دوشنبه 28 مرداد 1342 / 29 ربیعالاول 1383 / 19 اوت 1963
4 بازدید
± خاطرات ثریا اسفندیاری از کودتای 28 مرداد
رادیو پیک ایران در برنامة خود بخشهایی از خاطرات ثریا را مرور کرد. ثریا در این خاطرات به جریان کودتا در روزهای 25 و 28 مرداد و تلاش برای سرنگونی دولت دکتر مصدق اشاره میکند و مینویسد: پس از کودتا در ضیافت بزرگی که در سعدآباد برپا شده بود بسیاری از خانوادههای اشرافی که سالها بود به کاخ نیامده بودند با هم در ابراز خاکساری رقابت میکردند. بسیاری از خانمهای اعیان که تا آنوقت پشت سر من بد میگفتند و تحریک میکردند حالا دست از ابراز محبت و تملق برنمیداشتند. من برای اولین بار خودم را ملکه حس میکردم.[1]
± اعلامیه آیتالله میلانی در تحریم انتخابات
مأمور ویژة ساواک از نصب اعلامیة آیتالله میلانی در مسجد سید عزیزالله خبر داد. در این اعلامیه تأکید شده «شرکت مردم مسلمان در چنین انتخاباتی شرعاً و عقلاً جایز نبوده و مخالفت با آن وظیفه میباشد».[2]
± ناامیدی فعالان نهضت آزادی در زندان
عباس رادنیا در خاطرات خود مینویسد «ظاهراً باید پس از ده سال مبارزه در راه آزادی، هنگام شروع یازدهمین سال در زندان باشیم و هنوز مبارزات ما به ثمر نرسیده از ادامة مبارزه مأیوس گردیم [...] ولی مبارزات ما و ملت ایران با تحمل همة رنجها، زندانها، محرومیتها، بینتیجه نبوده و به سر منزل مقصود خیلی نزدیک شدهایم». وی هنگام نوشتن این یادداشتها اخبار تجمع مردم در 26 مرداد در میدان امجدیه را دریافت کرده بود.[3]
± وعده مقامات زندان به مهندس بازرگان
سرهنگ جناب و ایوب ساقی به مهندس مهدی بازرگان وعده دادند سخنرانان جشن امروز در زندان «با آداب هستند و اهانت به آقای دکتر مصدق نخواهند کرد».[4]
±ستایش اقدامات شاه در مطبوعات خارجی
روزنامههای انجام، حریت، مورنینگ نیوز و نئیروشنی چاپ پاکستان در مقالههایی به انعکاس اخبار جشنهای 28 مرداد پرداختند.[5] همچنین، روزنامة دان چاپ کراچی، پیشرفتهای صنعتی و فرهنگی شاه را ستود.[6] روزنامة سکولو چاپ ایتالیا نیز در شمارة اخیر خود پیرامون تحولات اساسی ایران مقالهای منتشر کرد.[7]
± درخواست نماینده انجمنهای جنوب تهران از غلامرضا پهلوی
حسن بهبودگر به نمایندگی از طرف جمعیت قیام ملی 28 مرداد و انجمنهای جنوب تهران، در تلگرافی از غلامرضا پهلوی درخواست کرد بخشش طیب حاجرضایی و متهمان واقعة 15 خرداد را از شاه تقاضا نماید.[8]
± نقشه فراری دادن طیب حاج رضایی
یک مشروبفروش کلیمی که نام خود را فاش نکرده است در نامهای به سازمان امنیت اطلاع داد چهار تن از مشتریان او اظهار کردهاند ماههاست به عنوان کارگر ساختمانی در کاخ سعدآباد مشغول به کار هستند و قصد دارند موجبات فرار طیب حاجرضایی را فراهم نمایند. غلام سینی، اصغر پنجه، قربان مشهدی و داش حسین قمی افرادی هستند که به ادعای نویسندة نامه قصد دارند طیب را فراری دهند.[9]
± تظاهرات گروهی از دانشجویان ایرانی مقابل مقر سازمان ملل
آسوشیتدپرس از مقر سازمان ملل گزارش داد گروهی از دانشجویان ایرانی مقیم آمریکا علیه دولت کشورشان در برابر این سازمان دست به تظاهرات زدند. در اعلامیة دانشجویان نیویورک و کنفدراسیون دانشجویان ایرانی تأکید شده است «شاه به وسیلة سیا در ایران دیکتاتوری میکند». در اعلامیة مذکور، آزادی فوری محمد مصدق، رهبران جبهة ملی و زندانیان سیاسی، آزادی مطبوعات و اجتماعات داخل کشور مطالبه شده است. معترضان همچنین با تضییقات گذرنامهای علیه دانشجویان ایرانی در آمریکا و اروپا مخالفت کرده و پیشنهاد دادند راهی برای شرکت دانشجویان خارج از کشور در انتخابات فراهم گردد.[10]
± سخنان شاه به مناسبت سالگرد کودتای 28 مرداد
دهمین سالگرد کودتای 28 مرداد 1332 بود. در مطبوعات از این کودتا با عنوان قیام 28 مرداد نامبرده شد و ادعا گردید مردم به مناسبت آن جشن برپا کردند. شاه در سخنان امروز به مناسبت دهمین سالگرد قیام 28 مرداد، ادعا کرد در جامعهای که اکنون پایهریزی کرده است، مردم بر مبنای «عدالت اجتماعی، اقتصادی و آزادی فردی بر پایة ثروتهای خدادادی و طبیعی کشور» زندگی میکنند. شاه در ادامه به انتخابات آینده اشاره کرد و گفت برای نخستین بار در تاریخ این کشور، همة اقشار جامعه، مطابق سلیقه و منافع خود، وجدان و وطنپرستیشان، افراد منتخب را راهی مجلسین خواهند کرد. «در سه هزار سال تاریخ مدون ما هیچوقت سابقه نداشته است این همه تحولات انقلابی همه جانبه در یک زمان و با این وسعت و قاطعیت صورت گرفته باشد».[11] خبرگزاری فرانسه در تهران نیز دقایقی را به پخش پیام شاه ایران اختصاص داد.[12]
به عقیده مهندس مهدی بازرگان پیام شاه «برخلاف همیشه خالی از عربده و فحاشی بوده، لحن [شاه] سنجیده و انحصار به شهدای 28 مرداد و وعدههای عالی رفراندوم ششمادهای داشت».[13]
± عفو 36 نفر از محکومان دادگاههای نظامی
شاه به مناسبت فرارسیدن سالگرد قیام ملی 28 مرداد، 36 تن از محکومان دادگاههای نظامی را مورد بخشش قرار داد.[14] یک مقام مطلع ادارة دادرسی ارتش اظهار کرد میان بخشودهشدگان، تنی چند از محکومین سیاسی و افسران محکوم نیز دیده میشوند.[15]
± تبریک نخستوزیر به شاه
اسدالله علم در نامهای به شاه ضمن تبریک سالگرد قیام ملی 28 مرداد گفت، آنچه در این مدت کوتاه عاید ملت ایران گشته است نشان میدهد تشخیص ملت صحیح بوده است.[16]
± تبریک رئیس ستاد ارتشتاران به ملت ایران
ارتشبد حجازی رئیس ستاد بزرگ ارتشتاران، به مناسبت سالگرد قیام ملی 28 مرداد پیام تبریکی برای ملت ایران فرستاد.[17]
± پاسخ شاه به پیامهای تبریک
شاه در تلگرامهایی جداگانه به پیام تبریک نخستوزیر،[18] رستگار نامدار فرماندة مرکز توپخانة اصفهان،[19] ابوالقاسم سهرابپور فرماندة لشگر ده پیادة فارس، باقر پیرنیا استاندار فارس[20] و یحیی عدل، دبیر کل حزب مردم به مناسبت سالگرد 28 مرداد پاسخ داد.[21]
± بازدید شاه و فرح از عملیات نمایشی گارد شاهنشاهی
شاه و فرح پهلوی از عملیات نمایشی واحدهای رنجر تیپ گارد شاهنشاهی در ارتفاعات دربند دیدن کردند. در این مراسم، غلامرضا پهلوی، حجازی رئیس ستاد بزرگ ارتشتاران، فرماندهان نیروهای سهگانه، افسران ارشد ارتش شاهنشاهی و جمعی دیگر از رجال حضور داشتند.[22]
±تلگراف نخستوزیر به سفیر ایران در ژنو
نخستوزیر تلگرافی برای زاهدی سفیرکبیر شاهنشاهی ایران در ژنو ارسال کرد. علم در این تلگراف ضمن آرزوی سعادت و سلامت برای زاهدی، مراتب فداکاری و جانبازی او در راه میهن و شاه را تبریک گفت.[23]
± جشن 28 مرداد در فرودگاه مهرآباد
احزاب مردم[24] و ملیّون در گرامیداشت قیام 28 مرداد، مجلس جشنی در ساختمانهای تشکیلات خود برپا کردند. همچنین خادمی مدیر عامل هواپیمایی ملی نیز در مراسمی یاد و خاطرة این روز را گرامی داشت. این مراسم در فرودگاه مهرآباد تهران برگزار شد.[25]
± گردهماییهای سالگرد 28 مرداد در رسانهها
وابستة مطبوعاتی ایران در کویت از برگزاری جشن قیام ملی 28 مرداد در محل سفارت خبر داد. در این جشن، جهانداری کاردار سفارت ایران به توضیح ابعاد این قیام و تحولات کشور پس از این قیام پرداخت.[26]
در بزرگداشت قیام 28 مرداد، واحدهای نیروهای سهگانة ارتش شاهنشاهی، ژاندارمری، شهربانی کل کشور و نیروهای سازمان مقاومت ملی در خیابانهای تهران رژه رفتند. همزمان چندین فروند هواپیمای جت نیروی هوایی نیز بر فراز آسمان این شهر به اجرای عملیات نمایشی پرداختند. [27] همزمان گروه کوهنوردان مرکز آموزشی کوهستانی دانشگاه نظامی در قلة توچال مراسم آتشبازی انجام دادند.[28] زندان قزلقلعه نیز به برگزاری مراسم جشن پرداخت و در این مراسم جناب، رئیس زندان سخنرانی کرد. خانم فولادوند نیز این روز را جشن گرفت و در منزل وی، نزهت نفیسی همسر شهردار، رهرو رئیس جمعیت زنان کارمند، نیر سعیدی رئیس روابط عمومی جمعیتهای زنان، منوچهریان رئیس اتحادیة زنان حقوقدان، مهرانگیز دولتشاهی رئیس جمعیت راهنو و بامداد سخنرانی کردند.[29] در شهرستانهای شهر ری، قزوین، تبریز،[30] همایونشهر،[31] سرکان،[32] یزد،[33] ساری،[34] بهبهان، خرمآباد،[35] اراک،[36] مشهد، اصفهان، سنندج، گرگان، اهواز، کرمان، زاهدان، کرمانشاه و رشت نیز میتینگهایی در گرامیداشت این روز و حمایت از انتخابات برپا شد.[37]
± تحلیل رادیو صدای ملی از جشنهای 28 مرداد
رادیو صدای ملی ایران در تحلیل جشنهای کشور گفت، این جشنها از طرف «کلانتریها و اوباش» برگزار شد و مردم «تظاهرات اوباش را با خشم و نفرت استقبال نمودند». این فرستنده ادعا کرد خشم ملت در مناطق نفتخیز جنوب بیشتر بود زیرا این مردم با چشم خود، شاهد اخراج کارشناسان انگلیسی در زمان دولت مصدق بودند و حال ورود آنان را در لباس کنسرسیوم نظاره میکنند. گوینده با اشاره به رژة امروز در پایتخت افزود «برنامة رژه به منظور ارعاب مخالفین و ایجاد محیط مساعد برای تحمیل کاندیداهای دولتی ترتیب داده شده بود».[38]
± پردهبرداری از مجسمة شاه در اراک
صدری، کفیل استانداری و فرماندار تهران در اراک از مجسمة شاه پردهبرداری کرد. در این مراسم، جمع گستردهای از اقشار گوناگون مردم اراک حضور داشتند و سخنرانان پیرامون قیام 28 مرداد، انتخابات و حمایت از اصلاحات سخن گفتند.[39]
± مشکلات انتخابات
مهمترین مشکل برگزاری انتخابات، اخذ آرا در یک روز است زیرا در برخی مناطق کشور، مردم به شکلی پراکنده ساکن شدهاند و یا برخی مناطق دیگر فاقد راه مناسب است. تنها چارهای که تا کنون اندیشیده شده این است که تعداد صندوقهای رأی را افزایش دهند.[40]
± تجمعهای انتخاباتی
تبریز شاهد اجتماع زنان و مردانی بود که در حمایت از انقلاب سفید و انتخابات به خیابانها آمده بودند. در پایان این گردهمایی، قطعنامة مردم تبریز قرائت شد.[41] شورای انجمنهای غرب تهران وابسته به شورای عالی شهر و اهالی، و اعضای انجمن غرب در اجتماعی برای شرکت در انتخابات اعلام آمادگی کردند. در این گردهمایی، کاندیداتوری عباس رادفر، مخبر فرهمند، معیری، سجادی و معرفت مورد تأیید قرار گرفت. ایمانی، نمایندة شورای کارکنان بانکها، مخبر فرهمند را نخستین کاندیدای منتخب شورای انجمن اعلام کرد.[42]
± مذاکرات ایران با شرکتهای نفتی
دکتر فرهنگ مهر مدیر کل امور نفت در وزارت دارایی راهی ژنو شد تا در صورت نیاز با فواد روحانی دبیر کل سازمان اوپک همکاری نماید. گفته میشود بخش مهم مذاکرات روحانی با نمایندگان شرکتهای نفتی، شامل دو محور است: قطعنامة اوپک در زمینة افزایش بهای نفت به قیمت اوت 1960 و پرداخت بهرة مالکانه علاوه بر سود ویژه به کشورهای صاحب نفت خاورمیانه.[43]
± عدم اجرای کامل قانون اصلاحات ارضی
رادیو صدای آزاد ایران ادعا کرد وزیر کشاورزی در گزارشی به نخستوزیر از عدم اجرای کامل قانون اصلاحات ارضی خبر داده است. در گزارش مزبور تصریح شده بیشتر زمینهای بزرگ هنوز به دولت واگذار نشدهاند زیرا مالکان آنها یا از طرفداران رژیم یا از نزدیکان شاه هستند و دولت نمیتواند این مالکان را مجبور به واگذاری اراضی نماید.[44]
پینوشتها:
[1]ـ رادیو پیک ایران، 19/4/1342 برابر با 10 ژوئیه 1963.
[2]ـ یاران امام به روایت اسناد ساواک، ج1: آیتاللّهالعظمی سیدمحمدهادی میلانی، تهران، مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات، 1376، ص 300.
[3]ـ یزدی، ابراهیم، مقاومت در زندان، تهران، قلم، 1377، ص 148 و 149.
[4]ـ بازرگان، مهدی، یادداشتهای روزانه، تهران، قلم، 1376، ص 73.
[5]ـ روزنامه مهر ایران، ش 1902، 30/5/1342، ص 1 و 6.
[6]ـ گاهنامة پنجاه سال شاهنشاهی پهلوی، ج 2، تهران، کتابخانه پهلوی، بیتا، ص 1674.
[7]ـ روزنامه پست تهران، ش 2970، 28/5/1342، ص 8.
[8]ـ آزاد مرد: طیب حاجرضایی به روایت اسناد ساواک، تهران، مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات، 1380، ص 170.
[9]ـ همان، ص 117.
[10]ـ بولتن خبرگزاری پارس محرمانه، ش 121، 31/5/1342، ص 2 و 3.
[11]ـ روزنامه کیهان، ش 6021، 28/5/1342، ص 11.
[12]ـ بولتن خبرگزاری پارس محرمانه، ش 121، 31/5/1342، ص 2.
[13]ـ بازرگان، مهدی، همان، ص 73.
[14]ـ گاهنامة پنجاه سال شاهنشاهی پهلوی، همان، ص 1674.
[15]ـ روزنامه کیهان، ش 602، 29/5/1342، ص 12.
[16]ـ روزنامه اطلاعات، ش 11169، 28/5/1342، ص 16.
[17]ـ روزنامه مهر ایران، ش 1901، 29/5/1342، ص 5.
[18]ـ همان، ش 1906، 4/6/1342، ص 8.
[19]ـ روزنامه راه نجات، ش 622، 30/5/1342، ص 4.
[20]ـ روزنامه بهار ایران، ش 1620، 4/6/1342، ص 2.
[21]ـ روزنامه مهر ایران، ش 1905، 3/5/1342، ص 1.
[22]ـ روزنامه کیهان، ش 6021، 28/5/1342، ص 1 و 11.
[23]ـ همان، ص 12.
[24]ـ روزنامه مهر ایران، ش 1901، 29/5/1342، ص 1 و 6.
[25]ـ روزنامه کیهان، ش 6022، 29/5/1342، ص 9.
[26]ـ روزنامه مهر ایران، ش 1903، 31/5/1342، ص 8.
[27]ـ روزنامه کیهان، ش 6022، 29/5/1342، ص 11.
[28]ـ روزنامه پست تهران، ش 2971، 29/5/1342، ص 1 و 7 و 8.
[29]ـ روزنامه کیهان، ش 6022، 29/5/1342، ص 11.
[30]ـ همان.
[31]ـ همان.
[32]ـ روزنامه کیهان، ش 6028، 5/6/1342، ص 7.
[33]ـ روزنامه مهر ایران، ش 1906، 4/6/1342، ص 4.
[34]ـ همان، ش 1908، 6/6/1342، ص 4.
[35]ـ همان، ش 1909، 7/6/1342، ص 4.
[36]ـ روزنامه اطلاعات، ش 11172، 31/5/1342، ص 10.
[37]ـ همان، ش 11170، 29/5/1342، ص 1.
[38]ـ بولتن خبرگزاری پارس محرمانه، ش 118، 29/5/1342، ص 47 و 48.
[39]ـ روزنامه پست تهران، ش 2971، 29/5/1342، ص 1 و 8.
[40]ـ روزنامه صبح امروز، ش 77، 28/5/1342، ص 4.
[41]ـ روزنامه کیهان، ش 6021، 28/5/1342، ص 7.
[42]ـ همان.
[43]ـ روزنامه اطلاعات، ش 11169، 28/5/1342، ص 8.
[44]ـ بولتن خبرگزاری پارس محرمانه، ش 118، 29/5/1342، ص 32.
