جمعه 24 خرداد 1342/ 21 محرم 1383/ 14 ژوئن 1963
1 بازدید
± سخنان آیتالله بهبهانی درباره حوادث اخیر
آیتالله سیدمحمد بهبهانی در جمعی از اطرافیان خود که در منزلش جمع شده بودند طی سخنانی درباره حوادث اخیر کشور با تصریح بر اینکه «ما چیز مخفی کردنی نداشتیم» دستگیری آیتالله خمینی را پیش کشیده گفت: «گرفتن آقای خمینی نیز بهانه بود و خود دولت مایل بود که چنین سروصدا و بلوائی به راه بیفتد تا فردا که مجلس [شورای ملی] باز شد دیگر کسی حق نداشته باشد که بگوید این اعمالی که انجام شده با شرع درست درنمیآید و هر کار دلشان خواست، انجام دهند». آیتالله بهبهانی در ادامه به دستگیری جمال امامیخوئی نیز اشاره کرد و یادآور شد که خبر مربوط به دستگیری او را از افرادی شنیده است که با امامیخوئی قوم و خویش بودهاند.[1]
± مجلس سوگواری در منزل آیتالله میلانی
از ساعت 7 و نیم تا 11 و نیم پیش از ظهر امروز مجلس سوگواری در منزل آیتالله میلانی در مشهد برپا گردید. در ابتدا قرآن برای شهدای تهران و شهرهای دیگر ختم شد. آنگاه روضهخوانی شد که در ادامه آن، یکی از روحانیون بالای منبر رفت و در سخنانی قانون و مقررات دین اسلام را نسبت به قوانین دیگر ادیان پیشرفته دانست. او با اشاره به اینکه قانون فرانسه نسبت به تمام قوانین دنیا بهتر است تأکید کرد با وجود این قانون فرانسه به ویژه در موضوع ازدواج در مقایسه با قانون اسلام ارزشی ندارد و ناچیز است. و برای اینکه گفتهاش را به اثبات و تأیید جمعیت حاضر در مجلس برساند، اظهار نمود «زیرا قانون اسلام زن را از هر لحاظ آزاد گذارده و اگر قبول ندارید به کتابی که یک نفر جوان ایرانی در تز دکتری خود نوشته و در دانشگاه موجود است مراجعه نمایید. دختران و زنان مسلمان در موقع صحبت باید پشت پرده با نامحرم صحبت نمایند. زیرا قانون اسلام میدانسته که زن از لشکریان شیطان است و جنگ جهانی دوم از حلقوم زن بیرون آمد». سپس، سیدمحمدعلی میلانی (فرزند آیتالله میلانی) به سخنرانی پرداخت که در همان ابتدا به حرمت و شأن منبر پرداخت. او از منبر به عنوان جایگاه حضرات پیغمبر و علی (علیهمالسلام) یاد کرد و تصریح کرد که هرکس بالای منبر برخلاف دین اسلام اظهاراتی نماید از علما نیست. آنگاه رونوشت تلگرامی را برای حاضران خواند که چند روز پیش آیتلله میلانی خطاب به علمای دستگیرشده، از جمله آیات عظام خمینی، قمی و میلانی نوشته، بدان وسیله از گرفتاری آنها ابراز همدردی کرده بود. آیتاللهزاده میلانی در ادامه اعلامیهای را هم خواند که پدرش درباره حوادث اخیر کشور و دستگیری علما صادر کرده بود. وی در ادامه اظهار کرد: «موقعی که آیتالله قمی را دستگیر نمودند، ایشان مریض [بودند] و حال در زندان راحتتر میباشند. تاکنون چند مرتبه به منزل آیتالله قمی رفتم مشاهده شد یک مشت زن و بچه مثل اسرای صحرای کربلا در گوشه خانه غمگین نشستهاند. ما و سایر علما وظیفه داریم به مردم گوشزد نماییم. لیکن با کسی جنگ و جدال نداریم. مملکت ایران جعفری مذهب است و با کارهای دولت کار نداریم مگر اینکه علیه دین اسلام باشد. مردم مسلمان حق ندارند جنجال راه بیندازند و مال کسی را آتش بزنند و یا غارت نمایند و به مال مردم دستاندازی کنند و این اعمال از ناحیه اشخاص اخلالگر میباشد و کسی که این حرکات را بنماید مسلمان نیست. اگر مأمورین به شما توهین نمودند اعتنا نکنید». فرزند آیتالله میلانی در پایان با تأکید بر اینکه در این موقع باید علما را یاری رساند از حاضران خواست هر یک به صورت جداگانه برای رهایی آقایان علما تلگرامهایی را آماده و مخابره نمایند. او سخنان خود را با دعا برای استخلاص علما به پایان رسانید.[2]
± نامه نماینده دکتر مصدق به دبیرکل سازمان ملل
دکتر علی شایگان به نمایندگی از سوی دکتر محمد مصدق (رهبر جبهه ملی ایران) عرضحالی را خطاب به اوتانت (دبیر کل سازمان ملل متحد) و کمیسیون حقوق بشر سازمان ملل متحد نوشته به واسطة نماینده دولت مصر در سازمان ملل متحد به دست وی رساند. او در این نوشته خواسته است که برای «انجام انتخابات جدید و آزاد در ایران، آزادی زندانیان سیاسی و الغای دستور تیراندازی به قصد کشت به سوی مردم» به مسئولان و مقامات ایران فشار آورند. شایگان که پیشتر وزارت فرهنگ را بر عهده داشته و هماکنون نیز در دانشکده تحقیقات اجتماعی نیویورک سمت استادی دارد، در بخشی از نامهاش به تظاهرات و ناآرامیهای اخیر ایران به ویژه تظاهرات مسالمتآمیز روزهای تاسوعا و عاشورا و کشتار روز 15 خرداد اشاره کرده، نوشته است: «شاه دستور تیراندازی به سوی هر کس را که علناً از رژیم او انتقاد کند و یا در تظاهرات عمومی مسالمتآمیز شرکت جوید، صادر نمود». او در ادامه یادآور شد که «در نتیجه این دستور چند صد نفر کشته شده، 1500 تن به شدت مجروح گردیده و بیش از یک هزار نفر از مردم بیگناه بازداشت شدهاند». نماینده دکتر مصدق در پایان، اظهارات شاه را مبنی بر اینکه تظاهرات شیعیان علیه برنامه اصلاحات ارضی و دادن حقوق سیاسی به زنان بوده، اتهام و همگی آنها را ساختگی دانسته است.[3]
± دیوارنویسی علیه آیتالله خمینی
ساواک در گزارشی مدعی شده است که در برخی از خیابانهای تهران، مانند خیابان شمیران و سعدی روی دیوار با خط درشت شعار «مرگ بر خمینی» نوشته شده است که در نقاط جنوب شهر مردم کلمه خمینی را پاک کردهاند. به طور دقیق دانسته نیست که این شعارها را چه افراد یا گروههایی نوشتهاند. اما احتمال میرود که این اقدام از سوی کسانی صورت گرفته است که با برنامهها و سیاستهای دولت موافقت دارند.[4]
± رفتوآمد طلاب به منزل آیتالله خمینی
امروز مأمور ساواک گزارش داد که «در موقع عبور از حدود منزل آقای خمینی اغلب مشاهده میشود که آقای شیخ محمدصادق خلخالی به طور مشکوکی در منزل آقای خمینی رفتوآمد دارد و اغلب با چند نفر شیخ به طور محرمانه صحبت مینماید».[5]
± دستگیری دانشجویان طرفدار روحانیت
جهانشاه صالح (رئیس دانشگاه تهران) اعلام کرد که مجموعاً 32 نفر از دانشجویان به هواداری از روحانیون مخالف دولت دستگیر شده هماکنون در بازداشتگاه به سر میبرند. او از دادن توضیحات بیشتر درباره این گروه از دانشجویان خودداری کرد.[6]
± اعلامیه «جامعه روحانیت آذربایجان»
«جامعه روحانیت آذربایجان» با صدور اعلامیهای ضمن تأکید بر اتحاد و همفکری روحانیت، اقدام بعضی را که به نام و عنوان مصلحین حوزه علمیه قم میکوشند میان روحانیون شکاف ایجاد کنند، بیتأثیر دانسته تصریح کرد که علمای آذربایجان در راه دین قدمهای موثری برخواهند داشت. چرا که یقین دارند پیروزی نهایی با همگان است. متن اعلامیه تشکل مذهبی یادشده به شرح زیر است: « برادران دینی! جامعه روحانیت آذربایجان نخست بهترین درودهای خود را به شما برادران دینی اهدا مینماید. با جرئت تمام اظهار میدارد که جانبازی و قدمهای راسخ شما در اجرای نیات مقدسه حضرات آیات عظام و مراجع تقلید و روحانیت مذهب جعفری که در برابر دشمنان قرآن و اسلام برداشتهاید مورد تقدیر حضرت ولیعصر ارواحنا فداه میباشد. در این چند ماه اخیر که دشمنان دین و عمال استعمار سیاه قدمهای ناپاکی برای هتک احترام مقدسات دینی برداشتهاند شما برادران غیور متقابلاً جمعی با رفتن به گوشههای زندانهای تاریک و دستهای با آرمیدن در تیره خاک و گروهی با تحمل ناملایمات گوناگون با حفظ نظم و آرامش از طرف خودتان جهان تشیع را در برابر سایر ملل سربلند نمودهاید. هیئت حاکمة پلید ابداً به نصایح آیات عظام و مراجع تقلید و اعلام دیانت و احساسات شما وقعی نگذاشته و تعطیل عمومی و بیسابقة بازاریهای ایران خصوصاً تهران و تبریز و مشهد و اصفهان و قم را که نشانة بارز پشتیبانی از حریم دین و روحانیت و اظهار مخالفت با اعمال هیئت حاکمه جبار و مقاصد شوم آنها بود، نادیده گرفته و از این مدت تعطیل طولانی عمومی در سراسر کشور مخصوصاً تعطیل بیسابقة تبریز، مرکز آذربایجان که بیشتر از یک هفته بود درس عبرت نگرفته تا از راهی که بالاخره منجر به سقوطش خواهد شد برگردد، بیاهمیت تلقی نموده، در عوض با سرنیزه و شکنجههای وحشیانه و دیکتاتوری بیرحمانه پاسخ داد. این رویه ظالمانهاش را ادامه میدهد و با آنچه در خورد قدرتش میباشد در هتک دین و سرپرستهای دینی و رهبران مذهبی و گویندگان ارجمند دینی و سایر طبقات متدینین و از آزار به آنها دریغ نمیکنند. دشمنان دین توهین به مقدسات دینی را به جائی رسانیدهاند که یگانه عزیز عالم روحانیت و مَثل عالی فضیلت و تقوی و جاننثار مذهب جعفری در این عصر حضرت آیتالله العظمی آقای خمینی و سایر آیات و حجج اسلام و مبلغین و اساتید دانشگاه و دانشمندان را زندانی و خلاصه عموم طبقات را به انواع مختلفه آزار نموده که نیاز به تذکر نیست و بر همه مشهود است و با این اعمال وحشیانه و نیات فاسده خود را در تمام دنیا رسوا کرده و در سراسر جهان در نظر مردان خردمند سرافکنده شده است و برای بازگردانیدن آبروی از دست رفتة خود دست و پا میزنند تا جائی که اخیراً ورقپارههائی به عنوان مصلحین حوزه علمیه قم منتشر و از حنجرههای مزدور شایعاتی برای ایجاد شکاف در صفوف روحانیت دادهاند. ولی آنان باید بدانند که اتحاد و همفکری پیش آمده در چند ماه اخیر در میان تمام حضرات آیات روحانیون جهان تشیع در عصر غیبت حضرت ولیعصر ارواحنا فداه بیسابقه بوده است و اعلامیهها و فداکاریهای آن ذوات، مشت محکمی است که بر دهان آنان کوفته میشود. ...علمای آذربایجان در راه دین قدمهای موثری برخواهند داشت و به یقین پیروزی با همه خواهد بود و تکیهگاه همه قدرت لایزال الهی در تحت سرپرستی حضرت مهدی موعود عجلالله تعالی فرجه و جانشینان عالیقدر آن حضرت در این عصر میباشد. در خاتمه دوام و سعادت و توفیقات همگانی را از درگاه حضرت احدیت جل شأنه مسئلت مینماید».[7]
± نقد نظریه جدایی دین از سیاست
حجتالاسلام شیخ محمدباقر زند کرمانی با انتشار اعلامیهای ضمن نقد نظریه جدایی دین از سیاست که به تازگی از سوی برخی از هواداران حکومت پهلوی تبلیغ میگردد، آن را با استناد به موادی از قانون اساسی کشور رد کرد. وی اعلامیهاش را با حمد به خدا و پیامبر اسلام آغاز کرده، در ادامه از حوادث اخیر کشور، از جمله بازداشت آیتالله خمینی و شکافی که بین دولت و ملت ایجاد گشته، ابراز تأثر و تأسف نمود. آنگاه آیاتی از قرآن کریم را شاهد گرفت و دو فقره از احکام محکم فروع دین مبین اسلام را با عناوین «امر به معروف» و «نهی از منکر» تشریح و تبیین کرد. در همین باره به وظایف علما و مراجع اسلام پرداخت و تلاشهای روحانیت را در جهت عمل به آن احکام تفسیر نمود. در ادامه نیز شماری از مواد و اصول متمم قانون اساسی ایران کمک گرفت و متن آنها را بازگو و بر اساس آنها اعتراض و دخالت علما در امور مختلف و قوانین موضوعه را امری قانونی، و اقدام دولت در بازداشت آنها را غیرقانونی دانسته، بدینوسیله دین و سیاست را در اسلام لازم و ملزوم هم برشمرد. در پایان هم آزادی علما و رجال اسلام را که «به سعایت نمامان و نااهلان در حبس و شبه آن به سر میبرند»، خواستار شد.[8]
± میتینگ در باغشمال تبریز و مسجد جامع ارومیه
در ساعت 10 صبح امروز، جمعی از اهالی، کارگران، کشاورزان، فرهنگیان، روشنفکران، کسبه و اصناف تبریز و حومه در استادیوم ورزشی باغشمال تجمع و ضمن اعلام پشتیبانی از لوایح ششگانه شاه، از حادثه 15 خرداد ابراز انزجار کردند. در پایان مراسم هم قطعنامهای به این شرح قرائت گردید. « 1) ما تا آخرین قطره خون خود را در راه حفظ تاج و تخت کشور شاهنشاهی ایران و شاهنشاه عظیمالشأن خود نثار مینمائیم. 2) ادامه اجرای کامل مواد ششگانه را از هیئت محترم دولت خواستاریم. 3) نسبت به توطئه خائنانه 15 خرداد شدیداً ابراز تنفر و انزجار نموده و تقاضا داریم دولت تصمیمی اتخاذ فرماید تا دیگر کسی فکر مخالفت با خواستههای ملت را در سر نپروراند».[9]
در رضائیه (ارومیه) مرکز استان آذربایجانغربی هم میتینگی در حمایت از برنامههای دولت برپا و نسبت به وقایع 15 خرداد ابراز نفرت گردید. در این مراسم که از سوی گروهی از اصناف، پیشهوران، دهقانان و کارگران در مسجد جامع رضائیه برگزار شد، حجتالاسلام میرآقا زاهدی به سخنرانی پرداخت و تحولات اخیر کشور با محوریت برنامهها و سیاستهای اصلاحی محمدرضا پهلوی را تشریح کرد. او در بخشی از سخنانش قوانین مورد نظر دولت را با روح تعالیم عالیه دین اسلام سازگار دانست و تأکید نمود که اساساً دین اسلام طرفدار مساوات و برادری و عدالت اجتماعی است. آنگاه از طرف مردم رضائیه ضمن اعلام پشتیبانی از برنامهها و قوانین دولت، مراتب تأثر خود را از حادثه 15 خرداد اظهار نمود. گفتنی است مراسم دیگری که به همین منظور، بعدازظهر در مسجد بازار رضائیه از سوی کسبه و بازاریان تشکیل شد برخی از سخنرانان به نمایندگی از سوی کسبه و پیشهوران مطالبی را بیان کردند.[10]
± سخنرانی حجتالاسلام انزابی
امروز سخنران مسجد شاهزاده تبریز، حجتالاسلام انزابی در ابتدای سخنانش از مأموران دولتی حاضر در جلسه خواهش کرد و آنان را سوگند داد که اظهاراتش را موبهمو بنویسند و به مقامات بالا گزارش کنند. آنگاه به وضعیت عمومی کشور پرداخت و با اظهار تأسف اعلام نمود که امروز تعدادی از بهائیها و دیگر هواداران حکومت در باغشمال تبریز تجمع کرده، بدان وسیله از اقدامات دولت پشتیبانی نمودهاند. او با اعلام این مطلب، با حالت هیجانی وعجیبی که نشان از عصبانیتش داشت ادامه داد: «پس روحانیون و بازاریان مورچه هستند. چرا اظهارات ما را از رادیو پخش نمیکنند. معلوم است که دستگاههای دولتی اختصاص به چندین نفر دارد و بقیه باید پایمال شوند و پیشوای دین اسیر شود». حجتالاسلام انزابی با توضیح این جریانها افزود که «برای من معلوم است که با این وضع دین اسلام از بین خواهد رفت و تکیهگاه ما فقط خداوند است و بس». وی از مردم حاضر در مسجد خواست حرفهای خود را به خدا گفته و از او نابودی دشمنان دین اسلام را بخواهند.[11]
± شایعه تظاهرات بازاریان
بین بازرگانان و تجار بازار تهران به صورت جسته و گریخته صحبت از آن است که مخالفان دولت قصد دارند ظرف امروز و فردا در بازار شاه عبدالعظیم، خیابان شاپور و منطقه فرحزاد تظاهراتی به راه اندازند. مأموری که در این باره گزارشی را تهیه کرده، برپایی چنین تظاهراتی را در شرایط کنونی به دور از حقیقت دانسته، ولی در ادامه با یادآوری این نکته که «با توجه به روش و تاکتیک قبلی مخالفین دولت که در روز تاسوعا و عاشورا از خود نشان داده و تظاهرات دو روز مذکور که قبلاً اعلام گردیده بود برای غافلگیری مأمورین به روز بعد از عاشورا موکول نمودند» تأکید کرده است با موضوع احتمال برپایی تظاهرات در نقاط یاد شده، لازم است مأمورین انتظامی در آن مناطق به حالت بیدارباش و هوشیاری درآیند. البته مأمور ساواک در بخشی از گزارش خود انجام تظاهرات دامنهداری در چند نقطه تهران و اطراف شهر را محتاج به مقدمهچینی و تهیه مقدمات قبلی دانسته، با اشاره به اینکه اقدامات مخالفان دولت به طور قطع از نظر مأمورین نفوذی پوشیده نخواهد ماند، پیشبینی کرده است که این صحبتها شایعه است و هیچ گونه تظاهراتی روی نخواهد داد.[12]
± خسارتهای وارده
مجله سپید و سیاه بدون آنکه به نام فردی اشاره نماید نوشت که یکی از کارشناسان بیمه خارجی پس از وقایع 15 خرداد از نقاط مختلف تهران دیدن کرده، میزان خسارات وارده به افراد، مؤسسات دولتی و ملی و اموال عمومی را سی میلیون تومان برآورد نمود. به نوشته این نشریه کارشناس مزبور ضمن بازدید دقیق از خیابانها، معابر و مؤسسات آسیبدیده پایتخت، اظهار داشت: «به عقیده من در میان ادارات مختلف دولتی، شهرداری و اداره راهنمائی و رانندگی بیش از همهجا خسارت و زیان دیدهاند. خسارت شهرداری از بابت ترمیم آسفالت خیابانهای تهران و کتابخانه پارک شهر بالغ بر چهار میلیون تومان میشود. همچنین اداره راهنمائی و رانندگی نیز باید مبالغ هنگفتی برای تعمیر و تعویض چراغها و علامات راهنمائی خرج کند».[13]
± تعقیب خیلی فوری سران عشایر فارس
سپهبد بهرام آریانا (فرمانده نیروهای جنوب) با صدور دستورالعملی کلیه قوای تحت فرماندهیاش را مأمور کرد که ناصر طاهری (از سران عشایر فارس) را تحت تعقیب قرار دهند. بر بالای دستورالعمل او قید «خیلی خیلی خیلی فوری» رقم خورده است که نشان میدهد تعقیب و دستگیری طاهری برای وی اهمیتی فوقالعاده دارد.[14]
± اعتراض صنفی پرستاران در مشهد
گروهی از پرستاران آموزشگاه جرجانی در مشهد به علت پرداخت نشدن حقوقشان، به نشانة اعتراض مدتی دست از کار کشیدند.[15]
پینوشتها:
[1]. سیر مبارزات امام خمینی در آینه اسناد به روایت اسناد ساواک، ج2، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، 1386، ص70.
[2]. یاران امام به روایت اسناد ساواک، آیتالله العظمی سید محمدهادی میلانی، ج1، تهران، مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات، 1380، ص113 تا 116.
[3]. بولتن خبرگزاری پارس محرمانه، شماره 66، 25 خرداد 1342، ص26 ؛ قیام 15 خرداد به روایت اسناد ساواک،ج8، تهران، مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات، ۱۳۷۸، ص198.
[4]. قیام 15 خرداد به روایت اسناد ساواک، ج3، همان، ص249.
[5]. یاران امام به روایت اسناد، ج 36: آیتالله محمدصادق صادقی گیوی(خلخالی)، تهران، مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات، 1384، ص3.
[6]. بولتن خبرگزاری پارس محرمانه، شماره 67، 26 خرداد 1342، ص2 و 13.
[7]. دوانی، علی، نهضت روحانیون ایران، ج4، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، 1377، ص123 و 124.
[8]. اسناد انقلاب اسلامی، ج2، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، 1369 تا 1374، ص90 تا 95.
[9]. روزنامه اطلاعات، شماره 11115، 25 خرداد 1342، ص15؛ روزنامه مهر ایران، شماره 1849، 26 خرداد1342، ص1 و 6.
[10]. روزنامه مهر ایران، شماره 1849، 26 خرداد1342، ص1 و 6.
[11]. قیام 15 خرداد به روایت اسناد ساواک، ج3، همان، ص262.
[12]. روحبخش، رحیم، نقش بازار در قایم 15 خرداد، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، 1381، ص286
[13]. مجله سپید و سیاه، شماره 510، 24 خرداد 1342، ص6.
[14]. آریانا، بهرام، تاریخچه عملیات نظامی جنوب، تهران، چاپخانه ارتش، 1342، ص251 و 252.
[15]. قیام 15 خرداد به روایت اسناد ساواک، ج7، همان، ص155.
