالله نجفی چون در جریانات سیاسی دخالت نمیکند از سوی علمای قم، به ویژه آیات عظام خمینی و شریعتمداری، مطرود شده است. گویا نامبرده از حیث مالی هم در مضیقه بوده، از منزل خود خارج نمیشود.[24]
20ـ کارگران ترکزبان اداره دخانیات به دستور آیتالله میلانی تصمیم دارند در کارخانه مزبور دست به خرابکاری بزنند.
21ـ کسبه و بازاریانی که امروز مغازههای خود را در بازار تهران بازکردهاند به مشتریان و افرادی که به دکانهایشان مراجعه میکنند اظهار میدارند بازاریها در حوادث اخیر دست نداشتهاند. اینها که آشوب به پا کردهاند مأموران سازمان امنیت و شهربانی بودند که با لباس مبدل دست به این کارها زدهاند؛ وگرنه مردم مال همدیگر را آتش نمیزنند. علمای اسلام هم اشخاص کوتاهفکر و یاغی نیستند که چنان دستوراتی را صادر کنند. آنها میدانند که تحریک اشخاص به بلوا و شلوغی کار صحیحی نیست.[25]
22ـ عدهای از افراد مذهبی و مخالفان اقدامات دولت تصمیم دارند که در صورت ادامه بازداشت آیتالله خمینی و پافشاری دولت و دربار برای انجام برنامهها و اصلاحات خود، زنان را به طرفداری از او بسیج و آنها را روانه دربار کنند. آنان که این اقدام را به عنوان آخرین حربه و مانور خود قلمداد مینمایند در نظر دارند با این کار مأموران انتظامی را در محظوریت اخلاقی قرار دهند.
23ـ عدهای از متعصبین مذهبی مصمم هستند که به منظور صدمه زدن به مأموران انتظامی، به ویژه سربازان متمرکز در خیابانها و میادین، بعضی میوهجات را به زهر آغشته و به عنوان «تحفه به خدمتگزاران وطن و حافظین امنیت» تسلیم کنند. این افراد با این کار درصددند که انتقام کشته حوادث اخیر را از مأموران انتظامی و فرماندهان آنها بگیرند.
22ـ کشتهشدن آیتالله خمینی که در اصفهان شایعه شده است.[26]
± گفتگوی اعضای انجمن دوستان
هفت تن از اعضای انجمن دوستان در ساعت 6 و نیم بعدازظهر در دفتر کار سیدجعفر بهبهانی دور هم گردآمده، درباره اختلافات دولت و روحانیون گفتوگو کردند. مأموری که گزارش کوتاهی درباره این جلسه تهیه و به سازمان متبوع خود ارسال کرده هیچ نامی از آنان ذکر نکرده است. اما نوشت که یکی از حاضران اظهار نموده تظاهرات اخیر توسط دولت و به منظور سرکوبی روحانیون و ایجاد اختلاف بین مردم و طبقه روحانی بوده که البته نتیجه مثبتی به دست نیاورد. به گزارش مأمور ساواک یکی دیگر از اعضای انجمن یادشده به مخالفت با این گفته برخاسته، اضافهکرد که «دولت به هیچ وجه حاضر به تخریب اموال خود و ملت نمیشود. زیرا خسارات وارده بسیار زیاد است». سخن او را یکی دیگر از حضار پیگرفت و گفت: «این مطلب که دولت در تظاهرات دست داشته روحانیون برای حفظ محبوبیت خود منتشر کردهاند». در همینباره هم فرد دیگری یادآور شد که «به طور کلی مردم از انجام این عمل روحانیون متنفر و به آنها بدبین شدهاند».[27]
± خشنودی حزب توده از سرکوب روحانیون
حوادثی که روز 15 خرداد و بعد از آن در تهران و شهرهای دیگر کشور به وقوع پیوست موضوع صحبت اقشار مختلف مردم است که با دیدگاههای گوناگون درباره آنها گفتوگو میکنند. افرادی هم در نشستهای گاه و بیگاه به بیان افکار و عقاید خود پرداخته، گاه در مقابل این وقایع جبهه میگیرند. از جمله این افراد وابستگان سابق حزب توده هستند که ضمن بحث و مذاکره درباره رویدادهای اخیر، از اینکه روحانیون بازداشت شدهاند، خوشحالی مینمایند. این مطلب را مأموران ساواک گفتهاند که به طور ناشناس با تعدادی از اعضای سابق آن حزب صحبت کردهاند. به گزارش این مأموران، پرویز مرندی (کارمند فرهنگ استان تهران)، فریدون تولایی (دبیر دبیرستانها که سابقه محکومیت هم دارد) و محسن تقیایی(کارمند بهداشت) از جمله این دست از افراد هستند که از جریان بازداشت آخوندها خوشحال بوده معتقدند مسبب بدبختی و آوارگی تودهایها همین آخوندها هستند. بنابراین گرفتاری کنونی ایشان را انتقام رفتاری میدانند که پیشتر در مورد اعضای حزب توده انجام داده بودند. این گروه از تودهایها برای اثبات گفتههای خود وقایعی را نیز به عنوان مثال به یاد آوردهاند. مثلاً دادمنش (کارمند حسابداری وزارت فرهنگ) میگوید «زمانی که به عنوان تودهای بودن منتظر خدمت شده بودم به وسیله یکی از خویشانم رفتم منزل فلسفی که شاید او واسطه شود و مرا به خدمت بازگردانند. فلسفی گفته بود اول تو برو مسلمان شو بعد به منزل من بیا». افزون بر او سروان سابق معینالدین هم که عضویت حزب توده را دارد میگفت «وقتی بازداشت شدم خانوادههای ما افسران به منزل بعضی آخوندها رفته بودند و تقاضای کمک از آنها داشتند. آنها به زنان ما گفته بودند شوهران شما برایتان حرام هستند».[28]
± انتقاد مردم از اقدامات دولت
یکی از مأموران نفوذی ساواک در ادامه گزارشی که از افکار عمومی درباره حوادث اخیر کشور تهیه کرده، نوشتهاست که: «عدهای به تحریک مخالفین اصلاحات ارضی و در لباس حمایت از اسلام شورش به راه انداختهاند تا بلکه اقدامات بزرگ را متوقف نمایند و ظاهراً چنین تصور میرود که صاحبان بعضی از کارخانجات نیز که از موضوع سهیمشدن کارگران ناراحت هستند به این تحریکات دامن میزنند». او در ادامه نتیجه تماسها و تبادل نظریاتش با طبقات مختلف مردم به خصوص کارمندان دولت و بازاریها را هم ذکر کرده، افزود که «عده زیادی از دستههای مختلف از تظاهرکنندگان به طور مستقیم و غیرمستقیم حمایت میکنند و اگر کمکی هم نکنند کار آنها را تأیید مینمایند و در لباس مسلمانی، دولت را انتقاد میکنند». [29]
± پیشنویس اعلامیه آیتالله بهبهانی
سیدعبدالله فرزند آیتالله سیدمحمد بهبهانی که یک برگ چاپی از اعلامیه اخیر پدر را در دست داشت، اظهار نمود پیشنویس این اعلامیه به خط و انشای سیدجعفر بهبهانی و خیلی شدید بوده که آیتالله بهبهانی شخصاً در آن دست برده، جملاتی را تصحیح و برخی عبارات موهن را هم حذف نمود. او که با یکی از عوامل ناشناس ساواک سخن میگفت در ادامه افزود «برگ تصحیح شده [اعلامیه] به خط سیدجعفر بهبهانی نزد محمدیان، منشی آیتالله بهبهانی موجود میباشد و چنانچه منزل محمدیان که در سرچشمه کوچه جنب مسجد لواسانی روبهروی منزل سابق علوی واقع میباشد به طور غیرمحسوس بازرسی شود مدارکی به دست خواهد آمد».[30]
± طرح پخش اعلامیه ملاویهای لرستان از رادیو
کشاورزان، خردهمالکین، سران عشایر و رؤسای شرکت های تعاونی روستای منطقه پلدختر ملاوی لرستان در تلگرامی به اداره انتشارات و رادیو از مواد ششگانه شاه پشتیبانی و از اقدامات مسببن حوادث اخیر ابراز انزجار نمودهاند. آنان رونوشتی از این اعلامیه را به ساواک لرستان فرستادهاند که به دنبال آن، قلقسه (رئیس ساواک لرستان) در نامهای به مدیریت کل اداره سوم ساواک مرکزی، خواست اداره انتشارات و رادیو، تلگرام یاد شده را در فرصت مقتضی به وسیله رادیو پخش نماید.[31]
± پرسشنامه خسارتدیدگان پانزدهم خرداد
به دنبال تصمیمی که در جلسه مشترک دیروز وزیران دادگستری، کشور و اقتصاد گرفته شده، اعلام گردید پیشهورانی که سرمایه آنها در حادثه 15 خرداد جاری به غارت رفته، به فرمانداری تهران مراجعه و نسبت به تعیین و دریافت خسارتهای وارده پرسشنامههای مخصوصی را پر کنند. در این اطلاعیه آمده است که برای تکیمل پرسشنامهها آنان باید از ساعت 7 صبح تا 13، و از 5 تا 9 بعدازظهر به محل فرمانداری تهران واقع در خیابان تختجمشید مراجعه کنند. گفتنی است که پرسشنامههای تکمیلی آنها در کمیسیونی مرکب از چهار تن از کارشناسان رسیدگی خواهد شد.[32]
± کمک به آسیبدیدگان 15 خرداد
پارسا رئیس دبیرستان دخترانه رضاشاه کبیر (تهران) با ارسال نامههایی به نخستوزیر اعلام کرد «از آنجا که تحکیم خانوادهها و تأمین آسایش آنان از جمله وظایف حتمی زنان هر کشور است و نظر به اینکه دولت مایل است به خانوادههایی که در حوادث ناگوار اخیر سرپرست خود را از دست دادهاند کمک دهد، دبیران و کارمندان دبیرستان رضاشاه کبیر آمادگی خود را اعلام میدارد تا به زنان و مردانی که زیان دیدهاند پس از آنکه استحقاقشان تأیید شد، کمک کنند».[33]
± تقاضای خسارت برای خودروی حامل آیتالله خمینی
بدیعی (رئیس ساواک قم) در نامهای به تهران اطلاع داد که خودرو فولکسواگنی که روز 15 خرداد ماه جاری حامل آیتالله خمینی و نُه تن دیگر (یک نفر راننده و هشت مأمور گارد) از قم به تهران بوده، متحمل خسارت شده است. او علت خسارت را عدم ظرفیت خودرو و نداشتن استعداد حمل ده نفر ذکر کرده که در حدود سه هزار ریال به خودرو مورد اشاره خسارت وارد شده است. بنابراین از ساواک تهران درخواست کرده است در صورت تصویب مبلغ پنج هزار ریال به عنوان پاداش و تعمیر خودرو به آن ساواک حواله شود.[34]
± تظاهرات زندانیان علیه طیب حاجرضایی
در ساعت 8 و نیم امشب، ناگهان زندانیانی که در بند 2 بازداشتگاه موقت شهربانی (تهران) محبوسند و عموماً به اتهام اخلال و شرکت در تظاهرات و درگیریهای روز 15 خرداد دستگیر شدهاند، ازدحام و دست به جنجال زدند که بیدرنگ توسط مأموران و زندانبانان مهار شدند. در این ازدحام عده زیادی از زندانیان بند مزبور افراد دیگری را نیز همراه خود ساخته، تظاهراتی را علیه طیب حاجرضایی که در آن بازداشتگاه زندانی است، به راه انداختند. آنان شعارهایی مانند «مرگ بر طیب خونآشام» هم سر داده، اظهار داشتند که وی سبب قتل عدهای از هموطنان شده و باعث گردیده عدهای بیگناه به آتش هوی و هوس خائنانه وی به زندان بیفتند. زندانیان طیب را قاتل و جانی و فردی معرفی نمودند که با ریختن ماشین سنگ و چوب و چماق در خیابانها به وسیله عدهای از همدستان خود، به مأمورین انتظامی حملهور و باعث حرق و نهب و غارت و آدمکشی گردیده است.
تظاهرات زندانیان رو به شدت نهاده، بیم آن میرفت که به طیب حمله کنند. بنابراین مأموران انتظامی حاضر در پاسدارخانه خارج از محوطه زندان به حالت آمادهباش درآمدند و با دخالت آنها تظاهرکنندگان هم به بند خود بازگردانده شدند. سپس طیب حاجرضائی به صلاحدید رئیس زندان (سروان محرری) و برای حفظ جانش به سلول انفرادی منتقل گردید. افزون بر این، از ده تن از زندانیانی که در جریان برپایی تظاهرات امروز نقش موثری داشتند بازجویی شد.[35]
± پشتیبانی از لوایح ششگانه در تاکستان
به دنبال درخواست فرمانداری قزوین و موافقت وزارت کشور، میتینگی از سوی دهقانان، کارگران، فرهنگیان و گروهی از اهالی تاکستان در ساعت 4 بعدازظهر امروز در باغ کشاورزی تاکستان برپا شد. در این مراسم علاوه بر جمعی از دهقانان و کارگران و دستهای از زنان تاکستان و ساکنان روستاهای شال و اسفرورین، فرمانده تیپ 5 و فرماندار، شهردار و اغلب رؤسای ادارههای قزوین هم حضور داشتند که در بخشهای مختلف، افرادی سخنرانی کردند. در پایان هم قطعنامهای مبنی بر وفاداری و جانبازی شرکتکنندگان در این میتینگ نسبت به شاه و حفظ تاج و تخت او، اعلام پشتیبانی از لوایح ششگانه و ابراز تنفر از اعمال مخالفانی که حادثه 15 خرداد را در تهران به وجود آوردند صادر شد.[36]
± انتصاب دادستان فرمانداری نظامی
سرهنگ ستاد جهانگیر قانع به سمت دادستان فرمانداری نظامی منصوب و از امروز مشغول کار شد.[37]
± انتصاب یک انگلیسی به مدیرعاملی شرکتهای نفت ایران
در مجمع عمومی سالیانه شرکتهای عامل نفت ایران (شرکت سهامی اکتشاف و تولید نفت ایران و شرکت سهامی تصفیه نفت ایران) که امروز در لاهه تشکیل شد ج.ای. واردر[38]به ریاست هیئت مدیره و مدیرعاملی شرکتهای عامل نفت ایران منصوب شد.[39] او با ملیت انگلیسی، عضو شرکت بینالمللی شل است. این در حالی است که 14 درصد از سهام کنسرسیوم نفت ایران از آنِ کشور انگلیس میباشد.[40]
± تشکر شهردار تهران از مغازهداران تهران
احمد نفیسی (شهردار تهران) به خبرنگار روزنامه مهر ایران گفته است که «در وقایع تأسفآور چند روز گذشته کسبه و اصناف تهران وظیفه دینی و ملی خود را انجام دادند و نان و گوشت و خواربار مردم شهر را تهیه و آماده کردند. از بد حادثه و تهدید نهراسیدند و آنچه را که یک مسلمان حقیقی و یک ایرانی صمیمی باید بداند و بکند، دانستند و کردند». او در ادامه به نظارت و نگرانی شبانهروزیاش از اوضاع پایتخت اشاره کرد و افزود که «امروز وظیفه خود میدانم که از خدمات آنها قدردانی و حقشناسی کنم. بنابراین از یکایک کسبه و افراد صنوف مختلف و به خصوص صاحبان دکاکین نانوائی و قصابی و خواربارفروشی و متصدیان توزیع میوه و ترهبار در تهران متشکرم».[41]
± تذکر به حجتالاسلام دیباجی
به دنبال بیتوجهی حجتالاسلام دیباجی به مقررات حکومتی و ادامه سخنرانیهای وی در مسجد نو آبادان، اعضای کمیسیون امنیت اجتماعی آبادان در جلسه امروز تصمیم گرفتند که به وی تذکر داده شود تا از رفتن به منبر و بیان مطالب سیاسی و خلاف رویه خودداری نماید و چنانچه بار دیگر به رفتار خود ادامه داد، مقدمات اعزام وی به پایتخت فراهم گردد.[42]
± بیاعتنائی به اصول ششگانه شاه در سیستان و بلوچستان
به گزارش ساواک، اگر چه روز 16 خرداد جاری از سوی رئیس اداره انتشارات و رادیو از استانداری سیستان و بلوچستان خواسته شد که روحانیون محلی و طبقات مختلف زاهدان و توابع را به اعلام پشتیبانی از اصول ششگانه وادار کنند و از حوادث 15 خرداد ابراز تنفر نمایند، لیکن تاکنون هیچ اقدامی در این راستا صورت نگرفتهاست. مگر تعداد معدودی تلگرام یا نامه که آن هم با تلاشهای مسئولان انتظامی و از سوی زندانیان و عدهای کسبه تهیه و به اداره رادیو زاهدان فرستاده شده است.[43]
± روابط ایران و رژیم صهیونیستی در مطبوعات اردن
روزنامههای اردن با انتشار خبری که روزنامه پست چاپ اسرائیل درباره روابط ایران و اسرائیل منتشر کرده، موضوع روابط سیاسی دو کشور یادشده را مورد توجه قرار دادند. این روزنامهها اگر چه درباره خبر مزبور تفسیر یا اظهار نظری نکردند؛ اما به تلویح با اشاره به بخشی از آن، سعی دارند توجه خوانندگان را به روابطی جلب نمایند که به گفته برخی از منابع سیاسی به عنوان یکی از علل نارضایتیها و ناآرامیهای اخیر ایران مطرح است. در بخشی از خبر روزنامه پست به سخنان عالیخانی (وزیر اقتصاد ایران) اشاره شده که در آن وقوع تظاهرات خیابانی در هفته گذشته را بر همکاریهای موجود بین ایران و اسرائیل بیتأثیر دانسته است. این خبر در ادامه به نقل از وی تصریح کرده است که «دولت ایران اجازه نخواهد داد سر و صدا و جار و جنجال در سیاست اثر کند». خبرنگار روزنامه اسرائیلی در بخش دیگری دعوت اسماعیل ریاحی (وزیر کشاورزی ایران) از مستشار وزارت امور خارجه در امور خاورمیانه برای صرف ناهار را پیش کشیده و گفتوشنود آن دو درباره آینده برنامههای مشترک کشاورزی در نقاط مختلف ایران را دلیل دیگری بر این دانسته است که همچنان روابط موجود میان دو کشور ادامه دارد. ریاحی در این دیدار از مستشار یاد شده هم دعوت کرده است که در هفته جاری برای رؤسای ادارات و کارمندان وزارت کشاورزی سخنرانی کند.[44]
± بازگشت دبیر کل شورای فرهنگی به تهران
شجاعالدین شفا (سخنگوی دربار شاهنشاهی و دبیر کل شورای فرهنگی سلطنتی) که به دعوت انستیتوی ایرانشناسی کپنهاک برای دریافت عضویت افتخاری آن انستیتو، به دانمارک رفته بود به تهران بازگشت. او پیامهایی را که از سوی آکادمی سلطنتی کشورهای دانمارک، سوئد، نروژ، فنلاند، و انجمنهای خاورشناسی فنلاند، دانمارک و انستیتوی ایرانشناسی کپنهاک دریافت شده بود، به حضور شاه برد. این پیامها حاکی از اعلام آمادگی مراکز نامبرده برای همکاری با شورای فرهنگی سلطنتی ایران بود.[45]
± پیشنهاد پاکستان برای همکاری چهار کشور مسلمان
محمد ایوبخان رئیسجمهور پاکستان، در یک میتینگ عمومی که بعدازظهر امروز در پیشاور ترتیب یافته بود، پیشنهاد کرد که باید بین کشورهای همجوار و مسلمان ایران، ترکیه، افغانستان و پاکستان همکاریها و پیوندهای نزدیکتری به وجود آید تا این کشورها بتوانند چه در زمان صلح، و چه در زمان ظهور حوادث غیرمترقبه و یا مخاطرهآمیز، با قدرت بیشتری به یکدیگر کمک کنند. او با اشاره به وضعیت جغرافیائی و ناتوانی کشورهای چهارگانه در مقابل مخاطرات و حوادث غیرقابل پیشبینی و تهدیدهای احتمالی تصریح کرد که هرگاه رهبران افغانستان، ایران و ترکیه با پیشنهادش موافقت نمایند دولت پاکستان آمادگی لازم را برای بسط همکاری و نزدیکی بیشتر داراست.[46]
± مصوبات امروز هیئت وزیران
در جلسه هیئت وزیران که از ساعت 5 بعدازظهر به ریاست اسدالله علم تشکیل گردید ابتدا آییننامه اجرائی قانون انتخابات بررسی شد که به پایان نرسید و تصویب آن به جلسات بعدی موکول گردید. آنگاه دو پیشنهاد زیر تأیید شد: اولی تعیین مهدی سمیعی (رئیس کل بانک مرکزی ایران) به عنوان نماینده اصلی دولت ایران در صندوق بینالمللی پول بود که به موجب قانون اجازه مشارکت دولت ایران در کنفرانس منعقد شده در برتنوودز (مصوب 6 دی 1324) که بنا بر پیشنهاد وزارت دارائی (در 19 خرداد ماه جاری) صورت پذیرفت.[47] به موجب مصوبه دوم هم طرح مربوط به ایجاد پالایشگاه نفت در تهران وارد مرحله عمل گردید.[48]
± سفر چند روزنامهنگار ایرانی به انگلستان
چهار روزنامهنگار ایرانی به نامهای جهانگیر بهروز (صاحب روزنامه اکوآو ایران)، منوچهر کمالی (رئیس سرویس خبرهای خارجی کیهان)، غلامحسین صالحیار (مدیر خبرهای خارجی اطلاعات) و کاظم زرنگار (سردبیر امور مربوط به خاورمیانه روزنامه کیهان اینترنشنال) با هواپیما راهی انگلستان شدند. این روزنامهنگاران در مدت اقامتشان، از مناطق مختلف انگلستان دیدن خواهند کرد که از جمله آنهاست: ادارههای روزنامه و رادیو و سرویسهای رسمی خبری، مراکز صنعتی و قسمتهای مختلف شهرهای ادینبورگ (پایتخت اسکاتلند) و گلاسکو. برنامه مسافرت افراد یاد شده به دعوت دولت انگلستان و با اداره اطلاعات آن کشور بوده، وزارت امور خارجه انگلستان هزینه مسافرت آنها را پذیرفته است.[49]
± نخستین شعبه حزب ایران نوین در مشهد
نخستین شعبه حزب ایران نوین در مشهد توسط حسنعلی منصور گشایش یافت.[50]
پینوشتها:
[1]. جعفری، محمدمهدی، همگام با آزادی (خاطرات شفاهی دکتر سید محمدمهدی جعفری)، ج1، بهکوشش سیدقاسم یاحسینی، تهران، صحیفه خرد، 1389، ص 134 و 135.
[2]. یادنامه ابوذر زمان، تهران، بنیاد فرهنگی آیتالله طالقانی با همکاری شرکت سهامی انتشار، 1362، ص17؛ جعفری، محمدمهدی، همان، ص134 و 135.
[3]. سیر مبارزات امام خمینی در آینه اسناد به روایت اسناد ساواک، ج2، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، 1386، ص69؛ قیام 15 خرداد به روایت اسناد ساواک،، ج3، تهران، مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات، ۱۳۷۸، ص118.
[4].همین مجلد، (روز 21 خرداد 1342).
[5]. اسناد انقلاب اسلامی، ج1، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، 1369 تا 1374، ص112.
[6]. حضرت آیتالله العظمی سیدشهابالدین مرعشی نجفی به روایت اسناد ساواک، کتاب 1، تهران، مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات، 1388، ص84.
[7]. بولتن خبرگزاری پارس محرمانه، شماره 65، 23 خرداد 1342، ص10.
[8]. فصلنامه 15 خرداد،شماره 7، بهار 1371، ص62.
[9]. قیام 15 خرداد به روایت اسناد ساواک، ج8، همان، ص168؛ روحبخش، رحیم، نقش بازار در قیام 15 خرداد، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، 1381، ص265، 271.
[10]. روحبخش، رحیم، همان، ص269.
[11]. قیام 15 خرداد به روایت اسناد ساواک، ج8، همان، ص182؛ روحبخش، رحیم، همان، ص269.
[12]. قیام 15 خرداد به روایت اسناد ساواک، ج8، همان، ص263.
[13]. همان، ج 7، ص7 و 27.
[14]. همان، ج3، ص231؛ دوانی، علی، نهضت روحانیون ایران، ج4، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی ، 1377، ص146؛ روحبخش، رحیم، همان، ص372.
[15]. قیام 15 خرداد به روایت اسناد ساواک، ج3، همان، ص24؛ روحبخش، رحیم، همان، ص369.
[16]. همان، ص325؛ همان، ص384.
[17]. قیام 15 خرداد به روایت اسناد ساواک، ج3، همان، ص151.
[18]. همان، ص115؛ همان، ج9، ص215؛ روحبخش، رحیم، همان، ص358.
[19]. همان، ج8، ص170.
[20]. روزنامه مهر ایران، شماره 1846، 22 خرداد 1342، ص1.
[21]. همان، ص5.
[22]. قیام 15 خرداد به روایت اسناد ساواک، ج8، همان، ص171 تا 173.
[23]. همان، ص175 تا 179.
[24]. آیتالله مرعشی نجفی به روایت اسناد ساواک، همان، ص82.
[25]. قیام 15 خرداد به روایت اسناد ساواک، ج8، همان، ص166 و 167.
[26]. همان، ج3، ص225 و 226؛ همان، ج7، ص117.
[27]. همان، ج8، ص181.
[28]. همان، ص171.
[29]. همان، ص175.
[30]. همان، ص180.
[31]. همان، ج7، ص396.
[32]. روزنامه اطلاعات، شماره 11113، 22 خرداد 1342، ص16؛ روزنامه کیهان، شماره 5966، 23 خرداد 1342، ص1.
[33]. روزنامه مهر ایران، شماره 1847، 23 خرداد 1342، ص8.
[34]. قیام 15 خرداد به روایت اسناد ساواک، ج3، همان، ص216؛ مدرسه فیضیه به روایت اسناد ساواک، تهران، مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات، 1380، ص84؛ مجله 15 خرداد، شماره 25، بهار 1376، ص133.
[35]. آزاد مرد، طیب حاج رضائی به روایت اسناد ساواک، تهران، مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات، 1378، ص92 تا 104.
[36]. قیام 15 خرداد به روایت اسناد ساواک، ج3، همان، ص230، 246؛ همان، ج7، ص278.
[37]. روزنامه کیهان، شماره 6965، 22 خرداد 142، ص12؛ روزنامه مهر ایران، شماره 1846، 22 خرداد 1342، ص8.
[38]. روزنامه فرمان، شماره 1607، 13 تیر، 1342، ص3.
[39]. مجله آسیای جوان، شماره 617، 16 تیر 1342، ص7.
[40]. روزنامه اطلاعات، شماره 11115، 25 خرداد 1342، ص16؛ روزنامه مهر ایران، شماره 1849، 26 خرداد 1342، ص7.
[41]. مهر ایران، شماره 1847، 23 خرداد 1342، ص8.
[42]. قیام 15 خرداد به روایت اسناد ساواک، ج3، همان، ص193.
[43]. همان، ج7، ص228.
[44]. قیام 15 خرداد به روایت اسناد ساواک، ج3، همان، ص232 و 233؛ منصوری، جواد، تاریخ قیام 15 خرداد به روایت اسناد ساواک، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، 1377، ص81.
[45]. روزنامه کیهان، شماره 6965، 22 خرداد 1342، ص12؛ روزنامه پست تهران، شماره 2916، 22 خرداد 1342، ص8.
[46]. همان، شماره 6966، 23 خرداد 1342، ص1؛ روزنامه اطلاعات، شماره 11114، 23خرداد 1342، ص1 و 13.
[47]. مجله تهران اکونومیست، شماره ویژه نامه، 1 فروردین 1343، ص83.
[48]. روزنامه کیهان، شماره 5966، 23 خرداد 1342، ص12؛ روزنامه پست تهران، شماره 2917، 23 خرداد 1342، ص8.
[49]. همان؛ روزنامه اطلاعات، شماره 11114، 23 خرداد 1342، ص16.
[50]. جلالی، غلامرضا، تقویم تاریخ خراسان از مشروطه تا انقلاب اسلامی، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، 1377، ص185.
