سهشنبه 30 بهمن 1341 24 رمضان 1382 19 فوریه 1963
10 بازدید
□ معرفی وزیران کابینه اسدالله علم به شاه
اسدالله علم پس از دریافت حکم مجددش برای تشکیل کابینة دولت، از دیشب تا ظهر امروز، در تلاش بود تا برای وزارتخانههایی که تغییراتی میخواست در آن انجام دهد، وزرای جدیدی معرفی کند. در این مدتِ 10 الی 12 ساعتی، محافل سیاسی و خبری، پیوسته گمانههای مختلفی مطرح کردند و هر کدام به زعم خود از افراد متعددی برای تصدی سمت وزیری چند وزارتخانه در دومین کابینه علم نام بردند.[i] به هر حال علم وزیران کابینهاش را تعیین کرد و پس از جلسهای که یک ساعت به طول انجامید و حدود ساعت 14 تشکیل داد، به همراه وزیران در ساعت 15:30 به کاخ سلطنتی مرمر رفت تا کابینه را به حضور محمدرضا پهلوی معرفی نماید.
□ وزیران جدید دولت علم
شاه که از چند روز پیش در استراحتگاه زمستانی آبعلی اقامت دارد، از معرفی هیئت دولت اطلاع یافت و ظهر امروز به تهران بازگشت و اعضای هیئت وزیران را در کاخ سلطنتی به حضور پذیرفت. علم در این جلسه، پس از گزارش کوتاهی از چگونگی انتخاب همکاران خود در دولت جدید، وزیران کابینه را به شرح زیر معرفی کرد:
وزیر اقتصاد: علینقی عالیخانی
وزیر امور خارجه: عباس آرام
وزیر بهداری: ابراهیم ریاحی
وزیر پست و تلگراف و تلفن: هوشنگ سمیعی
وزیر جنگ: علیاصغر نقدی
وزیر دادگستری: محمد طاهری
وزیر دارایی: عبدالحسین بهنیا
وزیر راه: نصرتالله معینیان
وزیر فرهنگ: پرویز ناتل خانلری
وزیر کار و خدمات اجتماعی: عطاءالله خسروانی
وزیر کشاورزی: حسن ارسنجانی
وزیران مشاور: صادق امیرعزیزی، غلامحسین خوشبین و جهانگیر تفضلی[ii]
بعد از معرفی وزرا، شاه در سخنان کوتاهی، وظایف هیئت دولت را برای اجرای لوایح ششگانه که به آراء عمومی گذاشته و به تصویب رسیده است، سنگین دانست.[iii] آنگاه در ساعت 19 دوباره به آبعلی بازگشت.
در کابینة جدید علم، تغییراتی دیده میشود و افرادی مسئولیت بعضی از وزارتخانهها را بر عهده گرفتهاند. وزرای وزارتخانههای کشور، راه، دادگستری، اقتصاد و مشاور، در دولت ترمیمی علم تغییر یافتهاند.
محمد باهری (معاون سابق نخستوزیر) جای غلامحسین خوشبین، وزیر دادگستری شده و مهدی پیراسته که پیش از این استاندار خوزستان بود، به جای سپهبد صادق امیرعزیزی، به وزارت کشور منصوب شده است. معینیان (معاون نخستوزیر و سرپرست اداره کل انتشارات رادیو) نیز به جای داود رجبی، وزیر راه شده است. وزیران مشاور در دولت پیشین علم، از مقام خود برکنار و به جای آنان سه وزیر، مشاور جدید منصوب شدهاند.
جهانگیر تفضلی (سرپرست سابق دانشجویان ایران در اروپا) بعلاوة چهار وزیر دیگر که در سطور بالا از آنها یاد شد، وزیرانی هستند که به تازگی و برای نخستینبار به سمت وزارت منصوب شدهاند. برخی هم دربارة تغییر وزیر وزارت راه نکاتی بیان میکنند که خالی از فایده نیست: مجلة تهران مصور با اشاره به سمت سابق معینیان (معاونت نخستوزیر و سرپرست اداره کل انتشارات و رادیو) که بیش از هفت سال در آن مقام بود، اظهار میدارد که ادارة مزبور به وزارتخانة هدایت ملی تغییر و معینیان هم یکباره به مقام وزارت ارتقاء یافته است. این روزنامه در ادامة گزارش خود، خبر داد که انتصاب معینیان به وزارت راه، بیشتر به منظور حصول روابط حسنه بین ایران و شوروی بوده است. چراکه در مقابل تحسین و تمجید جراید شوروی از اقدامات و برنامههای دولت ایران که از چندی پیش شروع شده است، علم نیز معینیان را که هنگام مسئولیت خود در اداره کل انتشارات و رادیو به شورویها حملات شدیدی میکرد، از آن اداره برکنار و به وزارت راه منصوب کرد. معینیان هم پس از پایان برنامة معرفی وزرا گفت: «من هرجا باشم، خدمتگزار شاهنشاه هستم».[iv] همچنین سمت قائممقامی نخستوزیر در سازمان برنامه و بودجه حذف شده است، پس از این دیگر کسی در این پست فعالیتی نخواهد کرد.[v] با این تغییرات و با توجه به اینکه پیش از این، علم در ذکر دلیل استعفایش گفته بود که باید برای اجرای مواد ششگانة شاه، نیروی تازهنفس و جدیدی روی کار بیایند و با توان بیشتر و تازهتری برنامة اصلاحات را دنبال کرد، معلوم میشود که منظور وی از استعفا، ترمیم کابینة دولت و تغییرات حاضر در آن بوده است که وی در آن وزارتخانهها انجام داده و پنج نفر از وزیران سابق را عزل کرده و افرادی را که به زعم حکومت، برای اجرای اصلاحات، توان و قابلیت بیشتری دارند، وارد کابینة دولت ساخته است. با وجود این، یکی ـ دو نفر از وزیران جدید، از دوستان او هستند که پیشتر هم طرف مشورت وی در امور دولت قرار میگرفتند. برخی روزنامهها با توجه به این تغییرات و اهدافی که علم در اینباره دنبال میکند، کابینة او را «کابینة ضربتی» لقب دادند.[vi]
از دیگر تغییراتی که در کابینة دولت به چشم میخورد و در جای خود از اهمیت درخوری برخوردار است و باید آن را یک تغییر اقتصادی و سیاسی تلقی کرد، ادغام شدن دو وزارت بازرگانی و صنایع و معادن است که از ترکیب آن دو، «وزارت جدید اقتصاد» که گاه با عنوان «وزارت اقتصاد ملی» از آن یاد میشود، تشکیل شده و علینقی عالیخانی هم که پیشتر، مشاور شرکت ملی نفت بود، در رأس آن نشسته است. حال باید منتظر ماند که با این تغییرات ماهوی و صوری در کابینة علم، دولت برای انجام و اتمام برنامههایی که شروع کرده است، چه تدابیری در پیش خواهد گرفت.
احتمال میرود با انتصاب پیراسته به وزارت کشور و با توجه به سخنرانی کوتاه علم در حضور محمدرضا پهلوی که به منظور تشریح اهداف تغییرات کابینه ایراد کرد، در آیندة نزدیک انتخابات مجلسین آغاز شود. هرچند گفته میشود که روز عید فطر (7 اسفند ماه)، شاه فرمان انتخابات را صادر میکند و رأیگیری آن در بهار سال آینده برگزار خواهد شد.[vii]
با وجود همة این تغییرات، برخی از ویژگیها و تخصهای موجود در کابینة جدید اسدالله علم به شرح زیر است:
دو وزیر دارای درجه دکترای ادبیات؛ دو وزیر با درجة سپهبدی؛ دو وزیر دارای درجة دکترای حقوق و یک وزیر دارای درجة مهندسی. مسنترین وزیر (سپهبد نقدی وزیر جنگ)، 67 ساله و جوانترین وزیر (عالیخانی)، 35 ساله. متوسط سن وزیران کابینه هم 42 سال است.
اعضای هیئت وزیران بعد از اتمام برنامة معارفهشان، به کاخ نخستوزیری رفتند و نخستین جلسة خود را در ساعت 17 تشکیل دادند. در این جلسه، برنامة دولت که به صورت پیام نخستوزیر خطاب به مردم ایران در ساعت 21 از طریق رادیو پخش شد، به تصویب رسید.[viii] جلسه که پایان یافت، علم برنامة جدید دولت خود را که مورد تصویب هیئت وزیران هم قرار گرفته بود، قرائت کرد. او در این پیام، ابتدا علت استعفای دولت قبلیاش را گفت: «دولت یک سلسله اصلاحات عمیق اجتماعی را که بر اصول ششگانه لوایح پیشنهادی شاه بود، انجام داده، بعلاوه، بودجة سال 1341 ش را متعادل ساخت و قانون برنامة سوم را از تصویب گذراند و مقدمات اجرای آن را نیز فراهم آورد. همچنین لایحة اختیارات استانداران را تصویب و ابلاغ کرد. اما جای تردید نیست که آنچه انجام پذیرفته، فقط مقدمة اصلاحات عمیق و اساسی است و بلاشک کشور ما باید بر اساس این انقلاب عظیم اجتماعی، یک دورة سازندگی را آغاز کند. بنابراین لازم بود دولت استعفا کند تا شاه ما، هر نوع مصلحت بداند، دورة سازندگی کشور را آغاز کند».
علم پس از تشریح و توضیح موضوع مذکور، وظایف دولت جدید را سنگین و در دو سیاست عمده دانست که اولین و مهمترین آن، توجه به روستاها و دهات است. برای تحقق این وظیفه، اظهار کرد که: «شرکتهای تعاونی و بانک اعتبارات کشاورزی را دولت تقویت میکند و برای همین منظور در نحوة تخصیص اعتبارت سازمان بودجه، تجدید نظر به عمل خواهد آمد. تولیدات کشاورزی تصویب خواهد شد و چنآنکه در لایحة متمم اصلاحات ارضی ذکر شده [است]، اعتبارات زیادی به کشاورزان و دهقانان و خردهمالکین داده میشود». او لوایح ششگانه را «قانون اساسی انقلاب سفید شاه و مردم» خواند که باید جزء به جزء آن به اجرا درآید.
نخستوزیر سیاست دوم برنامة دولت جدید را، ایجاد اعتماد میان مردم برای جلب سرمایهگذاری و تولیدات صنعتی اعلام کرد و ضمن تکذیب برخی گفتهها دربارة ورشکستگی دولت و مصادرة اموال و خانهها، گفت که دولت به همة تعهداتش عمل میکند و در این باره مشکل خاصی وجود ندارد. وی بحث در این باره و دیگر مسائل اقتصادی را به کنفرانس اقتصادی که چند روز دیگر (8 اسفند) در تهران تشکیل خواهد شد، واگذاشت و یادآور شد که: «من بر اثر عمیق آن کنفرانس در امور اقتصادی و سرمایهگذاریهای داخلی و خارجی و فعالیتهای مالی اطمینان کامل دارم».
علم پس از بیان دو سیاست بالا، برنامة دولت را در موارد زیر اعلام نمود:
سیاست داخلی: 1ـ اجرای سریع و دقیق لوایح پیشنهادی شاه؛ 2ـ برقراری توازن بودجه، توأم با اتخاذ تدابیر لازم به منظور به راه انداختن چرخهای اقتصادی کشور و ایجاد کار برای بیکاران و گردش سرمایه و امکان دادن به فعالیت افراد و رشتههای تولیدی که مورد توجه خاص دولت است؛ 3ـ تهیة موجبات تسریع رشد اقتصادی و تقویت حسن اعتماد مردم؛ 4ـ اجرای قانون برنامة سوم با تجدید نظر در اقلام مخارج از لحاظ تشویق و تقویت امور تولیدی و کشاورزی و تشویق ابتکارهای خصوصی؛ 5ـ تجدید نظر در قوانین دادگستری؛ 6ـ در قسمت فرهنگی، کوشش دولت در درجة اول، در راه تأمین تعلیمات عمومی و اجباری ابتدایی خواهد بود که یکی از اساس مؤثر آن، اجرای طرح قانون سپاه دانش است و به موازات آن، به توسعة تعلیمات فنی و حرفهای برای تربیت متخص در رشتههای تولیدی و فنی، به تناسب احتیاجات کشور اهتمام خواهد شد؛ 7ـ اقدامات لازم برای تعلیم بهداشت و درمان در سراسر کشور با ایجاد هماهنگی بین دستگاههای مسئول در استفادة بهتر از وسایل موجود و واگذاری تدریجی امر درمان به مردم؛ 8- دولت مصمم است از تمرکز بیتناسب امور در مرکز، جلوگیری کند؛ 9ـ برگزاری انتخابات با روش استفاده از کارت انتخاباتی؛ 10ـ سعی در بهبود وضع کارمندان دولت از طرق مختلف و مخصوصاً تسریع در اتمام طرح نهایی قانون استخدام.
سیاست خارجی: سیاست خارجی دولت مبنی بر پیروی از منشور ملل متحد و تقویت مبانی صلح جهانی و تشدید روابط دوستانه با کشورها، بهخصوص با ممالک همجوار بر اصل اقدام متقابل و وفاداری به تعهدات بینالمللی و پیمان مرکزی خواهد بود.[ix]
□ رأی اعتماد دولت بدون مجلس
کابینة اسدالله علم در حالی ترمیم شد که همچنان مجلس شورای ملی تعطیل است و برخلاف نص قانون اساسی و نظام مشروطة سلطنتی، امور جاری مملکت بدون تشکیل مجلس و به دور از نظریات و تصمیمات نمایندگان مردم، انجام میگیرد. از آنجا که طبق قانون اساسی، هر دولتی که روی کار میآید، باید از منتخبین مردم، رأی اعتماد کسب کند و با تکیه بر همان رأی، امور اجرایی کشور را به انجام برساند، اکنون چندان معلوم و دانسته نیست که در تعطیلی مجلس شورای ملی، که نزدیک به بیست ماه از انحلال آن میگذرد، دولت علم رأی اعتماد خود را از کدام مجلس و از چه مرجع قانونی که نمایندگان مردم را دارا بوده، اخذ کرده است. برخی از تحلیلگران با اشاره به برنامة دولت جدید مبنی بر برگزاری انتخابات در آیندة نزدیک و تغییراتی که در وزارت کشور صورت پذیرفته یا در حال انجام است، سخن از صدور فرمان انتخابات در چند روز آینده از سوی محمدرضا پهلوی به میان میآورند و این احتمال را میدهند که در صورت برگزاری انتخابات در اوایل سال آینده و تشکیل مجلس شورای ملی (دوره 21)، عمر دولت فعلی علم بسیار کوتاه خواهد بود و بیش از 3 یا 4 ماه نخواهد بود.[x] چراکه بر اساس قانون، بعد از تشکیل مجلس، هر دولتی باید از آن مجلس رأی اعتماد بگیرد.
□ شایعاتی در قم
ساواک از برخی شایعات موجود در قم خبر داد. با توجه به تیرگی روابط ایران و مصر، این خبر از این جهت مهم است که «گفته میشود روحانیون قم معتقدند که دولت به علما و طلاب علوم دینی توهین کرده است، اکنون [آنها] تصمیم گرفتهاند یک نفر را انتخاب و به عنوان نماینده به مصر اعزام، تا با جمال عبدالناصر مذاکره و حمایت وی را نسبت به پشتیبانی روحانیون جلب کند».[xi]
□ گزارش ساواک از سخنرانی حجتالاسلام فومنی
مأمور ویژة ساواک در تهران گزارش کرد که حجتالاسلام شیخ جواد فومنی، از روحانیون گیلان که در شبهای ماه مبارک رمضان در برخی از مساجد تهران وعظ میکرد، چند شب پیش در یکی از مساجد خیابان خراسان (در تهران)، به منبر رفته است و برخلاف دستور ساواک که نباید روحانیون و وعاظ غیر از مسائل مذهبی مطلبی بگویند، در موضوع غیرمذهبی سخن رانده است. این مأمور در ادامة گزارش خود آورده است که وی پس از آن، از ترس اینکه دستگیر شود، مخفی شده است. او در گزارش خود پرسیده اگر شیخ جواد فومنی مجدداً سخنرانی کند یا رؤیت شود، چه باید بکند؟[xii]
□ گزارش وزیر دفاع آمریکا
رابرت مک تامارا، وزیر دفاع آمریکا، در گزارشی که امشب به کمیتة نیروهای مسلح سنای کشور خود داد، تأکید کرد که دفاع از آمریکا به حفظ امنیت هند، پاکستان و کشورهای خاورمیانه بستگی دارد. او ضمن آنکه اوضاع آسیای جنوبی را هماکنون بحرانی ارزیابی کرده است، به حملات اخیر کمونیست به خاک هند پرداخت و حفظ امنیت و استقلال هند را برای جهان با اهمیت خواند. تامارا در بخش دیگری از گزارش خود به کمکهای نظامی آمریکا به ترکیه و یونان (اعضای اتحادیه آتلانتیک) و ایران و اردن و عربستان سعودی اشاره کرده است و دربارة ایران گفت: «دفاع از ایران در مقابل حملة شوروی، یکی از مسائل مربوط به دفاع دستهجمعی از جهان آزاد بوده، نمیتوان از آن جدا شد». وی هدف آمریکا از کمکهای اقتصادی به ایران را کمک به بهبود اوضاع زندگی و جلوگیری از توسعة کمونیسم در ایران بیان نمود.[xiii]
□ معرفی شرکتکنندگان در کنفرانس اقتصادی
وزارت اقتصاد با ارسال تلگرافی از استانداران و رؤسای اتاقهای بازرگانی شهرستانها و سازمانهای دیگر که حق شرکت در کنفرانس اقتصادی را دارند، خواست نمایندگان خود را برای شرکت در جلسات کنفرانس که هشتم اسفند ماه در تهران تشکیل خواهد شد، به آن وزارتخانه معرفی نمایند. چنانچه صورت اسامی نمایندگان مزبور ظرف دو روز آینده اعلام نشود، وزارت بازرگانی افرادی را برای شرکت در جلسات کنفرانس اقتصادی دعوت خواهد کرد. این وزارتخانه در این چند روز برای 220 نفر نمایندة منتخب و عضو کنفرانس، دعوتنامه صادر کرده است و از آنان تا دوم اسفند که رسماً برنامة کنفرانس اعلام خواهد شد، دعوت به عمل میآورد.[xiv]
□ پیوستگی احزاب تودة ایران و کمونیست عراق
کمیتة مرکزی حزب تودة ایران با انتشار اعلامیهای به وقایع اخیر عراق، که تعدادی از اعضای حزب کمونیست عراق در آن کشور کشته یا دستگیر شدهاند، عکسالعمل نشان داد و ضمن برادر خواندن دو حزب (حزب توده ایران و حزب کمونیست عراق)، از پیوستگی دیرین مردم دو کشور سخن گفت. حزب توده در این اعلامیه، تلاشهای حزب کمونیست عراق را در مقابل نظامیان عارف که با اجرای کودتای نظامی برضد عبدالکریم قاسم روی کار آمده، ستوده و در پایان آورده است که «حزب تودة ایران به عنوان نمایندة افکار عمومی همه خلقهای ضداستعماری و مترقی، در اعلامیه خود پشتیبانی همهجانبة خود را از مبارزین راه آزادی و استقلال کشور همسایه ما، عراق، اعلام میدارد».[xv]
پینوشتها:
[i]. روزنامه ملیون، ش 809، 1 اسفند 1341، ص 1.
[ii]. دولتهای ایران از میرزا نصرالله مشیرالدوله تا میرحسین موسوی، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1378، ص 304 و 305؛ گاهنامه پنجاه سال شاهنشاهی، جلد دوم، نشریه کتابخانه پهلوی، بیتا، ص 1633؛ روزنامه کیهان، ش 5880، 1 اسفند 1341، ص 1 و 9.
[iii]. روزنامه کیهان، ش 5880، 1 اسفند 1341، ص 1 و 9.
[iv]. مجله تهران مصور، ش 1016، 3 اسفند 1341، ص 54 و 55.
[v]. شاهدی، مظفر، زندگانی سیاسی خاندان علم، مؤسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران، بنیاد مستضعفان و جانبازان تهران، 1377، ص 185.
[vi]. روزنامه پیغام امروز، ش 477، 30 بهمن 1341، ص 1 و 8.
[vii]. مجله خواندنیها، ش 45، 4 اسفند 1341، ص 51 و 52.
[viii]. روزنامه اطلاعات، ش 11028، 1 اسفند 1341، ص 1 و 13.
[ix]. روزنامه اطلاعات، ش 11028، 1 اسفند 1341، ص 1 و 15؛ روزنامه پست تهران، ش 2825، 1 اسفند 1341، ص 1 و 2؛ روزنامه ملیون، ش 809، 1 اسفند 1341، ص 1.
[x]. مجله خواندنیها، ش 45، 4 اسفند 1341، ص 51 و 52.
[xi]. مدرسه فیضیه به روایت اسناد ساواک، تهران، مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات، 1380، ص 40.
[xii]. ستمستیزان نستوه، آیتالله شیخ جواد فومنی حائری به روایت اسناد ساواک، تهران، مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات، 1377، ص 301.
[xiii]. روزنامه اطلاعات، ش 11028، 1 اسفند 1341، ص 16.
[xiv]. همان، ص 8.
[xv]. بولتن خبرگزاری پارس محرمانه، ش 273، 1 اسفند 1341، ص 18 و 19.
