چهارشنبه 13 آبان 1343 / 29 جمادی‌‌الثانی 1384 / 4 نوامبر 1964
7 بازدید
دستگیری و انتقال آیت‌الله خمینی به تهران
در نخستین ساعات بامداد امروز، مأموران امنیتی با یورش به منزل آیت‌الله خمینی در قم،[1] ایشان را بازداشت و یکسره به تهران انتقال دادند. نشریه بعثت در این باره گزارش داد: ساعت4:30 صبح، مأمورین خونخوار و جانی سازمان امنیت به خانه مرجع شیعیان جهان حضرت آیت‌الله العظمی آقای خمینی ریخته پس از شکستن در و کتک زدن یکی از همسایگان و خادم‌ها، معظم‌له را با طرز وحشیانه‌ای دستگیر نمودند.[2]
تبعید آیت‌الله خمینی به ترکیه
صبح امروز، آیت‌الله روح‌الله خمینی به دنبال دو سال مبارزه علنی با حکومت پهلوی،[3] بلافاصله پس از انتقال به تهران، از ایران به ترکیه تبعید شد. در اطلاعیه کوتاهی که سازمان اطلاعات و امنیت کشور منتشر کرد و در رادیو خوانده شد، رویه ایشان برخلاف منافع ملی و امنیت و استقلال کشور تشخیص داده شد. متن اعلامیه بدین‌شرح است: «طبق اطلاع موثق و شواهد و دلایل کافی، چون رویه آقای خمینی و تحریکات مشارالیه بر علیه منافع ملت و امنیت و استقلال و تمامیت ارضی کشور تشخیص داده شد، لذا در تاریخ 13 آبان 1343 از ایران تبعید گردید. سازمان اطلاعات و امنیت کشور».[4] آیت‌الله خمینی از طریق فرودگاه مهرآباد تهران[5] با یک فروند هواپیمای 130-C روانه آنکارا در ترکیه شد. آیت‌الله خمینی را در این سفر اجباری، سرهنگ افضلی همراهی کرد.[6] هواپیمای نظامی، پس از سه ساعت و سی دقیقه پرواز،[7] در ساعت 11:30 در فرودگاه آنکارا به زمین نشست. در سالن فرودگاه، ماموران امنیتی ترکیه که به استقبال آمده بودند، پس از گفتگو با سرهنگ افضلی، آیت‌الله خمینی را به اتفاق نامبرده سوار اتومبیل کردند و پس از طی 35 کیلومتر مسافت فرودگاه تا آنکارا، آنان را مستقیماً به هتل بلوار پالاس، طبقه چهارم، اتاق شماره 514 بردند، که قبلاً آماده شده بود.[8]
تلگرام آیت‌الله خمینی از ترکیه
آیت‌الله خمینی بلافاصله پس از رسیدن به ترکیه در تلگرامی به فرزندشان سیدمصطفی، وی را از سلامت خود باخبر کردند. در این تلگرام آمده که «با سلامت وارد آنکارای ترکیه شدم. به هیچ وجه نگران نباشید. حالم خوب و راحت هستم».[9] ایشان در نامه‌ای دیگر برای فرزندشان، خطاب به وی و سایر بستگان، آنان را به صبر و خویشتنداری فراخواندند. آیت‌الله خمینی در این نامه تاکید کرده‌اند که «خداوند تعالی آنچه مقدر فرموده واقع خواهد شد».[10]
دستگیری آیت‌الله سیدمصطفی خمینی در قم
با انتشار خبر دستگیری آیت‌الله خمینی، شهرهای مختلف کشور دستخوش تحرکات فراوانی شد. آیت‌الله سیدمصطفی خمینی، صبح امروز پس از اطلاع از بازداشت پدرش، روانه منزل پدری شد. وی سپس برای کسب خبر و اطلاع از محل نگهداری ایشان، روانه منزل حضرات آیات میرزا هاشم آملی و مرعشی نجفی شد و به دستور ایشان برای پیش‌گیری از بازداشت به دست مأموران انتظامی، در همان جا ماند. با این حال، مأموران پس از اطلاع از محل اقامت وی، با یورش به منزل آیت‌الله مرعشی نجفی، و علی‌رغم مخالفت‌های ایشان، سیدمصطفی خمینی را دستگیر[11] و ابتدا به شهربانی قم برده، عصر امروز به تهران منتقل کردند. گزارش‌های شهربانی حاکی است که وی بلافاصله تحت بازجویی قرار می‌گیرد و درباره رخدادهای پس از دستگیری آیت‌الله خمینی از وی پرس‌وجو می‌شود. شهربانی قم در نامه‌ای به ساواک این شهر مدعی شده است که سیدمصطفی خمینی فرزند آقای خمینی پس از دستگیری پدرش مشغول فعالیت و تحریکات می‌باشد، لذا نامبرده دستگیر بدین‌وسیله اعزام و معرفی می‌گردد.[12] شهربانی قم مدعی شد که با دستگیری فرزند آیت‌الله خمینی، «وضع آرام‌تر و عده‌ای دکاکین خیابان‌ها را باز کرده‌اند و مشغول کسب شده‌اند ولی بازار کماکان تعطیل است».[13]
سفر طلاب حوزه علمیه به شهرستان‌های خود
سرتیپ صمدیان‌پور رئیس شهربانی قم در بخشنامه‌ای اطلاع می‌دهد که تعدادی از طلاب حوزه علمیه قم پس از شنیدن اعلامیه تبعید آقای خمینی از قم حرکت و به شهرستان‌های خود عزیمت نموده‌اند. وی احتمال می‌دهد که عزیمت آنها از قم به علت ترس از دستگیری باشد و احتمال هم دارد به منظور تحریک مردم به این عمل مبادرت کرده باشند. وی تصریح می‌کند که به فرموده رئیس شهربانی کل کشور، مقرر است مراقبت‌های لازم معمول و عملیات این قبیل طلاب تحت مراقبت قرار بگیرد و نتیجه گزارش شود.[14]
اوضاع قم پس از تبعید آیت‌الله خمینی به ترکیه
شهربانی قم، گزارش می‌دهد که طبق اطلاعات رسیده؛ پس از عزیمت آیت‌الله خمینی به کشور ترکیه تا 9:10 اهالی از موضوع بی‌اطلاع بودند. در ساعت 9:10 جمعیت در خیابان‌ها بیش از حد معمول و بدون تظاهر توقف نموده بود. ساعت 11:15 چون پسر آیت‌الله خمینی به منظور بستن بازار قم و به نفع پدر خود، کسبه و بازاریان را تحریک می‌کرد، توسط مأمورین دستگیر گردید. در ساعت 11:20 بازار شهرستان قم تعطیل و جمعیت همچنان در خیابان‌ها زیادتر از حد عادی و زیر نظر مأمورین قرارگرفته منازل آیات نیز تحت مراقبت بوده است.[15]سرهنگ پرتو رئیس شهربانی قم نیز در گزارش‌های متوالی از وضع این شهر نوشت که چون تا ساعت 12 اتفاق خاصی در این شهر رخ نداده، اجازه داده است که یکی از درهای صحن بازگردد.[16] همچنین در ساعت 13 نیز دری دیگر برای خروج زوار از حرم باز گردید. در همین حال، وی برای باز کردن دکان‌هایی که تا ساعت 14 بسته بودند، اقدام کرده است.[17]
خبر دیگر از قم اینکه مردم این شهر در خیابان‌ها حضور یافته‌اند اما دست به تظاهرات نزده‌اند. بازار تعطیل است و دکاکین به ندرت بسته‌اند و منزل آیات تحت مراقبت است.[18] از قم خبر می‌رسد که بازار قم فعلاً تعطیل است و جمعیت در خیابان‌ها بیش از حد معمول می‌باشد. مأموران شهربانی کلیه منازل آیات و مساجد و صحن مطهر را تحت مراقبت خود قرار داده‌اند و گردان اعزامی متمرکز در کمپ البرز در حال آماده‌باش است.[19]
وضعیت تهران پس از تبعید آیت‌الله خمینی
در تهران ساعت 10:30 در بازار حضرتی و بازار نوروزخان شایعه دستگیری آیت‌الله خمینی در قم پخش می‌شود.[20] بعدازظهر امروز گروهی از مردم در شعار می‌دادند «آزادی خمینی، آزادی خمینی» و دستور بستن بازار را می‌دادند. به‌گزارش شهربانی چند نفر با چوب به مغازه‌ها در جلو بازار حمله کرده درهای چند مغازه را شکسته‌اند. پلیس در آنجا نیست. به دنبال این حادثه مغازه‌داران اقدام به بستن مغازه‌ها کردند. این اتفاق در بازار نوروزخان، چهارسوق کوچک، بازار عباس‌آباد و بازار سلطانی نیز رخ داده است. مأموران شهربانی همچنین خبر داده‌اند که چند نفر از معممین و دانشجویان، مردم و بازاریان را به اقدام علیه دولت تحریک می‌کنند. در همین حال، مأمور ویژه نیز اطلاع داده است «به طوری که شایع است، بازاری‌ها اظهار می‌کنند قم در محاصره قوای دولتی است و دکاکین قم بسته است. تمام بازار تهران خواهند بست و تا ساعت 19 امشب دستجات بزرگی برای اعتراض به بازداشت آقای خمینی به سمت بازار سپس خیابان‌ها حرکت خواهند کرد».[21]
گزارش شهربانی از بازار قم
شهربانی قم در گزارشی مدعی شده است که ساعت 16 امروز عده‌ای از سران بازار قم ضمن تماس با رئیس شهربانی قول داده‌اند که مغازه‌های خود را باز و مشغول کسب و کار شوند.[22] سرهنگ پرتو امشب از قم گزارش داد که در ساعت 22 اتومبیل سواری به‌شماره 37252 که سرنشینان آن سه مرد و سه زن بوده‌اند به قم آمد. یک مرد و دو زن از سرنشینان آن به منزل آیت‌الله خمینی رفته پس از نیم ساعت توقف به تهران بازگشتند.[23] گزارش دیگر وی حاکی‌است: «با اقداماتی که شده قسمت بیشتر بازار باز شد و چون نزدیک غروب بوده سران بازار قول داده‌اند که فردا کلیه دکاکین بازار باز باشد. ضمناً کلیه مغازه‌های خیابان‌ها باز و مشغول کسب می‌باشند و عکس‌های آقای خمینی که در بعضی از مغازه‌ها نصب بوده به وسیله خود صاحبان مغازه‌ها برداشته شده است». وی همچنین خبر داد که تا ساعت 24 شب، اتفاق قابل عرضی رخ نداده است.[24]
اعلامیه اعتراضی آیت‌الله مرعشی نجفی
آیت‌الله سیدشهاب‌الدین مرعشی نجفی امروز در اعتراض به تبعید آیت‌الله خمینی اعلامیه‌ای صادر کرد. متن این اعلامیه چنین است: «الذین اخرجوا من دیارهم بغیر حق الا ان یقولوا ربنا الله...) ملت مسلمان ایران و جهان می‌داند که در این روزها به عالم روحانیت چه‌ها گذشت؟ می‌داند که عالم روحانیت چه لطمه بزرگی را مشاهده نمود؟ می‌داند که حوزه علمیه قم با چه مصائبی مواجه شده؟ می‌داند که مطبوعات علیه روحانیت چه‌ها نوشته؟ می‌داند که بار دیگر مجاهد عظیم‌الشان برادر عزیزمان حضرت آیت‌الله خمینی دامت برکاته را با کمال وقاحت در تاریکی دستگیر و بنا به نوشته جراید و تبلیغات به خارج از ایران برده شده و پشت سرش دستگاه دروغ‌پرداز و جراید چه هتاکی‌ها نموده، و چه تهمت‌های ناروا زده‌اند؟ می‌داند که پس از گرفتاری معظم‌له، آقازاده محترمشان را که با قلبی غمناک و دلی شکسته به منزل حقیر آمده بود، مأمورین در روز روشن از بام خانه ریخته و بی‌شرمانه ایشان را نیز بردند، و مقاومت و اصرار من با خشونت مأمورین مواجه گردید. در صورتی که این رفتار جائرانه برخلاف موازین شرع مقدس اسلام و قانون خودشان می‌باشد. زیرا که منازل مراجع تا کنون مصونیت داشته، و نظرشان در اساس قوانین معتبر است. هیأت حاکمه بداند که جرم بسیار مرتکب شده، و تاریخ جهان این جنایت را هرگز فراموش نخواهد کرد. آیا شرم‌آور نیست که یکی از مراجع شیعه را به جرم اعتراض به تصویب بعضی از لوایح غیرشرعی و غیرقانونی از مملکت خود خارج کنند؟ آیا ننگ نیست که اجانب مصون باشند و آیت‌الله خمینی را به بیگانگان بسپارند؟ من از تبعید معظم‌له بسیار ناراحتم. من دیگر دقیقه شماری می‌کنم تا کی از این زندگی ننگین توأم با اسارت مستخلص شوم. روحانیت در جمیع ادوار حافظ نوامیس اسلامی و استقلال مملکت و تمامیت ارضی کشور بوده، و قرون متمادی سینه خود را در مقابل حوادث و حملات دشمنان دین و مملکت سپر بلا نموده است. تاریخ درخشان اسلام در هر عصری خدمات روحانیت و سعی و کوشش مبلغین اسلام را ضبط کرده است. آیا حضرت آیت‌الله خمینی دامت برکاته و سایر مراجع عظام جز اصلاح جامعه و حفظ اصول اسلامی و استقلال و تمامیت ارضی مملکت هدفی داشتند که این نحو با کمال وحشی‌گری، معظم‌له را از وطن خود تبعید کرده و مطالب بی‌اساس را منتشر ساخته و بلافاصله مساجد و منازل مراجع و مدارس طلاب علوم دینیه را محاصره کنند؟ مراجع وقت در مواقع احساس خطر ملت مسلمان را متوجه ساخته و هرگز از امر به معروف و نهی از منکرات سکوت نخواهند کرد. ما بدین‌وسیله مراتب انزجار و تنفر خود و جامعه روحانیت و عموم مسلمانان را ابراز نموده، و به یاری حضرت ولی عصر عجل‌الله تعالی فرجه الشریف عظمت اسلام و مسلمین و استخلاص معظم‌له را از خداوند متعال خواستاریم. والسلام علیکم و علی جمیع اخواننا المسلمین».[25]
تأسف آیت‌الله مرعشی نجفی از تبعید آیت‌الله خمینی
آیت‌الله سیدشهاب‌الدین مرعشی نجفی در پاسخ به تلگرام آیت‌الله سید محمدهادی میلانی با ابراز تأسف از تبعید آیت‌الله خمینی نوشت: جای تأسف است در مملکتی که طبق قانون، مراجع وقت مصونیت دارند به جهت اعترض به بعضی از لوایح غیرشرعی، به خارج از مملکت تبعید می‌شوند و مورد تهمت‌های ناروا قرار می‌گیرند و آقازاده معظم‌له را که در منزل حقیر بود از دیوار بام به منزل ریخته با وضع اسفناکی دستگیر می‌کنند. همه می‌دانند که عالم روحانیت و مراجع عظام اولین حامی و پشتیبان مبانی دین و استقلال و تمامیت ارضی مملکت بوده و در ادوار حساس مملکت اسلامی و شیعه، ایران را از ورطه سقوط و افتادن به دست بیگانگان نجات داده‌اند. واقعاً خنده‌آور است که در مجلسین عوض اینکه به فکر بیچارگی مردم باشند، زبان به هتاکی یکی از شخصیت‌های بزرگ اسلامی و مراجع دین و عالم روحانیت می‌گشایند و بعضی مطالب اظهار می‌کنند که به مضار آن توجه ندارند. البته ملت مسلمان ایران کاملاً قضاوت می‌کنند و حق را از باطل تشخیص می‌دهند.[26]
پخش خبر تبعید آیت‌الله خمینی در تهران و شهرها
در تهران مردم با اطلاع از خبر تبعید آیت‌الله خمینی، واکنش نشان دادند. به دنبال تبعید آیت‌الله خمینی، نیروهای امنیتی و شهربانی در سراسر کشور به حالت آماده باش درآمدند و با استقرار در نقاط و مراکز حساس شهرها به رصد تحرکات مردم پرداختند. خبر تبعید آیت‌الله خمینی به سرعت در شهرها پخش شد. مأمور شهربانی گزارش داده است که «در ساعت 15:10 روز جاری در اتوبوس خط 25 شرکت واحد شایع بود که آیت‌الله خمینی را سوار هواپیما کرده به نقطه نامعلومی برده‌اند».[27]
گزارش شهربانی از وضعیت بازار و شهر تهران در پی تبعید آیت‌الله خمینی
شهربانی تهران گزارشی کلی از وضعیت بازار و شهر تهران تهیه کرده در اختیار مسئولان ارشد قرار داد. در این گزارش آمده است که پس از پرواز هواپیمای حامل آیت‌الله خمینی به ترکیه تا ساعت 10 صبح بازاریان و اهالی در تهران از موضوع بی‌اطلاع و هیچگونه تظاهری که مبنی بر اشاعه این خبر باشد دیده نشد. برای اطلاع کامل از جریان، مأمورین به نقاط مختلف شهر اعزام و اولین اطلاع در ساعت 10:30 حاکی از نقل خبر دستگیری خمینی بود و از این به بعد اخبار ساعت به ساعت توسط مأمورین حاکی از شایع شدن خبر دستگیری خمینی بوده واشخاص در کوچه و بازار اظهار نظرهای مختلف می‌کرده‌اند.
در ساعت 10:15 عده‌ای از بازاریان تصمیم گرفتند که پس از ساعت 14 دکاکین خود را باز ننمایند ولی بعداً منصرف شده و گفته شدکه فردا اعلامیه‌ای در این باب تهیه و منتشر خواهند کرد.
در ساعت 15:55 در بازار حضرتی شعار (آزادی خمینی، آزادی خمینی) داده و دستور بستن بازار را می‌دادند.
در ساعت 16 مغازه‌داران بازار نوروزخان مبادرت به بستن مغازه‌های خود نموده و در همین ساعت عده‌ای با چوب به مغازه‌های باز حمله کرده و شیشه‌های چند مغازه را نیز شکستند، از ساعت 16 به بعد اجتماع جلو بازار زیاد شده به ترتیب مغازه‌های چهارسوق کوچک، بازار کفاش‌ها و بازار سلطانی شروع به بستن کردند. بین اشخاصی که مردم را تحریک به بستن بازار می‌کردند چند نفر معمم و دانشجو نیز دیده شده است.
در ساعت 17:55 شنیده شد که بازاریان تصمیم دارند فردا مغازه‌ها را باز ننموده و حتی عده‌ای از آنها نیز می‌خواهند موجودی‌های نقدی خود را از بانک‌ها باز ستانند.[28]
توزیع اعلامیه آیت‌الله خمینی در بخش‌های 2 و 6 تهران
اداره پلیس تهران خبر داد که تعداد ده برگ اعلامیه به امضای روح‌الله موسوی خمینی که درحد بخش‌های 2 (خیابان مهماندوست) و 6، (خیابان سیروس)، حدود بخش بازار وسیله مأمور کلانتری 6 به دست آمده و در منزل سرکار ستوان یکم هوشنگ سروری انداخته شده و اسواران پلیس [پلیس اسب‌سوار] (نورالدین درگهی کارمند اسواران در جلو منزل مسکونی خود پیدا نموده) پخش شده است.[29]
درخواست علمای تهران از سفیر ترکیه برای تکریم آیت‌الله خمینی
علما و روحانیون تهران پس از کسب خبر تبعید آیت‌الله خمینی در تلگرامی به عنوان سفیر کبیر ترکیه در تهران، خواستار تکریم ایشان شدند. در این تلگرام آمده است: «به طوری که پاره‌ای از مقامات رسمی اطلاع داده‌اند حضرت آیت‌الله العظمی آقای خمینی که از مراجع تقلید و از شخصیت‌های برجسته عالم اسلام می‌باشند به کشور ترکیه تبعید گردیده‌اند. چون معظم‌له مورد توجه عموم مسلمین مخصوصاً جامعه روحانیت بوده و خواسته ایشان در حقیقت خواسته عموم دینداران و علاقه‌مندان به حفظ استقلال کشور و حقوق مسلمین می‌باشد، لذا از آن جناب انتظار داریم اولاً دولت متبوع خود را به موقعیت و شخصیت ممتاز ایشان توجه و تأکید فرمایند که موجبات استراحت خاطر خطیر ایشان را فراهم، ثانیاً از سلامتی معظم‌له اینجانبان را مستحضر تا به اطلاع عموم برسد.[30]
موضع آیت‌الله میلانی درباره تبعید آیت‌الله خمینی
مشهد پس از دریافت خبر تبعید آیت‌الله خمینی دستخوش تلاطم شد. امروز پیش از اعلام تبعید آیت‌الله خمینی، شایعه تبعید ایشان در مشهد به سرعت منتشر و عده‌ای از وعاظ با مراجعه به آیت‌الله میلانی ضمن استعلام نظر ایشان پیشنهاد کردند که اقداماتی درباره لغو تصویب‌نامه قانونی مصونیت سیاسی مستشاران نظامی امریکا معمول و به این تصویب‌نامه اعتراض شود. گزارش ساواک حاکی است که آیت‌الله میلانی در پاسخ گفته است که من مصالح خود را بهتر از دیگران تشخیص داده به هیچ وجه مبادرت به صدور اعلامیه در مشهد یا در سایر استان‌ها نخواهم نمود. بر پایه همین گزارش نوار سخنرانی خمینی در مورخه چهارم آبان جاری در قم، جهت میلانی رسیده که نامبرده نوار مزبور را نزد خود نگهداری و چنانچه افراد بخواهند از مفاد آن مطلع شوند بایستی به منزل وی رفته آن را استماع نمایند.[31]
تعطیلی درس و نماز جماعت آیات قمی و میلانی
با اعلام خبر تبعید آیت‌الله خمینی، آیات سیدحسن قمی و سید محمدهادی میلانی در اعتراض به این اقدام، درس و نماز جماعت خود را تعطیل کردند.[32]
تلگرام آیات میلانی و قمی و علمای مشهد به علمای قم و تهران
آیت‌الله سید محمدهادی میلانی در تلگرامی خطاب به علمای قم و تهران نوشت: «امروز خبر بسیار ناگواری رسید که حضرت آقای آیت‌الله خمینی مدظله را به خارج کشور تبعید نموده‌اند. عجبا نسبت به معظم‌له که یکی از مراجع تقلید و مصونیت قانونی دارند و از شخصیت‌های بزرگ اسلامی می‌باشند تهمت‌های ناروایی می‌زنند و بی‌احترامی می‌نمایند. اولیای اینگونه امور بدانند ایشان تنها نیستند بلکه لسان ناطق همه مجامع روحانی و دینی هستند و گفته ایشان کلام حق و حقیقت است. خواهشمندم از تصمیمات خود مستحضرم فرمایید. از حضرت احدیت در پناه حضرت ولی عصر ارواحناه له الفداء رفع مزاحمت از حضرت معظم‌له را مسئلت می‌نمایم».[33] در پی صدور تلگرام آیت‌الله میلانی به علمای تهران و قم، ساواک مرکز به ساواک مشهد دستور داد که «به نامبرده تذکر دهند که از ادامه این قبیل فعالیت‌ها خودداری نماید و ضمناً در آینده از مخابره این گونه تلگرامات جلوگیری نمایید».[34] آیت‌الله سیدحسن قمی هم از مشهد در تلگرامی به مراجع قم و تهران از تبعید آیت‌الله خمینی ابراز تأسف کرد. در این تلگرام آمده است: «خبر ناگوار و تکان دهنده تبعید حضرت آیت‌الله خمینی مدظله به خارج کشور موجب نهایت تأثر روی تأثرات قبل که بر اثر تصویب لایحه ننگین بود، گردید. متصدیان امور با سوء تدبیرات جاهلانه هر روز برای این ملت مسلمان حوادث بسیار ناگوار و تلخی را ایجاد می‌نمایند که قلوب عموم جریحه‌دار می‌شود. بسیار جای تأسف است که یک مرجع تقلید و شخصیت بزرگ روحانی که هدفی جز دفاع از حریم قرآن و اسلام و استقلال و عظمت کشور ندارد، مورد تهمت‌های ناروایی واقع شوند. حیرت‌انگیز است یک مقام عظیم و محترم روحانی که مصونیت قانونی دارند، مورد هتک و اهانت واقع گردند تا موجب تنفر جامعه تشیع بلکه عموم مسلمین از دستگاه جبار بشود. مگر نمی‌دانند حضرت آیت‌الله خمینی دامت برکاته نه تنها زبان گویای جامعه روحانیت بلکه بیان‌کننده خواسته‌های واقعی همه مسلمین جهان است و در تعقیب این اهداف مقدسه، کلیه مجامع روحانی و دینی متحد و متفقند. ضمن اظهار تأثر شدید و توسل به مقام مقدس حضرت ولی امر ارواحنا فداه، رفع گرفتاری مزاحمت معظم‌له را از درگاه احدیت جل شأنه خواستارم. مستدعی است هر چه زودتر از چگونگی اقدامات مطلعم فرمایید».[35] جمعی از علمای مشهد نیز در اعتراض به تبعید آیت‌الله خمینی در تلگرامی خطاب به علمای قم در تهران نوشتند: خبر تأثرآمیز تبعید حضرت آیت‌الله خمینی مدظله فوق‌العاده موجب نگرانی گردید. مقاصد عالیه دینیه معظم‌له مورد تأیید عموم علماء اعلام است. خواهشمندیم از اقدامات خود مستحضرمان فرمایید.[36]
واکنش مأموران شهربانی مشهد به اقدامات علما درباره تبعید آیت‌الله خمینی
در مشهد، تحرک علما در اعتراض به تبعید آیت‌الله خمینی با واکنش مأموران شهربانی مواجه شد. عصر امروز آیت‌الله قمی به طلاب مشهد اطلاع داده که صبح فردا در مسجد گوهرشاد اجتماع و برای رفع گرفتاری از آیت‌الله خمینی دعا نمایند. از این رو مأمورین شهربانی دستور بستن درِ مسجد گوهرشاد را به خدام مسجد می‌دهند. گفته می‌شود که آیت‌الله قمی از ساعت 21 تا 22:30 در منزل آیت‌الله میلانی بوده است و پس از اطلاع یافتن از بسته شدن در مسجد گوهرشاد، آیت‌الله قمی از علما دعوت به عمل آورد تا در صحن مطهر حضور به هم رسانند که وسیله شهربانی به آیت‌الله میلانی پیغام داده شده که در اجتماع مزبور شرکت ننماید. گزارش شهربانی نیز حاکی است که وی تقبل نموده تا روزی که صلاح باشد از منزل خود خارج نشود.[37] بر پایه همین گزارش مأمورین از رفت و آمد به منزل آقایان قمی و میلانی و خروج آنان از منزل جلوگیری می‌کنند و وضع آرام می‌باشد.[38]
عکس‌العمل مردم تبریز به خبر تبعید آیت‌الله خمینی
مردم تبریز هم پس از دریافت خبر تبعید آیت‌الله خمینی از رادیو نسبت بدان واکنش نشان دادند. به گزارش شهربانی تبریز، عده‌ای از افراد متعصب بازار از جریان ظاهراً ناراحت شده‌اند ولی هیچگونه عکس‌العملی از طرف افراد مذکور مشاهده نشد. بر پایه این گزارش این افراد منتظر اقدامات بازاری‌های تهران و قم می‌باشند. همچنین کمیته مبادله اطلاعاتی در استانداری تشکیل شد و ضمن اتخاذ تصمیماتی در این مورد پیش‌بینی‌های لازم نیز معمول گردید و مراقبت‌های انتظامی برقرار شد.[39]
اقدامات امنیتی در تبریز پس از تبعید آیت‌الله خمینی
امروز جلسه‌ای در استانداری تبریز تشکیل شد تا پیش‌بینی‌های لازم برای واکنش‌های مردمی در قبال تبعید آیت‌الله خمینی صورت گیرد. در این نشست تصمیمات زیر گرفته شد: «1. واحدهای مخصوص کنترل اغتشاشات لشکر در محل لشکر 2 آماده خواهند بود. 2. نیروی احتیاط ژاندارمری و نیروهای شهربانی در محل‌های خود آماده خواهند بود. 3. وعاظ ناراحت که شناخته شده‌اند در مجالس سخنرانی و مساجد تحت کنترل شدید قرار خواهند گرفت و اگر صحبت‌هایی برخلاف مصالح بنمایند بلافاصله پس از متفرق شدن جمعیت تحت تعقیب قرار گیرند. 4. منازل چند نفر از روحانیون که مظنون شناخته شده هستند تحت‌نظر باشد. 5. افراد ماجراجو و متعصب بازاری که دارای سوابق هستند تحت مراقبت قرار گیرند. 6. مسجدهای مشخص از قبیل میرزایوسف، آقا صمصام خان، شهیدی، مقبره، شعبان، مسجد جامع و همچنین مرکز طالبیه طلاب در بازار تحت مراقبت باشد. 7. سی نفر گروهبان از مأمورین لشکر 2 با لباس سویل تحت اختیار شهربانی قرار خواهند گرفت که طبق طرح سال گذشته در بازار اقدام نمایند. 8 . اشخاصی که در بازار و اجتماعات مردم مبادرت به پخش و الصاق اعلامیه نمایند باید مراقبت شود که پس از متفرق شدن مردم نسبت به دستگیری آنان اقدام شود».[40]
واکنش شهرستان‌ها به خبر تبعید آیت‌الله خمینی
از سایر شهرستان‌ها خبر می‌رسد که مردم از کنار خبر تبعید آیت‌الله خمینی به سادگی عبور نکردند. در اهواز با اعلام خبر تبعید آیت‌الله خمینی از رادیو ایران، آیت‌الله سیدمرتضی علم‌الهدی خواستار بسته شدن درِ تمامی مساجد شهر شده است؛ اما آیت‌الله سیدعلی بهبهانی با این عمل مخالفت کرده و گفته است به پاس احترام آیت‌الله خمینی مدت ده روز پیش‌نمازان به مسجد نروند ولی درِ مساجد باز باشد.[41]
در کرمان نیز آیت‌الله صالحی کرمانی بین نماز مغرب و عشاء از موضوع تبعید آیت‌الله خمینی ابراز تأسف کرد و اعلام شد که مساجد به عنوان اعتراض به تبعید آیت‌الله خمینی تعطیل خواهد شد.[42]
رئیس شهربانی کل کشور امروز مؤکداً از رئیس شهربانی اصفهان خواست تا از چاپ اعلامیه‌های آیت‌الله خمینی جلوگیری شود. در این دستور آمده است: «به طوری که معلوم شده متأسفانه اعلامیه‌های روحانیون مخصوصاً آقای خمینی در چاپخانه‌های اصفهان چاپ و به شهرستان‌های دیگر ارسال می‌شده است. این موضوع عدم مراقبت مأمورین شهربانی و اطلاعاتی اصفهان را می‌رساند. باید جداً کوشش شود چاپخانه‌هایی که مبادرت به چاپ این اعلامیه‌ها کرده‌اند کشف و طبق مقررات تحت تعقیب قانونی قرار گیرند».[43]
سرهنگ حریرچیان فرمانده شهربانی کاشان هم عصر امروز گزارش می‌دهد که از صبح امروز به علت رواج شایعه دستگیری آقای خمینی، ضمن مراقبت از دروازه‌ها به منظور جلوگیری از ورود عناصر ماجراجو، کلیه نیروهای شهربانی را آماده به خدمت نموده و با تحت‌نظر قرار دادن عناصر مشکوک تا این ساعت هیچگونه اخلال نظمی یا اتفاق سویی روی نداده اوضاع کاملاً عادی است. او افزوده است که پس از اعلام تبعید مشارالیه به وسیله رادیو به نظر نمی‌رسد اقداماتی توسط طرفداران نامبرده به عمل آید، مع‌الوصف تا حصول اطمینان کامل کلیه نیروهای این شهربانی در حال آماده‌باش بوده و مراقبت‌های لازم از هر حیث معمول می‌شود.[44]
خوشحالی سفارت امریکا از تبعید آیت‌الله خمینی
کاردار سفارت امریکا امروز در نامه‌ای به یکی از دوستانش نوشت: «وقایع اخیر که شما در گزارش رسمی از آنها مطلع خواهید شد، موجب خشنودی من شده است؛ سرانجام ما توانستیم از شر آن پیرمرد... که چوب لای چرخ ما می‌گذاشت، راحت شویم. او در این نامه به طعنه آورده که «کله‌گنده محلی» دستور اخراج او را داده بود. در حال حاضر او در یکی از هتل‌های درجه 2 ترکیه اقامت دارد. کاردار امریکا تصریح کرده که جدیدترین رویداد در رابطه با اخراج خمینی این است که دولت سعی دارد که ستون پنجم و جمال عبدالناصر را مقصر قلمداد کند.[45]
خبر تبعید آیت‌الله خمینی در مطبوعات خارجی
تبعید آیت‌الله خمینی در رادیوها و خبرگزاری‌های خارجی و مطبوعات کشورهای مختلف هم انعکاس یافت. بخش فارسی رادیو لندن امروز با استناد به خبر رادیو تهران، آیت‌الله خمینی را یکی از دشمنان سرسخت برنامه اصلاحات ارضی و آزادی بانوان معرفی کرد و به دستگیری سال گذشته ایشان نیز اشاره نمود. رادیو بی.بی.سی گفت: آیت‌الله خمینی پیشوای بزرگ مسلمانان جهان بر اثر اختلافاتی که در مورد اصلاحات ارضی و بعداً هم در موارد دیگری با دولت ایران پیدا کرده بود، دولت ایران او را به کشور ترکیه تبعید نموده است. خبرگزاری رویتر نیز با نقل خبر رادیو تهران، بازداشت سال گذشته آیت‌الله خمینی را بازگو کرد. خبرگزاری فرانسه هم در خبری از تبعید آیت‌الله خمینی و بسته شدن بازار و اقدام دولت در برقراری امنیت خبر داد. این خبرگزاری نیز به سابقه اغتشاشات خونین سال گذشته و دستگیری آیت‌الله خمینی به مدت چند ماه اشاره کرد.
خبرگزاری‌های رویتر و یونایتدپرس در اخبار دیگری با اشاره به نقش آیت‌الله خمینی در تظاهرات و تحرکات ضد دولتی سال گذشته اعلام کردند که مشارالیه پس از تصویب لایحه جدید مصونیت مستشاران امریکایی با دولت ایران بنای مخالفت را گذاشت؛ البته این خبرگزاری‌ها با استناد به سخنان نخست‌وزیر مطالب زیر را منعکس کردند: دولت کلیه اقدامات لازم را جهت حفظ نظم به عمل خواهد آورد تا برنامه‌های اصلاحی ادامه یابد. هر کس هر چند در والاترین مقام‌ها باشد، اگر بخواهد تولید ناراحتی نماید، از چنگال عدالت رهایی نخواهد یافت. [46]
واکنش به توهین روزنامه پست تهران به آیت‌الله خمینی
در پی انتشار مطلبی توهین‌آمیز پس از تبعید آیت‌الله خمینی در روزنامه پست تهران، نشریه بعثت بدان واکنش نشان داد و نوشت: طبق قانونی که در زمان دکتر مصدق به تصویب رسید، توهین به مرجع تقلید، همان کیفری را دارد که اهانت به مقام سلطنت دارد. طبق قانون اساسی، مراجع تقلید مصونیت سیاسی دارند و هیچ مقامی حق توقیف و محاکمه آنان را ندارد. طبق قانون اساسی، تبعید هیچ‌یک از افراد ایرانی بدون رأی محکمه قانونی نیست و عامل آن قانوناً مجرم شناخته می‌شود. اما در کشوری که قانون اساسی لگدکوب شده، در کشوری که شکل جدید حکومت خان خانی در آن ادامه دارد، در کشوری که به جای اصلاحات و پیشرفت فقط به تاریخ شش‌هزار ساله‌اش افتخار می‌کنند، توقع داشتن از روزنامه‌نویسی که گوشت و پوست و استخوان او از بیت‌المال ملت برهنه و گرسنه به وجود آمده، به جنون و مسخره بیشتر شباهت دارد تا به درک واقعیت.... اما اگر روزگاری در این مملکت قانون حکومت کند، نویسنده کثیف و بی‌شرم پست تهران وابسته به ارتجاعی‌ترین باند طبقه حاکمه، ارگان غیررسمی هزار فامیل، ناشر افکار خان‌ها، ارباب‌ها، ملاکین بزرگ، شرابخواران، قماربازان را به جرم اهانت به مقام مرجعیت شیعیان، به جرم نشر اکاذیب، به جرم تهمت و افترا، به جرم خیانت به مردم و میهن و به جرم بازی با افکار عامه و مقدسات مذهبی باید به پای میز محاکمه کشیده شود. پست تهران پس از تبعید غیرقانونی حضرت آیت‌الله العظمی آقای خمینی ناجوانمردانه‌ترین، بی‌شرمانه‌ترین و غیرانسانی‌ترین جملات احمقانه را به مقام شامخ و منزه معظم‌له نموده است. ما از نقل مطالب او شرم داریم. ولی شاید روزی بیاید که مقاله او در یک دادگاه صلاحیت‌دار خوانده شود. در آن روز نفرت و انزجار مردم مسلمان ایران از پست تهران و کسانی که این روزنامه را اداره می‌کنند به صورت تف و آب دهن تجلی خواهد کرد. آقایان قضات دادگستری ایران! مدیر پست تهران به جرم اهانت به مقام مرجعیت که جرمی به موازات اهانت به سلطنت است، باید هر چه زودتر به پای میز محاکمه کشیده شود. آیا شما عرضه آن را دارید؟[47]
امضای اسناد اعتبار ۲۰۰ میلیون دلاری برای تأمین تجهیزات ارتش
وزارت امورخارجه ایران به آگاهی سفارت امریکا رساند که طبق تصمیم متخذه در جلسه 27 مهر 1343 هیأت وزیران، اسناد مربوط به دریافت 200 میلیون دلاراعتبار از بانک‌های امریکایی برای تأمین لوازم مورد نیاز ارتش که قانون آن به تصویب مجلسین نیز رسیده است به امضای سپهبد صنیعی وزیر جنگ و امیرعباس هویدا وزیر دارایی رسیده است و عن‌قریب صادر و مبادله خواهد شد.[48]
پیام تبریک شاه به پادشاه عربستان
محمدرضا پهلوی امروز در پیامی برای ملک فیصل پادشاه عربستان سعودی، جلوس وی را بر تخت سلطنت عربستان سعودی تبریک گفت.[49]
رأی بیشتر امریکایی‌های مقیم ایران به جانسون
نتیجه انتخابات امریکا و پیروزی لیندون جانسون از بامداد امروز ساعت به ساعت بر روی تابلو مخصوص در انجمن فرهنگی امریکا اعلام می‌شد و این کار تا بامداد فردا ادامه خواهد داشت. عده‌ای از امریکایی‌هایی که امروز به انجمن مراجعه می‌کردند می‌گفتند بیشتر امریکایی‌های مقیم ایران آرای خود را به نفع جانسون نوشتند و طرفداران گلدواتر در ایران مثل سایر کشورهای دیگر زیاد نیستند و شاید در بین آرایی که از تهران داده شده است فقط 10 درصد آن به نفع گلدواتر باشد و بقیه به نفع پرزیدنت جانسون است.[50]
استقبال مقامات کشوری از پیروزی مجدد جانسون
در پی پیروزی مجدد لیندون جانسون در انتخابات ریاست جمهوری امریکا، مقامات کشوری از آن استقبال کردند. مهندس جعفر شریف‌امامی رئیس مجلس سنا درباره پیروزی جانسون در انتخابات امریکا گفت: نظر به علاقه خاصی که همه مردم جهان به صلح دارند، همه امیدوار بودند که جانسون پیروز شود و رأی قاطعی که ملت امریکا به وی داد نظر ملل دنیا را تأیید کرد. وی افزود: سیاست جانسون به دنیا چنین معرفی شده بود که او در حفظ صلح جهان می‌کوشد و ما بسیار خوشوقتیم که او موفق شده و امیدواریم مجاهدات کندی فقید را در راه حفظ صلح جهان و تخفیف تشنجات بین‌المللی دنبال کند و در این راه قدم‌های موثری بردارد. مهندس عبدالله ریاضی رئیس مجلس شورای ملی هم درباره انتخاب مجدد جانسون اظهار داشت: پیش‌بینی می‌شد که جانسون بر رقیب خود پیروز گردد. وی افزود: انتخاب جانسون با وضع فعلی دنیا یقیناً در استقرار صلح خیلی تأثیر خواهد داشت.[51]
واگذاری اراضی بایر به مردم
سپهبد ریاحی وزیرکشاورزی اعلام کرد که با تصویب دولت، اراضی بایر برای کشاورزی و استفاده‌های تولیدی، دامی و صنعتی به مردم واگذار می‌شود. وی گفت: دولت در واگذاری اراضی نظارت کامل خواهد داشت تا در اسرع وقت اراضی بایر به دایر تبدیل گردد.[52]
تصویب طرح برنامه آزمایشی مبارزه با بی‌سوادی
کمیسیون برنامه کنفرانس یونسکو به اتفاق آرا طرحی را تصویب کرده است که به موجب آن یک برنامه آزمایشی مبارزه با بی‌سوادی به مدت پنج سال اجرا خواهد شد تا پس از آن «مبارزه جهانی با بی‌سوادی» آغاز گردد. تاریخ شروع این برنامه سال 1966 [1345] است. یونسکو، برنامه مبارزه با بی‌سوادی را در سه مرحله اجرا خواهد کرد:
1. مرحله ملی، که عبارتست از کمک کردن به ملت‌های عضو سازمان در اجرای برنامه‌های مبارزه با بی‌سوادی آنها. یکی از این کمک‌ها یاری به تنظیم تقاضانامه برای دریافت مساعدت مالی از شعبات سازمان ملل است.
2. مرحله منطقه‌ای، در این مرحله یونسکو به تنظیم برنامه‌ها کمک خواهد کرد و یک شبکه آموزشی و مراکز پژوهشی تشکیل خواهد داد و به چاپ مواد تعلیماتی دست خواهد زد.
3. مرحله بین‌المللی، در این مرحله یونسکو با همکاری سایر شعبات سازمان ملل آمارها و نتایج ریشه‌کنی با بی‌سوادی را منتشر خواهد ساخت.[53]
توجیه اخذ وام از امریکا در مطبوعات
در دنیایی که حقوق ضعفا پایمال اقویا و قدرت و قوت، حاکم مطلقه سیاست و فرمانفرمایی بر صفحه کره ارض است، هر مملکتی برای حفظ و مصونیت خود از حوادث سهمگین سیاست و تلاطم امواج مهیب انقلابات جهانی باید خود را قوی و آماده و مجهز سازد. این مطلب، مقدمه مقاله‌ای است که روزنامه راه نجات درباره توجیه اخذ وام از امریکا منتشر کرده است. نویسنده مدعی شده که دفاع از خانه و کاشانه یا وطن که خانه بزرگ اقوام و ملل است، لازمه‌اش قوی بودن و قدرت داشتن است. وظیفه بزرگ دفاع از ناموس و شرافت و موجودیت ملت‌ها را ارتش ایفا می‌نماید و اگر ارتش نباشد در این قرن بلع کشورها! که نامش را بر حسب ظاهر منطقه نفوذ ساختن!! گذاشته‌اند، محدوده ارضی یک سرزمین بزرگی به طرفه‌العینی در شکم اشتهاور!! اقویاً جذب می‌شود. این است که ملت‌هایی که علاقه‌مند به بقای خود هستند، ارتش را با تمام قوا تقویت و نیرومند می‌سازند زیرا ارتش در کالبد استقلال یک ملت به منزله جان است اگر جان نباشد از حیات اثری نیست. نویسنده سپس با تمجید از اقدام دولت و مجلس در تصویب لایحه اخذ وام از امریکا افزوده است که ایرانی همیشه در دفاع از وطن خود همت و قابلیت نشان داده است و در این دوره وانفسای جهانی نیز با کمال از خودگذشتگی، عزم راسخ بر حفظ وطن دارد و قوای مسلح کشور را که سربازان مقدم جبهه دفاع از وطن هستند آنقدر تقویت خواهد کرد که کسی دیگر چشم طمع به وجبی از خاک او ندوزد. این است آن پدیده ایرانی و بسیار بجاست که در تقویت بنیه دفاعی از هیچ کار فروگذار نشود علی‌الخصوص که حاسدان بداندیش از آتش حسادت به سیه‌چال جنون و حماقت و هذیان‌گویی گراییده و نغمات شومی را سر می‌دهند که ما را به لزوم تقویت بیشتر نیروهای خود متوجه می‌سازد.[54]
پی‌نوشت‌ها:
[1]. خاطرات پانزده خرداد، زی‌رن‌ظر علی ب‌اق‌ری، ج 6، تهران، دفترادبیات انقلاب اسلامی حوزه ه‌ن‌ری ، ۱۳۷۴، ص 318.
[2]. بعثت؛ ارگان مخفی دانشجویان حوزه علمیه قم در سالهای 1342 ـ 1344، قم، ک‌ل‌ب‌ه ش‌روق، ۱۳۷۹، ص 159.
[3]. م‌ک‌ی، س‌ان‌درا، ای‌ران‌ی‌ه‌ا: ایران، اسلام و روح یک ملت، ت‌رج‌م‌ه ش‌ی‌وا روی‌گ‌ری‌ان، تهران، ق‌ق‌ن‌وس، ۱۳۸۰، ص 254.
[4]. روزنامه اطلاعات، ش 11531، 13/8/1343، ص 1.
[5]. بهنود، مسعود، کشته‌گان بر سر قدرت؛ از قائم مقام تا هویدا، تهران، ع‌ل‌م، ۱۳۸۰، ص 679.
[6]. روزنامه سلام، ش 721، 13/8/1372، ص 4 و 9 و 15.
[7]. روحانی، ح‌م‌ی‌د، بررسی و تحلیلی از نهضت امام خمینی، ج 1، قم، دف‌ت‌ر ان‌ت‌ش‌ارات اسلامی حوزه علمیه قم، ۱۳۶۱، ص 742.
[8]. روزنامه سلام، ش 721، 13/8/1372، ص 4 و 9 و 15.
[9]. صحیفه امام، ج 1، تهران، موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، 1389، ص 427.
[10]. همان، ص 428.
[11]. بهنود، مسعود، دول‌ت‌ه‌ای ایران از سید ض‌ی‌اء تا ب‌خ‌ت‌ی‌ار: س‌وم اس‌ف‌ن‌د ۱۲۹۹ - ب‌ی‌س‌ت و دوم ب‌ه‌م‌ن ۱۳۵۷، تهران، ج‌اوی‌دان، ۱۳۷۷، ص 507.
[12]. راز طوفان؛ یادنامه آیت‌الله سیدمصطفی خمینی، گ‌ردآوری ع‌ب‌دال‌م‌ج‌ی‌د م‌ع‌ادی‌خ‌واه، تهران، ب‌ن‌ی‌اد تاریخ انقلاب اسلامی ایران، ۱۳۷۸، ص 119.
[13]. امام در آیینه اسناد، سیر مبارزات امام خمینی به روایت اسناد شهربانی، ج 2، تهران، موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۳، ص 160.
[14]. همان، ص 143.
[15]. همان، ج 2، ص 170.
[16]. م‌ح‌ت‌ش‌م‌ی‌پ‌ور، ع‌ل‌ی‌اک‌ب‌ر، خاطرات حجتالاسلام و المسلمین سید ع‌ل‌ی‌اک‌ب‌ر م‌ح‌ت‌ش‌م‌ی‌پ‌ور، تهران، دف‌ت‌ر ادب‌ی‌ات انقلاب اسلامی حوزه ه‌ن‌ری، ۱۳۷۶، ص 388.
[17]. امام در آیینه اسناد، سیر مبارزات امام خمینی به روایت اسناد شهربانی، ج 2، همان، ص 173.
[18]. همان، ج 1، ص 172.
[19]. همان، ج 2، ص 142.
[20]. همان، ج 2، ص 159.
[21]. همان، ج 2، ص 184.
[22]. همان، ج 2، ص 174.
[23]. همان، ج 2، ص 277.
[24]. همان، ج 2، ص 215.
[25]. دوان‌ی، علی، نهضت روحانیون ایران، ج 5، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، ۱۳۷۷، ص 28.
[26]. حضرت آیت‌الله العظمی آقای حاج سیدمحمدهادی میلانی به روایت اسناد ساواک، ج 2، تهران، مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات، ۱۳۸۱، ص 186.
[27]. همان، ص 158.
[28]. همان، ص 213.
[29]. همان، ص 216و 223.
[30]. دوان‌ی، علی، نهضت روحانیون ایران، ج 5، همان، ص 39.
[31]. حضرت آیت‌الله العظمی آقای حاج سیدمحمدهادی میلانی به روایت اسناد ساواک، ج 2، همان، ص 178.
[32]. روحانی، ح‌م‌ی‌د، همان، ص 770.
[33]. نهضت روحانیون ایران، ج 5، ص 30.
[34]. حضرت آیت‌الله العظمی آقای حاج سیدمحمدهادی میلانی به روایت اسناد ساواک، ج 2، ص 202.
[35]. دوان‌ی، علی، نهضت روحانیون ایران، ج 5، همان، ص 31.
[36]. همان، ص 32.
[37]. یوسفی اشکوری، حسن، در تکاپوی آزادی، ج 1، تهران، قلم، ۱۳۷۶، ص 387.
[38]. امام در آیینه اسناد، سیر مبارزات امام خمینی به روایت اسناد شهربانی، ج 2، همان، ص 271.
[39]. همان، ص 275.
[40]. ب‌ه‌ب‌ودی، ه‌دای‌ت‌ال‌ل‌ه، تبریز در انقلاب، تهران، عروج، ۱۳۸۳، ص 125
[41]. امام در آیینه اسناد، ج 2، همان، ص 341.
[42]. حجتی‌کرمانی، محمدجواد، عشق و تلاش؛ خاطرات حجتالاسلام والمسلمین محمدجواد حجتی‌کرمانی، تهران، عروج، ۱۳۹۵، ص 52.
[43]. چهره دوم منافقین، قم، بی‌نا، بی‌تا، ص 224.
[44]. امام در آیینه اسناد، ج 2، همان، ص 267.
[45]. اس‌دال‌ل‌ه‌ی، مسعود، اح‌ی‌ای ک‌اپ‌ی‌ت‌ولاس‌ی‌ون و پ‌ی‌ام‌ده‌ای آن، تهران، سازمان تبلیغات اسلامی، ۱۳۷۳، ص 98.
[46]. سیر مبارزات یاران امام خمینی در آینه اسناد به روایت ساواک، ج 4، تهران، عروج، ۱۳۹۳، ص 473.
[47]. بعثت؛ همان، ص 153.
[48]. روزشمار روابط ایران و امریکا 1248 ق،1337 ش / 1832 م،1999 م، ب‌ه‌ک‌وش‌ش ب‌ه‌روز طی‌ران‌ی، تهران، وزارت امور خ‌ارج‌ه، ۱۳۷۹، ص 170.
[49]. روزنامه اطلاعات، ش 11531، 13/8/1343، ص 16.
[50]. روزنامه کیهان، ش 6383، 13/8/1343، ص 1.
[51]. روزنامه اطلاعات، ش 11531، 13/8/1343، ص 1.
[52]. روزنامه بورس، ش 789، 13/8/1343، ص 1.
[53]. روزنامه پست تهران، ش 3325، 13/8/1343، ص 1.
[54]. روزنامه راه نجات، ش 679، 13/8/1343، ص 1.ر
