دوشنبه 25 شهریور 1342 / 27 ربیعالثانی 1383 / 16 سپتامبر 1963
5 بازدید
± مقابله مأموران با گردهمایی مردم در برابر مسجد سلطانی
بعدازظهر امروز، گروههای مختلف مردم برای شنیدن پیام آیات عظام میلانی و شریعتمداری، از حوالی ساعت چهار در برابر مسجد سلطانی تجمع کردند اما پلیس مانع از ورود آنان به مسجد شد. حدود دو ساعت بعد، جمعی از افراد نهضت آزادی مقابل بازار آهنگرها شعار دادند که با اقدام مأموران لباس شخصی پراکنده شدند. چند ساعت بعد حدود یازده، تجمعی در سبزهمیدان شکل گرفت. این افراد از خیابان ناصریه تا لالهزار شعار دادند، حوالی چهارراه اسلامبول با مقاومت مأموران پلیس متواری شدند. مأمور ویژه تأکید کرد شعارها بر محور مسائلی مانند انتخابات قلابی، آزادی آیتالله خمینی، ابطال انتخابات، عدم رسمیت انتخابات از دید ملت ایران بوده است.[1] نهضت آزادی ایران نیز از مردم خواست، ساعت چهار بعدازظهر 25 شهریور برای استماع پیام آیات عظام میلانی و شریعتمداری در مسجد سلطانی [مسجد امام فعلی در بازار تهران] حضور یابند. نهضت آزادی در ابتدای اعلامیة خود آورده «دیکتاتور، روی محمدعلیشاه را سفید کرده است».[2]
± مضمون تراکتهای هواداران نهضت آزادی در تظاهرات امروز
به گزارش مهندس مهدی بازرگان، در تظاهرات امروز، تراکتهای هواداران نهضت آزادی شعارهای زیر را منعکس میکردند: «دیکتاتور، روی محمدعلیشاه را سفید کرد»؛ «محمدعلیشاه مجلس را به توپ بست. دیکتاتور با سرسپردگانش مجلس را به لجن میکشند، مشروطیت را تعطیل و قانون اساسی را لگدمال میکند. به اشارة اربابان استعمارگرش، آزادیخواهان را به گلوله میبندد و وطنخواهان و مجاهدین اسلامی را به شکنجه میبرد». بازرگان تأکید میکند «برای ما معلوم نشد، نویسنده و تصمیمگیرندههای آن کی بودهاند».[3]
± اعلام تعطیلی عمومی روز دوشنبه از سوی هیأت مؤتلفه تهران
هیأت مؤتلفة تهران پیرو اعلامیة اصناف شهرستانها به ویژه آذربایجان، 25 شهریور را تعطیل عمومی اعلام کرد و گفت برای استماع پیام مراجع تقلید ساعت چهار بعدازظهر در مسجد سلطانی تجمع خواهند کرد. اصناف تهران نیز در پیامی مشابه بر حضور خود در مسجد سلطانی تأکید و اعتراض خود را به انتخابات فرمایشی و اعمال خلاف قانون اعلام کرد.[4]
± تأکید آیتالله شریعتمداری بر برگزاری مراسم عصر امروز
مراجع عظام تقلید تا حوالی ظهر همچنان بر عدم تغییر مراسم عصر امروز تأکید دارند. یکی از منابع ساواک مدعی شده که امروز توانسته است دقایقی با آیتالله شریعتمداری در منزل وی گفتگو کند. به گزارش منبع ساواک، حوالی ساعت 11 صبح، آیتالله میلانی و چهارده تن دیگر که برخی معمم بودهاند با آیتالله شریعتمداری ملاقات کردهاند. آیتالله شریعتمداری به منبع نفوذی ساواک گفت برنامة سخنرانی و اجتماع مسجد شاه [مسجد سلطانی] تغییری نکرده و برنامههای فردا نیز پس از برگزاری تجمع امروز مشخص میشود. چنانچه از اجتماع جلوگیری شود، میزان «آمادگی مردم و تظاهرات خیابانی که بایستی انجام شود»، تکلیف فردا را روشن میکند. آیتالله شریعتمداری همچنین نسخهای از اعلامیة مشترک خود و آیتالله میلانی را که امروز منتشر شده به مأمور نفوذی داد تا در صورت امکان چاپ و توزیع نماید. به گفته آیتالله شریعتمداری، دو نسخة دیگر یکی به قم ارسال شده و دیگری به زودی در تهران منتشر میگردد.[5]
± اعلامیه مشترک آیات عظام میلانی و شریعتمداری
آیات عظام میلانی و شریعتمداری در اعلامیهای که منتشر کردند، روش مردم مسلمان در همکاری با مراجع دینی را، راه «انبیای الهی و اولیا کرام»، راه «امر به معروف و نهی از منکر»، راه «دعوت به عدل و مبارزه علیه تجاوز و ظلم» و در یک کلام، «راه خدا» برشمردند و لازمة موفقیت در این راه را، توکل به خدا و ثبات قدم دانستند. آیات عظام افزودند مسئلة مهم در مبارزات، «ایمان به مبارزه و تشخیص هدف» است. خوشبختانه ملت ایران، هدف را دریافتهاند و میدانند «تا حکومت منبعث از مردم نباشد، هر نوع اصلاح اساسی ناممکن است». نویسندگان در ادامه به دسیسة حکومت در نشر اطلاعیههای جعلی اشاره میکنند و میافزایند ملت ایران، مبارزه را وظیفة دینی خود دانسته و به تقدس این نهضت، ایمان دارند. ترس از ایمان مردم، حکومت را وادار میکند «عنوان جدایی دین از سیاست را به وسیلة ایادی خود» منتشر کند؛ زیرا آنان دینی را میخواهند که «نسبت به مظالم آنان سکوت کند و مؤید باشد». آیات عظام میلانی و شریعتمداری در بخش دیگری از اعلامیة امروز به مشکلات اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی جامعه اشاره کرده و تأکید میکنند اگر در ایران با وجود مواهب الهی، بیشتر مردم در «فقر و سیهروزی» به سر میبرند و عدهای با «هستة خرما و خون گوسفند» رفع گرسنگی مینمایند، اگر جوانان به مواد مخدر رو میآورند، اگر «استقلال و حرمت دانشگاه» از میان رفته و مدارس فیضیه مورد هجوم عمال رژیم است، اگر مسلمانان زیر «انواع شکنجههای غیرانسانی»اند و با اقرارهای دروغ، محاکمه میشوند، ... «همه ناشی از یک علت است و آن آزاد نبودن مردم در انتخاب نمایندگان خود و نبودن حکومت مردم بر مردم است». نویسندگان سپس با نگاهی مسألة انتخابات فرمایشی و اختناق دوران حاضر، تصریح میکنند زمانی که حکومت با عدم استقبال ملت از انتخابات مواجه شد، مانند گذشته دست به جنایت دیگری میزند تا «خود را نجات دهد. به زور سرنیزه مردم را وادار به گرفتن کارت مینماید و طبق اخبار واصله، حقوق کارگران و کارمندان دولتی را وثیقة گرفتن کارت قرار میدهد». حتی در برخی نقاط کشور، دریافت قند و شکر، یا انجام کارهای اداری منوط به در دست داشتن کارتهای انتخاباتی است. آیتالله میلانی و آیتالله شریعتمداری در اعلامیه امروز خطاب به مردم جهان نوشتهاند از آنجا که بیشتر مردم در انتخابات شرکت نمیکنند و آنها هم که حضور یافتهاند از سر اجبار عمل کردهاند، پس «مجلسی که به این ترتیب تشکیل میشود به هیچوجه قانونیت نداشته و افرادی که در آن شرکت میکنند نه تنها نمایندة مردم نبوده بلکه متجاوز به حقوق ملت شناخته میشوند و مصوبات ایشان از نظر ملت ایران کان لم یکن بوده و کوچکترین ارزشی ندارد». در پایان اعلامیه تصریح شده اگر حکومت قصد کرده «با قرآن مقدس و پیامبر اسلام دشمنی کند» ملت نیز مصمم است و اکنون حجت خدا بر بندگانش تمام میباشد. آیات عظام خطاب به ملت ایران اعلام میکنند: «برادران ایمانی همانطور که توجه دارید شرعاً و عقلاً موظف به ادامة این مبارزه هستیم و تا استقرار عدالت اجتماعی و تحصیل یک حکومت مشروع و قانونی نباید از پای نشست.[...] احدی حق ندارد در ادای این وظیفه، سستی به خرج دهد و یا اظهار کسالت نماید».[6]
± گزارش ساواک از اقدامات خود در مقابله با تظاهرات مردم
ادارة دوم عملیاتِ سازمان اطلاعات و امنیت کشور در گزارش هفتگی خود ضمن اشاره به دعوت روحانیون برای تجمع مردم در مسجد سلطانی و تظاهرات پس از آن نوشت «بر اثر هوشیاری و مراقبت دستگاههای انتظامی و عدم علاقة مردم به شرکت در کارهای آنان در اجرای نقشة خویش با شکست مواجه شدند».[7]
± گزارش ساواک از روند امضای اعلامیه مشترک آیات عظام
گزارش ساواک دربارة چگونگی امضای اعلامیة مشترک آیات عظام حاکی است، آیتالله شریعتمداری، اعلامیة مذکور را تهیه و امضا کرده و سپس آیتالله حجت آن را نزد آیتالله میلانی برده است. آیتالله میلانی پس از مطالعة اعلامیه، بالای امضای آیتالله شریعتمداری را امضا کرده و اعلامیه برای تکثیر ارسال شده است.[8] در گزارش ساواک روند امضای اعلامیه به نقل از آیتالله حجت روایت شده است.
± تقدیر روحانیون نجف از مجاهدتهای آیتالله خادمی
روحانیون و علمای دینی نجف اشرف در نامهای به آیتالله حاج سیدحسین خادمی از تلاشها و مجاهدتهای ایشان و دیگر آیات عظام که در مرکز حضور دارند تشکر کردند. حجج اسلام حسین همدانی، نصرالله خلخالی، حبیبالله عراقی، محمدباقر موسویخوانساری، عباس قوچانی، محمدحسین اصفهانی، سیدمهدی مرعشی، مرتضی موسوینخجوانی، سیدکاظم اخوانمرعشی، محمدباقر مصطفویحسینیکاشانی، محمد لاهیجانی، سیدمحمدجعفر الجزائری، سیدعلی بهشتی، محمدجواد بروجردی، عبدالحسین مامقانی، نصرالله شاهآبادی، محمدابراهیم حسینیشیرازیآیتالله زادة شیرازی، محمدعلی حسینیشیرازی، حسین محمدغفاری این نامه را امضا کردهاند.[9]
± دعوت روحانیون اصفهان برای خودداری از دریافت کارتهای انتخاباتی
آیات عظام موسوی خادمی، محمد احمدآبادیطبیبزاده، ابوالحسن موسویشمسآبادی، سیدرضا شفتی، سیدمحمدعلی سدهیابطحی، سیدضیاالدین علامه و محمدرضا روضاتی از اصفهان، آیتالله حسینعلی منتظری از نجفآباد و آیتالله عبدالجواد اصفهانی (جبلعاملی) از همایونشهر اعلامیهای منتشر کردند. آنان تأکید کردهاند با توجه به حکم واجب مراجع تقلید در خودداری از دریافت کارتهای انتخاباتی، ملت ایران نیز از این عمل دوری جستند و در نتیجه، حکومت کارتها را به مردم تحمیل کرد. اکنون «وظیفة هر مسلمانی است که برای رسوا کردن دستگاه جبار، کسانی که مجبوراً کارت به آنها داده شده، از دادن رأی خودداری نمایند و اصلاً در اطراف صندوقهای اخذ رأی حاضر نشوند و اجتماع ننمایند».
± اعلام تعطیل عمومی 25 شهریور از سوی جامعة روحانیت اصفهان
جامعة روحانیت اصفهان نیز طی اطلاعیهای «برای اظهار تنفر عملی خود نسبت به این انتصابات [انتخابات] مفتضح»، روز دوشنبه 25 شهریور را تعطیل عمومی اعلام کرد. اصناف اصفهان از کارگران نیز خواستهاند با آنان همراه شوند.[10]
± درخواست آیتالله قاضی طباطبایی از بازاریان و اصناف تبریز
آیتالله قاضی طباطبایی در سخنرانیهای شدیدالحن خود از تمامی اصناف بازار تبریز خواست در اعلامیههایی جداگانه، به برگزاری انتخابات اعتراض نمایند. در پی درخواست آیتالله قاضی طباطبایی، اصناف خیاط، رانندگان و مکانیک، ورزشکاران، کارکنان تجارتخانههای تبریز به صدور پیامهایی علیه انتخابات فرمایشی اقدام کردند.[11]
± اعلامیه سازمان تابعة نهضت آزادی
سازمان تابعة نهضت آزادی ایران نیز در اعلامیهای از عموم مردم خواست «از شرکت در انتخابات قلابی خودداری نمایند و در بیشتر رسوا کردن آن بکوشند و از راه مبارزه، محیط را برای انتخابات آزاد آماده سازند».[12]
± احتمال پیوستن هواداران نخستوزیر پیشین به تظاهرات
مأمور سازمان اطلاعات و امنیت کشور در گزارش خود به ادارة کل سوم نوشت «عناصر مخالف انتخابات وابسته به دکتر امینی و دیگران تصمیم دارند فردا، 26/6/1342 به صورت دمونستراسیون [تظاهرات اعتراضی] حرکت نموده و در صورت جلوگیری مأموران دست به اعتصاب نشسته بزنند».[13]
± فشار مقامات زندان برای اظهار ندامت یک زندانی سیاسی
با اصرار و پافشاری افسران زندان قصر، مأموری از سازمان امنیت و یکی از دوستان سمیعی، این زندانی سیاسی پذیرفت در نامهای به سازمان اطلاعات و امنیت کشور بنویسد «اینجانب عباس سمیعی هیچ نوع فعالیت سیاسی در مدت دو سال اخیر نداشته و ندارم». عباس رادنیا با اشاره به این نامه توضیح داد در صورتی که سازمان امنیت این نوشته را بپذیرد، قرار آزادی سمیعی صادر میگردد.[14]
± ادامه دادگاه تجدید نظر متهمان 15 خرداد
پنجمین جلسة بررسی رأی صادره برای متهمان واقعة 15 خرداد در عشرتآباد تشکیل شد. ریاست جلسه را سرلشگر امینزاده بر عهده داشت و سرهنگ پرویز قانع نیز دادستان این جلسه بود.[15] وکلای مدافع در این جلسه نیز به بیان برخی ایرادات پرداختند. برخی وکلا نیز به خدمات موکلانشان اشاره کرده و تقاضا نمودند این امور در جریان دادرسی لحاظ گردد. دادستان در پاسخ به این موارد تأکید کرد خدمت به کشور، وظیفة هر ایرانی است و «خدمتِ گذشتة کسی، رافع مسئولیت خیانتهای آتی او نمیشود».[16]
± آغاز رأیگیری انتخابات رأس 5 صبح
هیأتهای نظارت انتخابات مجلسین و فرمانداری تهران، طی بخشنامهای به پانصد حوزة فرعی تهران دستور داد نه تن نمایندة معتمد و دو نفر نمایندة فرمانداری به همراه هیأت نظارت هر حوزه میبایست از ساعت 4:30 صبح فردا در محل مأموریت خویش حاضر باشند. رأیگیری، رأس پنج صبح آغاز خواهد شد. همچنین آخرین نشست نمایندگان منتخب و نمایندگان فرمانداری برگزار شد. نمایندگان فرمانداری تهران نیز، یکهزار صندوق چوبی اخذ رأی را در اختیار حوزههای رأیگیری قرار دادند.[17]
± گمانهزنی دربارة وزن فراکسیون کانون مترقی در مجلس آینده
پیشبینی میشود فراکسیون کانون مترقی، قویترین فراکسیون مجلس آینده باشد زیرا علاوه بر 43 نفر اعضای کانون که کاندیدای نمایندگی هستند، جمعی دیگر از کاندیداها نیز اظهار تمایل کردهاند به عضویت کانون مترقی درآیند. گفته میشود جمع این افراد به 75 تن خواهد رسید.[18]
± مراسم هشتمین سالگرد گشایش باشگاه پهلوی
عصر امروز شاه و فرح پهلوی در مراسم هشتمین سالگرد گشایش باشگاه پهلوی حضور یافتند. در این مراسم، غلامرضا پهلوی رئیس عالی کمیتة ملی المپیک ایران، ارتشبد حجازی رئیس ستاد بزرگ ارتشتاران، افسران ارشد گارد شاهنشاهی و تنی چند از شخصیتهای برجستة مملکتی حضور داشتند.[19]
± تبریک نخستوزیر به شاه
اسدالله علم، نخستوزیر طی تلگرافی به نمایندگی از هیأت دولت، 25 شهریور سالگرد آغاز سلطنت محمدرضا پهلوی را به شاه تبریک گفت.[20]
± مصاحبه مطبوعاتی نخستوزیر درباره انتخابات
نخستوزیر در مصاحبهای مطبوعاتی اظهار کرد تلاش دولت برای ممانعت از حضور مخالفین در انتخابات شایعهای بیش نیست. علم تأکید کرد «چون عوامل مخالف، چندان امیدی برای موفقیت خود ندارند این است که اعتراض کردهاند که انتخابات آزاد نیست». وی افزود میتوان گفت کاندیداهای منفرد در تمامی حوزهها حضور دارند. وی گفت دولت برای جلوگیری از هرگونه حادثه در جریان مبارزات انتخاباتی از نیروهای انتظامی کمک گرفته است اما عدهای حضور نیروهای انتظامی را دلیلی بر عدم آزادی انتخابات تلقی کردهاند. نخستوزیر در پاسخ به پرسش خبرنگاران دربارة حزب توده گفت «حزب توده، یک حزب غیرقانونی است و از اینرو نمیتواند هیچگونه فعالیتی بکند». دربارة دکتر مصدق نیز نخستوزیر توضیح داد «در وهلة اول باید در نظر داشت که دکتر مصدق مسنتر از آن است که بتواند کاندیدای مجلس شود و به علاوه او خیلی باهوشتر از آن است که در امری که در آن توفیق پیدا نخواهد کرد، شرکت کند». در بخش دیگری از پرسش و پاسخهای امروز، نخستوزیر تصریح کرد «دولت در تشکیل کنگرة اتحاد ملی آزادمردان و آزادزنان نقشی نداشته است و شرکتکنندگان خود از ادارة شهرداری تهران درخواست کردند در پایتخت از آنها پذیرایی کند. نقش نفیسی، شهردار تهران که رئیس کنگره است هیچ ارتباطی با سمت دولتی او نداشت». علم بر استقلال مالی کنگرة اتحاد ملی از بودجة دولتی نیز تأکید کرد.[21]
± جلسات صبح و عصر هیأت دولت
جلسة هیأت دولت امروز به ریاست نخستوزیر تشکیل شد. در جلسة امروز طرح موقوفالاجرا ماندن مقررات حکومت نظامی در روز رأیگیری در تهران و حومه تصویب شد.[22] بعدازظهر نیز جلسة دوم هیأت دولت به بررسی تصویبنامة قانونی حفاظت و بهرهبرداری از جنگلها و مراتع اختصاص یافت. همچنین اعضای دولت با طرح انتقال سازمان مرزبانی از وزارت جنگ به وزارت کشور موافقت کردند.[23]
± انتقاد رادیو پیک از مصوبة پنهانی دولت
هیأت وزیران تصویب کرد از اول آبان سال جاری، افسران، درجهداران و افراد شهربانی کل کشور از نظر مقررات استخدامی مانند افراد ژاندارمری کل کشور تابع قانون استخدام نیروهای مسلح شاهنشاهی خواهند بود. در این تصویبنامه جزئیات پرداختی و حقوقها به تفکیک سمتها و درجهها تعیین شده است.[24] مصوبة امروز هیأت دولت در خصوص حقوق افسران شهربانی، واکنش رادیو پیک ایران را در پی داشت. گویندة رادیو پیک ادعا کرد چون «دولت سعی دارد همة اقدامات مربوط به امور نظامی را پنهان نگه دارد» این خبر را منتشر نکرده است.[25]
± سخنان وزیر خارجه
عباس آرام وزیر امور خارجة ایران هنگام ورود به مقر سازمان ملل متحد در نیویورک به خبرنگاران گفت «امضای پیمان منع آزمایشهای اتمی، گام بزرگی است که در راه کاهش یافتن تشنجات جهانی برداشته شده است».[26]
± اعضای شرکتهای نفتی برای مذاکره با دبیرکل اوپک
اعضای برگزیدة کمپانیهای نفتی برای مذاکره با فؤاد روحانی مشخص شدند: جی. ام. پتینسان از شرکت بی. پی، هاوارد پیچ از شرکت استاندارد اویل نیوجرزی و جی. ال. پارکهرست از شرکت استاندارد اویل کالیفرنیا.[27]
± بازتاب آغاز مذاکرات دبیرکل اوپک با نمایندگان کنسرسیوم در رسانهها
فؤاد روحانی دبیر کل اوپک با نمایندگان کنسرسیوم نفت در لندن وارد مذاکره شد. روحانی سپس با نمایندگان کمپانیهای نفتی عربستان سعودی دیدار و گفتگو خواهد کرد.[28] رادیو لندن نیز امروز به انتشار این خبر پرداخت و دربارة مسائل مورد بحث جلسات آتی سخن گفت.[29] خبرگزاری فرانسه از لندن نیز ضمن اشاره به خبر آغاز مذاکرات به نقل از محافل نفتی گفت شروع مذاکرات، «یک نشانة تشویقآمیز است». خبرگزاری فرانسه میافزاید محافل پیشبینی میکنند اگر تا گشایش جلسات اوپک، توافقی حاصل نشود «شرکتهای نفتی، حداقل تمایل خود را برای رسیدن به یک راه حل عملاً نشان خواهند داد».[30] رادیو پیک ایران در واکنش به گشایش مذاکرات نفتی ادعا کرد گفتگوهای فؤاد روحانی تا کنون بیشتر حول موضوعات تقلیل هزینة فروش و بهرة مالکانه بوده و این در حالی است که میبایست طرفین دربارة بازگشت بهای نفت به قیمت اوت سال 1960 میلادی نیز مذاکره نمایند.[31]
± توضیح رئیس سابق دادگاه دربارة اعلام جرم اخیرش
امیر نوروزناصری وکیل پایه یک دادگستری و رئیس سابق شعبة 15 دادگاه، در دفتر مجد، سخنگوی وزارت دادگستری حاضر شد و دربارة اعلام جرم اخیر خود به خبرنگاران توضیح داد. وی تأکید کرد هدفش از اعلام جرم تنها این بوده که «مقامات مملکتی بدانند کلیة مشاغل و عناوین و القاب به استناد قانون اساسی است و کسی نمیتواند به میل و ارادة خود، قوانین را تفسیر کند یا تغییر دهد».[32]
± آغاز کار کمیسیون عفو وزارت دادگستری
کمیسیون فوقالعادة عفو وزارت دادگستری از امروز کار خود را آغاز کرد. این کمیسیون به یک درجه تخفیف مجازات چهارده هزار زندانی رسیدگی خواهد کرد. در میان این افراد، شش محکوم به اعدام، چهارده محکوم به حبس ابد و تعدادی زندانی سیاسی و نظامی نیز دیده میشوند. قرار است عملکرد کمیسیون عفو به نحوی باشد که تا 4 آبان تمامی محکومین مشمول بخشودگی، آزاد شده باشند.[33]
± ورود داوطلبان سپاه صلح آمریکا به ایران
بعدازظهر امروز گروهی از داوطلبان سپاه صلح آمریکا وارد ایران شدند. آنان پس از گذراندن دورة کوتاه آموزشی برای تدریس زبان انگلیسی به مدارس مختلف کشور فرستاده میشوند. این افراد، دومین گروه اعزامی به ایران هستند.[34]
± گزارش روزنامه پاکستانی از شاهدوستی ذاتی مردم ایران
روزنامة حریت چاپ پاکستان در یکی از مقالات خود پیرامون تحولات اخیر ایران نوشت «ایرانی، ذاتاً شاهدوست است و همین پیوستگی عجیب روحی که در ایران میان شاه و مردم وجود دارد سبب شد انقلاب سفید اصلاحی ایران پیروز گردد». نویسنده سپس به موضوع انتخابات در ایران پرداخته و قانون جدید انتخاباتی کشور را شرح میدهد.[35]
پینوشتها:
[1]ـ یاران امام به روایت اسناد ساواک، ج1: آیتاللّهالعظمی سیدمحمدهادی میلانی، تهران، مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات، 1376، ص 368.
[2]ـ دوانی، علی، نهضت روحانیون ایران، ج 4، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، 1377، ص 202.
[3]ـ بازرگان، مهدی، یادداشتهای روزانه، تهران، قلم، 1376، ص 110.
[4]ـ مهری، فرشید، مساجد بازار تهران در نهضت امام خمینی؛تاریخ شفاهی مسجد سلطانی (امام خمینی)، سیدعزیزالله و مسجد آذربایجانیها، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، 1383، ص 104 و 109.
[5]ـ یاران امام به روایت اسناد ساواک، ج1: آیتاللّهالعظمی سیدمحمدهادی میلانی، همان، ص 355 و 356.
[6]ـ همان، ص 357 و360.
[7]ـ قیام 15 خرداد به روایت اسناد ساواک، ج 4: دوران حصر، تهران، مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات، 1380، ص 116 و 117.
[8]ـ یاران امام به روایت اسناد ساواک، ج1: آیتاللّهالعظمی سیدمحمدهادی میلانی، همان، ص 375.
[9]ـ یاران امام به روایت اسناد ساواک، ج 19: آیتالله سید حسین خادمی، تهران، مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات، 1380، ص 36.
[10]ـ همان، ص 38 و 39.
[11]ـ نیکبخت، رحیم، جنبش دانشجویی تبریز، تهران، سوره مهر، 1381، ص 161 و 163.
[12]ـ بازرگان، مهدی، همان، ص 99 و 101.
[13]ـ رجال عصر پهلوی به روایت اسناد ساواک، ج 3: علی امینی، تهران، مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات، 1379، ص 112.
[14]ـ یزدی، ابراهیم، مقاومت در زندان، تهران، قلم، 1377، ص 176 و 177.
[15]ـ روزنامه کیهان، ش 6046، 26/6/1342، ص 1 و 12.
[16]ـ همان، ش 6045، 25/6/1342، ص 8 و 9.
[17]ـ همان، ص 1 و 11.
[18]ـ روزنامه صبح امروز، ش 81، 25/6/1342، ص 4.
[19]ـ روزنامه کیهان، ش 6046، 26/6/1342، ص 12.
[20]ـ همان.
[21]ـ همان، ش 6046، 26/6/1342، ص 1 و 12.
[22]ـ همان، ش 6045، 25/6/1342، ص 1.
[23]ـ همان، ش 6046، 26/6/1342، ص 1.
[24]ـ امینی، داود، تاریخ 2500 سالة پلیس ایران، تهران، درخشان، بیتا، ص 96 و 98.
[25]ـ بولتن خبرگزاری پارس محرمانه، ش 159، 14/7/1342، ص 5 و 6.
[26]ـ روزنامه پست تهران، ش 2994، 25/6/1342، ص 8.
[27]ـ طاهری، علیرضا، از شکست تا پیروزی، تهران، مرکز تحقیقات، 1355، ص 333.
[28]ـ روزنامه بورس، ش 512، 26/6/1342، ص 4.
[29]ـ روزنامه کیهان، ش 6046، 26/6/1342، ص 1.
[30]ـ بولتن خبرگزاری پارس محرمانه، ش 170، 27/6/1342، ص 3 و 4.
[31]ـ همان، ش 173، 30/7/1342، ص 1 و 9.
[32]ـ روزنامه کیهان، ش 6045، 25/6/1342، ص 1 و 11.
[33]ـ روزنامه پیغام امروز، ش 1044، 7/7/1342، ص 1 و 4.
[34]ـ روزنامه پست تهران، ش 2996، 27/6/1342، ص 8.
[35]ـ همان، ش 2994، 25/6/1342، ص 1 و 7.
