پنجشنبه 30 خرداد 1342 / 27 محرم 1383 / 20 ژوئن 1963
1 بازدید
± مخالفت علما با مذاکره با دولت
آیتالله سیدشهابالدین مرعشینجفی که بامداد دیروز وارد تهران شده، در منزل آیتالله سیداحمد خوانساری اقامت گزیده است، عصر امروز به منزل آیتالله سیدمحمد بهبهانی رفت و حدود یک ساعت با وی به گفتوشنود پرداخت. از جمله موضوعات مهمی که آیتالله مرعشینجفی در این دیدار مطرح ساخت، پیشنهاد هیئتی از بازرگانان بود که نزد وی آمده، پرسیدهاند که چه بکنند و تکلیف چیست. بازرگانان از آیتالله خواسته بودند که در وضعیت کنونی تکلیف را روشن کند. آیتالله مرعشی هم در پاسخ به ایشان از تصمیم قطعی روحانیون گفته، افزوده بود که «روحانیون به هیچ وجه حاضر به مذاکره نیستند و مادام که دولت نسبت به آزادی محبوسین اقدام نکند حاضر به مذاکره نخواهند بود». وی نظر آیتالله شریعتمداری را هم که به همان تصمیم روحانیون تأکید کرده بود، به یاد آورد و برای آیتالله خوانساری آن را تعریف نمود. در ادامه آیتالله بهبهانی علاوه بر تأیید نظریات آیات عظام، اظهار داشت که «ما مذاکرهای نداریم و دولتیها هر کار خواستهاند کردهاند و حالا مذاکره کردن یعنی که ما بگوئیم همه کارهای شمار درست بوده است».[1]
± علمای مهاجر در تهران
جمعی از علما، مراجع و روحانیون شهرهای مختلف کشور در پشتیبانی از آیتالله خمینی و به منظور آزادی وی از بازداشتگاه به تهران مهاجرت کردهاند.[2] آنان بیشتر روزها با هم گرد هم آمده درباره روشهای آزادی آیتالله خمینی به گفتوگو میپردازند.[3] اسامی ایشان همراه با نقاطی که از آنجا آمدهاند، به شرح زیر است:
از آبادان حجتالاسلام شیخ عبدالرسول قائمی.
از اردکان حججاسلام سیدعبدالعلی موسوی و روحالله خاتمی.
از اصفهان آیات عظام حاجآقا حسین خادمی، محمد شمسآبادی، شیخ محمدباقر زندکرمانی و میرزا عبدالجواد جبل عاملی (اصفهانی).
از اهر حججاسلام شیخحسین نجفیاهری و سیدجعفر اهری.
از اهواز آیتالله سیدعلی بهبهانی و حججاسلام سیدمرتضی موسوی علمالهدی و فرزندش سیدمصطفی موسوی علمالهدی.
از بروجرد حجتالاسلام شیخعلیمحمد بروجردی.[4]
از تبریز آیات عظام میرزا عبدالله مجتهدی و سیداحمد خسروشاهی و حججاسلام سیدیوسف هاشمی حکمآبادی، سیدمهدی دروازهای، شیخ حسین گوکانی.
از خرمآباد آیات عظام حاجآقا روحالله کمالوند و سیدعیسی جزائری.
از خمین حجتالاسلام سیدمرتضی پسندیده.
از داراب حججاسلام سیدمحمدعلی حسینینسابه دارابی و شیخ محمدعلی عندلیبی.
از دزفول حجتالاسلام نبوی.
از رشت حججاسلام سیدحسین بحرالعلوم، سیدمحمود ضیاءبری و سیدحسین رودباری.
از رفسنجان حجتالاسلام شیخ اکبر هاشمی رفسنجانی و آشیخ محمد هاشمیان.
از زاهدان حجتالاسلامی کفعمی.
از زنجان حجتالاسلام سیدعزالدین حسینی امامجمعه.
از شیراز حججاسلام سیدمحمدجعفر طاهری، سیدمحییالدین فالاسیری، شیخ صدرالدین حائری، سیدمحمد امام، سیدمحمود علوی، شیخ علی آل یقطین، سیدحسین حسینی یزدی و آقاشیخ علیخواه شیرازی.
از قزوین آیتالله سیدابوالحسن رفیعی.
از قم آیات عظام سیدکاظم شریعتمداری، سیدشهابالدین مرعشی نجفی، حاجآقا مرتضی حائری، سیدجعفر طباطبائی قمی، سیدمحمدحسین طباطبائی.
از کازرون حجتالاسلام سیداحمد پیشوا.
از کاشان آیتالله آقاسیدمهدی یثربی.
از کرمان آیتالله شیخ علیاصغر صالحی، حجتالاسلام محمدحسن رفسنجانی نجفی.
از کرمانشاه حججالاسلام شیخ عبدالرسول جلیلی، شیخ محمدحسین هرسینی و عطاءالله اشرفیاصفهانی.[5]
از مشهد آیات عظام سید محمدهادی میلانی و شیخ مجتبی قزوینی.
از نجفآباد اصفهان آیتالله شیخ حسینعلی منتظری و حجتالاسلام شیخ ابراهیم امینی.
از نجف اشرف آیتالله شیخ عبدالحسین امینی.[6]
از نهاوند حجتالاسلام شیخ فرجالله احمدی.[7]
از همدان آیات عظام آخوند ملاعلی معصومی همدانی، سیدنصرالله بنیصدر، سیدمحمد جلالی، شیخ محمدحسین بهاری، آقا شیخ رضا انصاری.
از یزد آیتالله شیخ محمد صدوقی.
و آیات عظام سیدصدرالدین جزائری (برادر حجتالاسلام محیالدین حائری) و حاجآقا باقر قمی.[8]
± سومین اعلامیه آیتالله گلپایگانی
آیتالله سیدمحمدرضا گلپایگانی که در قم مانده، سومین اعلامیه خود را در پشتیبانی از آیتالله خمینی صادر کرد و نسبت به بازداشت علما، روحانیون و وعاظی که به دنبال حادثه 15 خرداد دستگیر و زندانی شدهاند، اعتراض کرد. او اگرچه ادامه این وضعیت را تحقیر روحانیت ندانسته، تصریح کرد که بازداشت روحانیون به سبب دفاع از حریم احکام قرآن باعث افتخار آنان است؛ اما از اینکه حکومتی شیعی دست به این اقدام برده، اظهار تأسف نمود. متن اعلامیه آیتالله گلپایگانی به شرح زیر است: امروز شانزده روز است که حضرات آیات عظام و علمای بزرگ و مبلغین عالیمقام شیعه در بازداشت به سر میبرند. ما میدانیم این اهانتها موجب تحقیر رجال روحانی نمیشود و برای ما باعث کمال افتخار میباشد که به جرم دفاع از حریم احکام قرآن زندانی [شدهایم] و به ائمه طاهرین تأسی داشته باشیم. تاریخ مذهب شیعه برای اولیای دین از اینگونه حوادث و حبسها بسیار دیده است. چیزی که شدیداً اسباب تأسف میباشد این است که حکومتی که خود را شیعه معرفی میکند به چنین اقدام دست زده است. اگر این اهانت در هر کشور دیگری به روحانیت و ملت شیعه شده بود حکومت ایران که باید مروج و پیرو مذهب جعفری باشد مکلف بود هر گونه کوشش و اقدام را در رفع این اقدام بنماید. لکن متأسفانه علما و آیات و مفاخر علمی و دینی شیعه را بازداشت میکند، هرچه مدت این حبسها ادامه یابد نگرانی و احساسات ملت شیعه در ایران و خارج بیشتر و انکسار خاطر حضرت ولیعصر ارواحنا فداه تجدید میشود. بازداشت حضرت آیتالله آقای خمینی و آیتالله قمی و آیتالله محلاتی و سایر علما و مبلغین، بازداشت ملت شیعه و اهانت به مذهب و دین اسلام است. حقیر همانطور که در اعلامیه 13 محرم [16 خرداد جاری] تذکر دادم انزجار شدید خود را از این توهینات اظهار و اعلام میدارم مراجع شیعه در مورد مخالفت مقررات اخیره با احکام شرعیه اتفاق رأی داشته و دارند و انشاءالله تعالی با تشریک مساعی و همقدمی و اتحاد کلمه، مقاصد مشروعه خود را تعقیب خواهند نمود. فتاوی و احکام ایشان واجب الاتباع است. از خداوند متعال نصرت و عظمت اسلام و استخلاص آقایان و رفع نگرانی مسلمین را مسئلت نموده، امید است همه را به راهی که خیر و صلاح است هدایت فرماید.[9]
± اعلامیه جمعی از روحانیون در پایتخت
امروز اعلامیهای در پایتخت پراکنده گردید که پای آن را «جمعی از روحانیین تهران» امضا کردهاند. در بالای این اعلامیه آن قسمت از آیه قرآن کریم نقش بسته که پیروزی حزبالله را بر همگان بشارت میدهد. تهیهکنندگان اعلامیه در آغاز با استناد به آیاتی از قرآن، ضمن توصیف دین اسلام بر حقانیت و اهداف متعالی آن اشاره نموده، آنگاه به صورت گذرا تلاشهای اخیر علما را پیش کشیدهاند. در پایان نیز نام عدهای از علما و روحانیونی را که در اعتراض به بازداشت آیتالله خمینی و دیگر افراد از شهرهای مختلف به تهران مهاجرت کردهاند، به همراه نام شهرشان برشمردهاند. تشکل مزبور ذکر نام علمای مهاجر را از آن روی واجب دانسته است که هم از آنان قدردانی و سپاسگزاری کرده باشد و هم نامشان را در صفحات تاریخ ثبت و ضبط کند. متن اعلامیه یاد شده به شرح زیر است: «الا ان حزبالله هم المفلحون. بعد از طلوع آفتاب دین مقدس اسلام دینی که بر پایه عدل بناگذاری شده (ان الله یأمر بالعدل) دینی که به منظور حکومت جهانی پیریزی گردیده (لیظهره علیالدین کله) دینی که فقط حکومت خدائی را به رسمیت شناخته (و یکون الدین کله لله) دینی که بر کلیه شئون مقررات بخصوصی برای همیشه مقرر داشته. دینی که صلاحیت اشخاص را در امر حکومت در چهارچوبه علم و تقوی و فضیلت منحصر کرده است، بعد از پیدایش این چنین دیانت کامل و جامع، همواره منافقین و معاندین به زور سرنیزه و قدرتهای مادی در قیافههای مختلف به منظور هدم اصول اساسی دین مقدس که مهمترینش حکومت قانون است، تلاشهای فراوانی نموده با حبس و زجر و تبعید و کشتن پیشوایان آن خواستهاند نور خدا را خاموش نمایند. ولی خوشبختانه مبارزات پیگیر حاملین دین بالاخص مقامات عالیه روحانی سد بزرگی در مقابل استعمار و استثمار و بیدادگریهای ظالمانه ایجاد کرده و میکند. شواهد زیادی برای این مطلب در طول چهارده قرن خاصه در یکصد سال اخیر (از زمان مرحوم میرزای شیرازی بزرگ) صفحات تاریخ را پر کرده و ما را بینیاز از بیان نمونه مینماید. شاهد زنده این مدعا مبارزه اصیل و پردامنه حضرت آیتالله العظمی آقای خمینی و سایر آیات عظام و حججاسلام و مبلغین گرامی است که در برابر منطق صحیح و افکار عالیه و حمایت صریح مراجع ارجمند و پیروانشان از دین، هیئت حاکمه نتوانست تاب مقاومت بیاورد و نخواست به ملت ستمدیده و مسلمان ایران آزادی بدهد. لهذا به طور ناگهانی بزرگان نامبرده را ربود تا خفقان را کاملتر و به خیال خود مبارزه را خنثی نماید. لیکن مسلمانان غیور تهران و قم و شهرستانها با فدا کردن عزیزان خود به اعتصاب و اقدامات عمومی دست زدند و بار دیگر روحانیون پیشرو و رهبر مبارزه گردیدند و حضرت آیتالله العظمی آقای شریعتمداری و حضرت آیتالله العظمی آقای میلانی برای حمایت از هدف مقدس و قدردانی و پشتیبانی از فداکاریهای سلسله مجاهدین خصوصاً آیتالله العظمی آقای خمینی به تهران قهرمان و ماتمزده مهاجرت، و سایر آیات عظام و حجج اسلام شهرستانها را نیز به این عمل دعوت فرمودند و مجدداً جامعه روحانیت نهضت آزادیبخش ملت برای حکومت قانون را به عهده گرفتند. اینک از جهت قدردانی و سپاسگزاری ملت مسلمان ایران و برای ضبط در تاریخ نام مبارک جمعی از این آقایان ذیلاً یادآوری میشود: از قم حضرت آیتالله العظمی آقای نجفیمرعشی، آیتالله شیخ مرتضی حائری، آیتالله آقاسید محمدحسین طباطبائی، از همدان آیتالله آقای آخوند ملاعلی، آیتالله آقا سیدمحمد جلالی، آیتالله آقا شیخ محمدحسین بهاری، آیتالله آقا شیخ رضا انصاری، از یزد آیتالله آقاشیخ محمد صدوقی، از کرمان آیتالله شیخ علیاصغر صالحی، از شیراز آیتالله آقا سیدمحمدجعفر طاهری، از خرمآباد آیتالله آقای حاجآقا روحالله کمالوند، آیتالله آقا سیدعیسی جزائری، از کاشان آیتالله سیدمهدی یثربی، از تبریز آیتالله آقای حاجمیرزا عبدالله مجتهدی، آیتالله آقا سیداحمد خسروشاهی، آیتالله آقا سیدیوسف هاشمی، آیتالله آقا شیخ حسین گوکانی، از رشت آیتالله آقای حاج سیدحسین بحرالعلوم، آیتالله سیدمحمود ضیاءبری، آیتالله سیدحسین رودباری، از آبادان آیتالله آقا شیخ عبدالرسول قائمی، از اهر آیتالله آقا شیخ حسین اهری، آیتالله آقا سیدجعفر اهری، از نجفآباد اصفهان آیتالله آقا شیخ حسینعلی منتظری، از اصفهان آیتالله آقای حاجآقا سیدحسین خادمی، آیتالله آقای حاجآقا محمد شمسآبادی، آیتالله آقای حاج شیخ عبدالجواد جبل عاملی.
البته بر همه روشن است که امکان دارد نسیاناً نام بعضی از آقایان از قلم افتاده باشد و همچنین لازم به توضیح نیست که مهاجرت همه رجال علم و فضیلت به مرکز برای رعایت سایر وظایف دینی امکانپذیر نمیباشد. در هر صورت علمای اسلام و مراجع عالیقدر اثبات نمودند که برای صیانت قوانین و نوامیس دین مقدس اسلام از هر گونه فداکاری دریغ ندارند. ما منتظریم که با یاری پروردگار عاجلاً به مقاصد عالیه نائل شوند. از طرف جمعی از روحانیین تهران»[10]
± مصاحبه مطبوعاتی وزیر امور خارجه
مقارن ظهر امروز عباس آرام (وزیر امورخارجه ایران) در جمع خبرنگاران و روزنامهنگاران داخلی و خارجی حضور یافت و درباره حوادث اخیر کشور که به گونههای مختلفی از سوی مطبوعات بازتاب پیدا میکند، سخن گفت. او در بیان دلیل حضورش در این مصاحبه مطبوعاتی از مباحث و اخباری سخن به میان آورد که درباره عمال ناصر در چند روز گذشته از سوی روزنامههای مختلف چاپ و منتشر میگردد. آنگاه با توجه به اهمیت مقامش در هیئت دولت افزود که چون از من هم سؤالاتی در این زمینه میشود لازم دانستم که توضیحاتی بدهم. آرام در آغاز صحبتهایش، مطالب برخی از روزنامهها را درباره دستداشتن عمال دولتها و کشورهای خارجی در حوادث 15 خرداد غیرواقع و دروغ دانسته، اعلام نمود که: 1ـ تا جائی که مربوط به تعقیب عمال مزبور است بدیهیاست که دستگاه انتظامی به این امر رسیدگی خواهد کرد. 2ـ موضوع دخالت خارجیان در جریان درگیریها و ناآرامیهای داخلی ایران به هیچ وجه متوجه برادران مسلمان عرب و کشورهای عرب که حتی بعضی از آنها با جریانات نامطلوب ایران اظهار همدردی کردهاند، نیست. او در ادامه تأکید کرد که «دولت و ملت ایران نسبت به عموم اعراب و کلیه ممالک عرب احساسات برادرانه و علائق معنوی خاصی دارد که خوشبختانه در پرتو تعالیم دین مبین اسلام لایزال استوار و ناگسستنی خواهد بود و مسلماً تحریکات و اخلالگریهای عناصر معین شناخته شده در محبت و علائق معنوی و همکیشی ملت مسلمان ایران و عرب خللی وارد نخواهد آورد».[11]
± شایعهها در شمیرانات
در حوالی منطقه شمیرانات تهران بین مردم صحبت از آن است که دولت قصد آزادی آیتالله خمینی را دارد؛ اما آیتالله حاضر به خارج شدن از زندان نبوده، اظهار میکند تا زمانی که برای من و مردم ایران ثابت نشود که چگونه من از جمال عبدالناصر پول گرفتهام از زندان خارج نمیشوم. در همین راستا از انتشار اعلامیهای صحبت میشود که دولت تهیه کرده و در آن دستگیری یک نفر عرب با چند میلیون تومان را به اطلاع عموم مردم رسانده است. در این باره هم مردم میگویند اگر این موضوع درست است چرا دولت نحوه مصرف آن همه پول را افشا نمیکند و توضیح نمیدهد. بنابراین بیشتر مردم اظهار میکنند که حوادث 15 خرداد 100 درصد ساخته و پرداخته دستگاههای دولتی بوده است.[12]
± پایان اعتصاب بازار
به دنبال حادثه 15 خرداد، بیشتر مغازهداران دست از کار شسته، از بازکردن دکانهایشان خودداری میکردند. به ویژه بازاریان تهران که نسبت به مغازهداران شهرهای دیگر در اعتصاب کاملی به سر میبردند. لیکن آنان پس از 14 روز، از امروز اعتصاب خود را شکستند و مغازههایشان را بازکردند. از میدان سبزی تهران هم خبر میرسد که برخی از بارفروشان که بعد از 15 خرداد در میدان حاضر نمیشدند، از امروز به میدان آمده، کارشان را آغاز کردهاند. از جمله این افراد حاجحیدر ابراهیمی از بازاریان بنام میدان سبزی را میتوان نام برد.[13] برخی تهدیدات حکومت را علت پایان دادن به این اعتصاب میدانند.[14] افرادی هم بر این باورند که بازاریان و مغازهداران به موجب زمزمههایی، اعتصاب خود را که از قم به گوش میرسد، با این توضیح که عدهای در قم شایع کردند ادامه اعتصاب بازار جان آیتالله خمینی را به خطر میاندازد.[15]
± ادامه پشتیبانی علما از آیتالله خمینی
علما و روحانیون شهرستانها با مخابره تلگرامهای پیاپی نسبت به بازداشت آیتالله خمینی توسط حکومت واکنش نشان داده، خواهان آزادی وی هستند. آنان آشکارا و به طور رسمی از وی حمایت مینمایند. از جمله آنان آیتالله شاهرودی است که چندی پیش در تلگرامی خطاب به شاه «حوادث اخیره و دستگیری علمای اعلام» را موجب سلب راحتی دانسته «انزجار خود را از اعمال دولت اظهار کرده بود». در ادامه نیز «رهایی و اطلاق آیتالله خمینی و اعلام و جلوگیری از تعدیات و رفتار جابرانه دولت را جداً» خواسته بود.[16] افزون بر او، آیتالله حاجعبدالله تهرانی هم اعلامیهای صادر کرده، ضمن اعلام حمایت از آیتالله خمینی، نسبت به عملکرد دولت انزجار خود را نشان داده است.[17] از دیگر روحانیونی که برای اعلان حمایت از آیتالله خمینی اعلامیه دادهاند، میتوان علمای فارس و کرمانشاه را نام برد که جداگانه اعلامیههایی را منتشر و بدان وسیله از آیتالله خمینی حمایت خود را اعلام نمودهاند. در اعلامیهای که از سوی علمای فارس منتشرگردیده، امضای 24 تن از علما و روحانیون ثبت شده است. [18] متن تلگرام آیتالله تهرانی که توسط فرماندار نظامی خطاب به آیات عظام خمینی، محلاتی، قمی، و حججاسلام سیدعبدالحسین دستغیب و محیالدین محلاتی فرستاده، به این شرح است: «شایعه کسالت بعضی از آقایان موجب ناراحتی عموم [شده]، مکرر کتباً و شفاهاً و تلگراماً به اینجانب مراجعه [میکنند و] مستفسر سلامتی میباشند. از خداوند متعال سلامتی ذوات مقدسه [را] که برای دفاع از حریم تشیع و اعتلای کلمه حقه اقدام فرموده [اند] مسئلت [میکنم و] توفیق خدمتگزاری خواستار [و] امیدوارم با رفع مزاحمت و موفقیت کامل مسلمین [را] مسرور گرداند. عبدالله بنالمسیح الطهرانی»[19]همچنین طلاب و وعاظ دیگری که برای سخنرانی در مجالس مختلف بالای منبر میروند، از فتاوی آیتالله سخن میگویند که در برخی از مساجد و مجالس با صلوات مردم برای سلامتی وی همراه میشود.[20]
± جوانان اهواز خواهان آزادی آیتالله خمینی
گروهی از جوانان اهوازی با ارسال تلگرامی خطاب به «پیشگاه مبارک اعلیحضرت همایون شاهنشاه» ضمن تصریح بر اینکه وی «همیشه حافظ دین و مذهب بوده و پناهگاه مسلمانان است» از او تقاضا کردند که دستور رفع توقیف از «آقایان عظام و جناب آیتالله العظمی حضرت آقای خمینی» را صادر کند. این گروه از جوانان از آیتالله خمینی با عنوان «مرجع عالیقدر شیعیان جهان» یاد کرده، در ادامه افزودهاند که با آزادی وی «نگرانی قاطبه ملت ایران» برطرف خواهد شد.[21]
± ارسال تلگرامهای تند برای آزادی زندانیان
در چند روز اخیر تلگرامهایی از طرف روحانیون و تجار و کسبه خراسان خطاب به نخستوزیری مخابره شده و از وی خواسته شده است که سه تن از آیات عظامی که در بازداشت هستند آزاد شوند. به تازگی لحن این تلگرامها کمی تند شده در برخی از آنها الفاظ تندی به کار رفته است.[22]
± اهالی مشهد خواهان آزادی آیتالله خمینی
تعداد زیادی از اهالی مشهد، با ارسال تلگرامهایی برای آیتالله بهبهانی علاوه بر اعلام حمایت، خواهان آزادی آیتالله خمینی و دیگر بازداشت چند روز گذشته شدهاند. رونوشتی از این تلگرامها برای آیتالله خوانساری هم ارسال شده است.[23]
± آزادی محمدعلی رجائی
محمدعلی رجائی که در 11 اردیبهشت سال جاری، بازداشت شده بود، پس از پنجاه روز، با قید کفالت آزاد گردید.[24]
± حمایت برخی از خراسانیها از شاه
گفته میشود احمد پزشکی که مسئولیت 32 هیئت مذهبی مشهد را برعهده دارد و ایل زعفرانلوی خراسان، تلگرامهایی را به تهران مخابره کرده، ضمن اعلام پشتیبانی از شاه، نسبت به اقدامات مخالفان دولت، به ویژه افرادی که در روز 15 خرداد جاری تظاهراتی را به راه انداختند ابراز نفرت نمودند. در شهرستانهای قوچان، درگز، بجنورد و شیروان هم تظاهراتی در حمایت از دولت صورت گرفتهاست.[25]
± گرداندن یک روحانی در خیابانهای مشهد
عصر امروز چند دژبان و چند دستگاه جیپ مسلح ارتش در خیابانهای شهر مشهد به راه افتاده، سید معممی را به گردش در آوردند؛ دژبانها در جلو و جیپها در پشت سر او. این روحانی که سیدعلی مدنی نام دارد تا کنون هیچ سابقهای در ساواک ندارد، لیکن قوای نظامی خراسان بدون محاکمه و اثبات اتهام او دست به این کار زده، با این کار انزجار گروهها و طبقات مختلف خراسان را برانگیختند. سید نامبرده با متانت بر محاسنش دست میکشید. در این میان گروهی از مردم کوچه و بازار هم به تماشای او ایستاده بودند. با وجود این ساواک خراسان درباره چرخاندن وی اظهار بیاطلاعی نموده، ضمن آنکه احتمال داد ابتکار این عمل در دست لشکر خراسان بوده، تذکر داد «این گونه اعمال خشونتآمیز که بدون برنامه قبلی و بدون رسیدگی به جرم متهمین صورت میگیرد»، بدون عکسالعمل نخواهد بود. از این رو ضروری دانست که هر چه زودتر تذکرات لازم به لشکر خراسان داده شود.[26]
± پیشتیبانی دوایر دولتی از اقدامات شاه
اجتماع برای اعلام پشتیبانی از اصول ششگانه شاه، که به منظور اظهار نفرت و انزجار از واقعه 15 خرداد صورت میگیرد همچنان ادامه دارد. این اجتماعات بیشتر با مدیریت ارگانها و نهادهای دولتی و امنیتی وابسته به حاکمیت انجام میگیرد که گروههایی از کارمندان و مدیران سازمانها و ادارات دولت، به همراه طبقاتی از مردم در آنها شرکت داده میشوند. در این باره میتوان به برنامه مراسم و میتینگهایی اشاره نمود که امروز در تعدادی از شهرهای بزرگ و کوچک کشور برپا گردید. از جمله آنها کاشان است که در ساعت 6 بعدازظهر میتینگی در محل کارخانه شماره 1 کاشان با شرکت کلیه کارگران کارخانجات ریسندگی و بافندگی مخمل و ابریشم برگزار شد. در این مراسم فرماندار کاشان و رؤسای ادارات آن شهر هم حضور داشتند، حاضران با قرائت قطعنامهای از لوایح ششگانه پشتیبانی نمودند و نسبت به وقایع 15 خرداد و مسببین آن ابراز تنفر کردند. آنگاه فرماندار از فوائد و نتایج سودمند لوایح ششگانه سخن گفت و به تطبیق آن لوایح با دین اسلام پرداخت. در پایان هم علل و موجباتی را که باعث بروز 15 خرداد گردید برای حاضران تشریح نمود.[27]
± حمایت از اقدامات شاه در جنوب کشور
اجتماع مسجدسلیمان با شرکت طبقات مختلف اهالی در «میدان شهرداری» برگزار گردید و چند تن از مسئولان به سخنرانی پرداختند. در ادامه هم قطعنامهای در اعلام تأثر از حوادث 15 خرداد قرائت شد که با ابراز احساسات مردم نسبت به محمدرضا پهلوی همراه بود. از دیگر شهرهایی که شاهد برپایی چنین مراسمی بوده، اندیمشک است که مراسم آن در ساعت 6 بعدازظهر شروع گردید. در بخشی از این مراسم که در محوطه «راهآهن» برپا شد، علی نیکوروش (کارمند راهآهن) به سخنرانی ایستاد و از جانب مردم اندیمشک اظهار داشت که این اجتماع برای آن صورت گرفته است که به دشمنان شاه و میهنشان نشان دهند هرگز فریب مزدوران را نمیخورند و شاه و ملت از هم جدا نمیشوند. «آنچه شاهنشاه ایران اراده کند همان خواست ملت ایران است».[28] در خرمشهر و آبادان هم اجتماعاتی بعدازظهر امروز برپا شد که عدهای از ساکنین آنها که متشکل از کشاورزان، پیشهوران، فرهنگیان و کشاورزان بودند، در نقاط مرکزی شهر گردهم آمدند و به سخنان نمایندگان خود گوش دادند. در این اجتماعات که به ترتیب در باشگاه گمرک خرمشهر و استادیوم ورزشی بهمنشیر برپا گردید، سخنرانان از اقدامات شاه تجلیل و تمجید و نسبت به وقایع اخیر کشور که بعد از 15 خرداد روی داده، ابراز تنفر نمودند. در آبادان قطعنامهای هم در حمایت از اصول ششگانه شاه توسط نماینده کارگران آن شهر خوانده شد.[29] افزون بر این خبرنگار روزنامه مهرایران از اهواز گزارش داد که مردم آن شهر نیز اجتماع بزرگی را در «فلکه 24 متری اهواز» در حمایت از لوایح ششگانه ترتیب داده بودند. به گزارش خبرنگار مهرایران عشایر خوزستان، کشاورزان، کارگران، روحانیان، کارمندان، فرهنگیان، پیشهوران، ورزشکاران و گروهی از مردم اطراف اهواز در این اجتماع حضور داشتند و در حالی که عکسهایی از محمدرضا شاه و پرچمهای ایران را در دست داشتند، شعارهایی را به نفع شاه سرمیدادند. در ادامه این مراسم ستار پرچمیبختیاری به نمایندگی از سوی فرهنگیان و ورزشکاران اهواز سخنرانی کرد. نمایندگان کشاورزان و سایر اصناف نیز به سخنرانی پرداختند که بعد از اتمام آن، قطعنامهای در تأیید قوانین ششگانه قرائت شد.[30]
± حمایت از شاه در بندر انزلی
از نقاط شمالی کشور خبر میرسد که گروهی از کارگران شیلات و ورزشکاران با شماری از زنان در بندر انزلی تجمع و در حمایت از محمدرضا پهلوی، میدان اصلی شهر را اشغال کردند. سخنرانی نمایندگان ورزشکاران و بانوان شهر از جمله برنامههای مهم این تجمع بود که با قرائت قطعنامهای در ابراز تنفر از حادثه 15 خرداد پایان یافت. همچنین گروهی از ساکنین آلاشت، سوادکوه و توابع آنها ساعاتی از روزشان را برای اعلام حمایت از شاه گذراندند.[31]
± گفتوشنود درباره پانزده خرداد
گفتوشنود درباره وقایع دو هفته گذشته، به ویژه حادثه روز 15 خرداد، همچنان مهمترین موضوعی است که در محافل مختلف بدان پرداخته شده، هنوز ذهن مردم را به خود معطوف ساخته است. در این میان جریان 15 خرداد و نقش گروهها و افراد در به وجود آمدن آن، موضوع صحبتهای فردی به نام اصغر بوستانیفرد بود که با عدهای از دوستانش درباره آن صحبت میکردند. در میانشان یکی از عوامل مخفی ساواک هم حضور داشت که توانسته نکات مهم گفتههای وی را بهخاطر بسپارد. بوستانیفرد درباره حادثه 15 خرداد تحلیل متفاوتی ارائه داد و خطاب به افرادی که گرد هم جمع شده بودند، گفت که «تمام این تحریکات از طرف خود دولت بوده و تمام این آتشسوزیها و سروصداها را مأمورین سازمان امنیت برای خراب کردن آقای خمینی راه انداختند». او که در میان دوستانش به «اصغر کمونیست» مشهور است با تأکید بر اینکه هواداران آیتالله خمینی هیچگونه دخالتی نداشتند، در ادامه صحبتهایش افزود: «کلیه مسلمانان طرفدار آقای خمینی بوده و ایشان را مرجع تقلید خود میدانند و به هیچوجه از آقای خمینی، مسلمانان دست نمیکشند و همه طرفدارانش تا پای جان نسبت به وی وفادار و پابرجا میباشند».[32]
± گزارش هفتگی ساواک درباره روحانیون
اداره بررسیهای ساواک در «گزارش هفتگی» خود فعالیتهای علما و روحانیون مخالف دولت را مورد توجه قرار داده، اقدامات اخیر آنها را در طول هفتهای که به امروز منتهی شده، بررسی کرد. مهاجرت علما به تهران در حمایت از آیتالله خمینی و مباحث مربوط بدان، نخستین و مفصلترین بخش این گزارش است که نشان میدهد از دیدگاه ساواک، با اهمیتترین اقدام روحانیون در هفته گذشته است. لیکن حجم زیادی از مطالب ذکرشده در این بخش بر اظهاراتی استوار است که آیتالله بهبهانی درباره مهاجرت آیتالله شریعتمداری به تهران بیان نموده است. اما چون فقط آن قسمت از اظهارات اختلافبرانگیز آیتالله بهبهانی در این گزارش بازتاب یافته میتوان تصریح کرد که دامنزدن به چنان اختلافاتی، عمدهترین هدف در تهیه گزارش اداره بررسیهای ساواک بوده است. اداره بررسیها اگرچه گزارش خود را به بخشهای جداگانهای تقسیم نکرده؛ اما گزارشی که تهیه نموده در چند بخش زیر نقل میشود:
الف) اختلافات آیات عظام بهبهانی و شریعتمداری: «مهمترین خبر مذهبی که در هفته گذشته مورد توجه محافل روحانی و مردم متدین و متعصب قرار گرفته، خبر مسافرت آیتالله شریعتمداری از قم به شهرری بوده که تا اندازهای بین عدهای از روحانیون تهران منجمله آیتالله بهبهانی با تعجب و تردید تلقی شده است و عدهای اظهار عقیده نمودهاند که نامبرده با دولت سازش کرده و احتمالاً سیاست دولت را اجرا خواهد کرد و آیتالله بهبهانی در این مورد به یکی از روحانیون گفته است اگر ثابت شود که آیتالله شریعتمداری با دولت مربوط است باید به کلی او را ترک نمود و مردم هم از اطراف او پراکنده خواهند شد. روحانیون چنین میپندارند که آیتالله شریعتمداری بدون موافقت دولت نمیتوانست از قم خارج شود و احتمالاً وی را به شهرری آوردهاند تا با وساطت او آیتالله خمینی و سایر روحانیون بازداشتی آزاد گردند و بدین ترتیب نفوذ و شخصیت وی بالا رفته، نفوذ خمینی را تحتالشعاع قرار دهد. آیتالله بهبهانی به یکی از نزدیکان خود گفته است آمدن آیتالله شریعتمداری مطابق برنامهای است که از سالها قبل برای از بین بردن حوزه علمیه قم تهیه شده و علت تنظیم چنین برنامهای آن است که بودن مرکزیت روحانی در قم با مصالح دولت مطابق نیست و قدرتی در برابر قدرت دولت است که نمیگذارد دولت به میل خود رفتار کند. آیتالله بهبهانی افزوده به آیتالله شریعتمداری، گلپایگانی و نجفی اطلاع داده که آنها را فریب دادهاند و هدف آن است که حوزه قم را از وجود روحانیون متنفذ خالی نمایند. بنابراین آنها باید هر چه زودتر مذاکره و مراجعت کنند و در صورتی هم که دولت از مراجعت آنان جلوگیری نماید نتیجه به نفع روحانیون خواهد بود. مطلب شایان توجهی که آیتالله بهبهانی به روحانیون و آیات قم اظهار داشته این است که اگر مذاکرات منجر به صلح شد روحانیون میبایست بگویند ما اجرای دقیق قانون اساسی را میخواهیم و با هیچگونه اصلاحی هم که از راه قانون و مجلس به عمل آید مخالف نیستیم. به دنبال اظهارنظرهایی که درباره علت آمدن آیتالله شریعتمداری به شهرری میشد اعلامیهای از طرف نامبرده منتشر گردید و طی آن اعلام شد که هدف از این مسافرت آن است که از آقایان بازداشت شده اظهار پشتیبانی و نسبت به عمل دولت اعتراض به عمل آورده، معلوم شود که علما دارای نظر واحدی هستند و در عمل به وظایف شرعی متفقالقول میباشند».
ب) اقدامات دولتی بر ضد آیتالله خمینی: «در هفته گذشته روی دیوارهای بعضی از خیابانها و بازار و معابر عمومی شعارهایی بر ضد آیتالله خمینی نوشته شده بود که بین عدهای از مردم به عنوان یک اقدام دولتی تلقی شد. در پارهای نقاط شعارهای مزبور را پاک کرده درعوض شعارهایی بر ضد مقامات عالیه کشور نوشته بودند که نسبت به پاک کردن آنها و شناسائی عاملین اقدام گردید». از دیگر اقداماتی که به دولت نسبت داده میشود تظاهرات شعبان جعفری در هفته گذشته است که موضوع بحث طبقات مختلف مردم بوده، محافل مطبوعاتی درباره تأثیرات تظاهرات نامبرده در روحیه مردم اظهار عقیده میکنند. طوری که «آنان را نسبت به دولت بدبین ساخته است». بنابراین «در محافل مزبور گفته میشود که بهتر است شعبان جعفری کنار گذاشته شود».
ج) بازتاب اخبار داخلی ایران در کشورهای اسلامی: «اطلاع واصله از عراق حاکی است که در آن کشور اعلامیههای متعددی منتشر میگردد که مضمون آن تلگرامهایی است که به رؤسا و بزرگان کشورها منجمله ملکه الیزابت، پرزیدنت کندی، خروشچف، جمال عبدالناصر، نهرو، تیتو و ملکسعود خطاب شده است. در این اعلامیهها به مقامات عالیه کشور دو دولت شاهنشاهی جسارت شده است». در این باره به گفته احمد آرامش هم استناد شده است که میگفت «مسافرینی که از خارج به ایران آمدهاند میگویند در کشورهای اسلامی اقداماتی را که در ایران علیه مقامات مذهبی صورت گرفته به عنوان اقداماتی بر ضد دین اسلام تلقی کردهاند و هیئت حاکمه ایران و آن کشورها به عنوان مخالف دین معرفی شده است». در ادامه هم به بیانیهای اشاره شده است که عدهای از رهبران شیعیمذهب لبنان درباره تعطیلی روزنامهها و انحلال مجلس شورای ملی و تحت فشار قرارگرفتن رهبران مذهبی در ایران صادر کردهاند.[33]
± دو بازجویی از حجتالاسلام خلخالی
حجتالاسلام محمدصادق صادقیخلخالی مشهور به گیوی خلخالی، امروز دو مرتبه مورد بازجوئی قرار گرفت. وی در دهه اول و دوم محرم امسال به ترتیب در آبادیهای باذرجان و فرک تفرش به امر تبلیغ پرداخته، وعظ میکرد که بعد از آن به قم رفت و به دنبال وقایع اخیر، ظهر روز یکشنیه (26 خرداد) توسط مأموران شهربانی قم دستگیر و بازداشت شد. در بازجوئی اول بعد از معرفی خود، تأکید نمود که به هیچ حزب و دستهای وابستگی و در هیچ یک از آنها عضویت ندارد. تاکنون در هیچ جمعیت و انجمنی هم شرکت نکرده است. در پاسخ به این پرسش بازجو که نظرش درباره لوایح و اصلاحاتی که در مملکت انجام میگیرد، چیست؟ جواب داد که با هر لایحه و اصلاحاتی که خلاف دین مقدس اسلام نباشد موافق است. مرجع تقلید خود را آیات عظام خمینی، شریعتمداری و میلانی معرفی نمود و برای اعلام نظرش درباره اقدامات و اعلامیههای آیتالله خمینی افزود که: «معظم له مجتهد جامعالشرایط هستند و خودشان وظیفه خود را میدانند. بنده هم مقلد هستم. مقلد [هم] تابع مجتهد است؛ در احکام شرعیه». آنگاه بازجو پرسید که «شما این تظاهراتی را که در روزهای 14، 15، 16 ... به نفع آیتالله خمینی انجام گرفت قبول دارید یا خیر»؟ و او پاسخ داد: «بنده چون در جریان تظاهرات وارد نبودم و دور از مواضع تظاهرات بودم نمیتوانم راجع به آنها اظهار عقیده کنم». سوال بعدی بازجو درباره فعالیتهای حجتالاسلام گیوی خلخالی به نفع آیتالله خمینی بود که وی اظهار نمود «بنده با کسی به نفع آیتالله خمینی فعالیتی نداشتهام». بازجو در ادامه سؤالاتش موضوع عیادت وی از بیماری را پیش کشید که در بیمارستان فاطمی قم انجام داده بود. به گفته بازجو عکاسی را همراه خود به بیمارستان برده، از بیمار مورد اشاره عکسی تهیه کرده بود. بازجو پرسید که این کار را به دستور چه کسی و برای چه منظوری انجام داده است. حجتالاسلام گیوی در این باره به توصیه آیتالله خمینی اشارهکرد که گفته بود از مریض بیمارستان یاد شده عکسی تهیه نماید و او چون مانعی برای این کار نمیدید عکاسی را همراه خود برده بود. گفتنی است که وی به اتهام «اخلال در نظم و اقدام بر ضد امنیت کشور» دستگیر شده است. بنابراین در لحظات پایانی جلسه بازجو، ضمن تصریح بر اینکه طرفدار نظم و امنیت در کشور هست، نسبت به اتهامش اعتراض نمود. جلسه اول بازجویی حجتالاسلام خلخالی با امضایی که بر پای گفتههایش گذاشت، به پایان رسید.
اما ساعتی نگذشته بود که بازجویی دوم از او شروع شد. محور اصلی این بازجویی، زمینه ارتباطات وی با آیتالله خمینی و اعلامیههایی بود که به تازگی از سوی مراجع عظام چاپ و منتشر شده است. حجتالاسلام صادقی گیوی هم چون پیش از این اعلام کرده بود که آیتالله خمینی استاد و مرجع تقلیدش میباشد، ضمن بیان این نکته که اعلامیهها از طرف بیت آیتالله خمینی به دستش میرسید، تصریح کرد که چون مقلد اوست «حرف ایشان را نمیتواند رد نماید». او در پاسخ به این سؤال بازجو که چه انتقاداتی از وضع فعلی دولت دارد، اظهار کرد: «بنده انتقاد از دولت را یادم نیست کرده باشم. لکن کارهای دولت اگر خلاف شرع مقدس اسلام و قانون اساسی نباشد حقیر با آن موافقم». سؤال بعدی بازجو از وی مواد ششگانه و رفراندوم بود که از سوی محمدرضا پهلوی به اجرا درآمده است. وی این بار هم موضوع تقلید و نظریات مراجع تقلید را پیش کشید و یادآور شد که «چون مقلد، تابع مجتهد میباشد لذا نظریه حقیر در این موضوعات تابع مراجع است. نظریه همان نظریه مراجع است. البته واضح است هر اصلاحی که در مملکت واقع میشود اگر مطابق شرع مقدس اسلام باشد، مسلمان با آن موافق است».[34]
± دیدار نخستوزیر با رئیس سازمان عمران بینالمللی آمریکا
پیش از ظهر رابرت میسی (رئیس سازمان عمران بینالمللی آمریکا در ایران) به دیدار اسدالله علم (نخستوزیر) رفت و در کاخ نخستوزیری با وی درباره کمکهای اقتصادی کشورش به ایران گفتوگو کرد.[35]
± تمجید مطبوعات آمریکایی از اقدامات شاه
یکی از روزنامههای پرتیراژ آمریکا با عنوان ایونینگاستار در شماره امروز خود محمدرضا پهلوی را «پرچمدار تحولات خاورمیانه» دانست. روزنامه ناسیونال زایتونگ نیز نوشت :«با اجرای لوایح ششمادهای شاهنشاه که به تصویب ملت ایران رسیده است، ساختمان اجتماعی و اقتصادی ایران تغییر کرده این کشور چهره تازهای خواهد یافت».[36]
± جلسه کنگره بینالمللی نفت
جلسات ششمین کنگره بینالمللی نفت که هیئتی از ایران هم به ریاست عبدالله انتظام (رئیس هیئت مدیره و مدیرعامل شرکت ملی نفت ایران) در آن شرکت دارد، در شهر فرانکفورت آلمان پیگیری میشود. ریاست جلسه امروز کنگره را باقر مستوفی برعهده داشت که یکی از اعضای هیئت مدیره شرکت ملی نفت ایران است. در همین جلسه نخستین مقاله درباره صنعت نفت ایران به وسیله نمایندگان کمیته ملی نفت ایران تحت عنوان «توسعه روشهای مربوط به بررسی سنگ مخزنی آسماری در جنوب ایران» خوانده شد.[37]
± مدیرعامل کنسرسیوم نفت در تهران
هواپیمای حامل واردر، مدیرعامل جدید شرکتهای عامل (کنسرسیوم) نفت ایران، عصر امروز در فرودگاه مهرآباد تهران به زمین نشست.[38] واردر از روز شنبه (اول تیر ماه آینده) کار خود را رسماً در تهران آغاز خواهد کرد. پیش از او برلین، مدیرعاملی شرکتهای عامل نفت ایران را بر عهده داشت. [39]
± اشرف پهلوی در آمریکا
اشرف پهلوی که برای شرکت در کنفرانس شورای بینالمللی بانوان به آمریکا سفر کرده، وارد واشنگتن شد. او نخستین سخنران کنفرانس مزبور است.[40]
± معافیت تعدادی از آموزگاران از سربازی
به گفته مقامی (رئیسکل کارگزینی وزارت فرهنگ) معافیت مشمول مربوط به 761 نفر از آموزگاران غیردیپلمه فارغالتحصیل کلاسهای تربیت معلم روستائی، دارندگان کارنامه تحصیلی پنجساله متوسطه و همچنین دارندگان مدرک دوره اول متوسطه که پیشتر به اداره نظاموظیفه گزارش داده شده بود، با موافقت محمدرضا پهلوی مواجه شده است. بنابراین، این دسته از آموزگاران تا پایان سال تحصیلی اخیر از خدمت نظام وظیفه معاف خواهند شد.[41]
پینوشتها:
[1]. خاطرات 15 خرداد ـ قم، دفتر اول، چدوم، به کوشش علی باقری، تهران، دفتر ادبیات انقلاب اسلامی (حوزه هنری)، 1388، ص206 و 207.
[2]. همان.
[3]. دوانی، علی، نهضت روحانیون ایران، ج4، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی ، 1377، ص 131 و 132؛ خاطرات سید تقی درچهای، واحد تاریخ شفاهی دفتر ادبیات انقلاب اسلامی،صص 65 و 66.
[4]. فصلنامه 15 خرداد، شماره 26و27، تابستان و پائیز 1376، ص197.
[5] . اشرفی اصفهانی، ، محمد، محراب خونین باختران: (یادواره چهارمین شهید محراب فقیه عارف و مجاهد ... اشرفیاصفهانی قدس سره)، تهران، سروش، 1362، ص70، 72.
[6]. فصلنامه 15 خرداد، شماره 26و27، تابستان و پائیز 1376، ص197.
[7]. زرینی، حسین، نهاوند در انقلاب، تهران، عروج، 1384، ص32؛ روحبخش، رحیم، همان، ص167.
[8]. دفتر ادبیات انفلاب اسلامی، آرشیو؛ دوانی، علی، همان، ص132 تا 134.
[9]. اسناد انقلاب اسلامی، ج1، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، 1369 تا 1374، ص120 و 121؛ دوانی، علی، همان، ص126 و 127.
[10]. اسناد انقلاب اسلامی، ج4، همان، ص83 تا 85؛ دفتر ادبیات انقلاب اسلامی، آرشیو.
[11]. روزنامه پست تهران، شماره 2923، 30 خرداد 1342، ص1 و 8؛ روزنامه اطلاعات، شماره 11120، 30 خرداد 1342، ص1 و 13.
[12]. ظهیرینژاد، مهناز، مناسبات امام خمینی با حرکتها و مبارزان اسلامی (در سالهای 1343 - 1357)، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، 1382، ص111.
[13]. قیام 15 خرداد به روایت اسناد ساواک، ج8، تهران، مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات، ۱۳۷۸، ص221.
[14]. کرباسچی، غلامرضا، هفت هزار روز تاریخ ایران و انقلاب اسلامی، جلد اول، بنیاد تاریخ انقلاب اسلامی، تهران، 1371، ص160.
[15]. بهنود، مسعود، از سید ضیاء تا بختیار(دولتهای ایران از سوم اسفند 1299 تا بهمن1357)، تهران، جاویدان، 1374، ص491.
[16]. اسناد انقلاب اسلامی، ج1، همان، ص111.
[17]. کرباسچی، غلامرضا، همان، ص160.
[18]. همان، ص161.
[19]. اسناد انقلاب اسلامی، ج2، همان، ص88.
[20]. کرباسچی، غلامرضا، همان، ص160.
[21]. قیام 15 خرداد به روایت اسناد ساواک، ج7، همان، ص192؛ سیر مبارزات امام خمینی در آینه اسناد به روایت اسناد ساواک، ج2، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، 1386، ص93 و 94.
[22]. قیام 15 خرداد به روایت اسناد ساواک، ج7، همان، ص157؛ روحبخش، رحیم، همان، ص382.
[23]. قیام 15 خرداد به روایت اسناد ساواک، ج3، همان، ص 300؛ همان، ج8، ص217.
[24]. یادواره شهدای انقلاب اسلامی شهید محمدعلی رجائی، به اهتمام سیدشجاعالدین میرطاوسی، تهران، نهضت مسلمان ایران، 1361، ص35.
[25]. جلالی، غلامرضا، مشهد در بامداد نهضت امام خمینی، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، 1378، ص181 و 182.
[26]. قیام 15 خرداد به روایت اسناد ساواک، ج3، همان، ص 315؛ همان، ج7، ص162.
[27]. قیام 15 خرداد به روایت اسناد ساواک، ج7، همان، ص326.
[28]. روزنامه مهر ایران، شماره 1855، 2تیر 1342، ص4؛ همان، شماره 1858، 5 تیر 1342، ص4.
[29]. همان، شماره 1855، 2 تیر1342، ص4.
[30]. همان، شماره 1853، 30 خرداد 1342، ص4.
[31]. روزنامه اطلاعات، شماره 11121، 1تیر 1342، ص1.
[32]. سیر مبارزات امام خمینی در آینه اسناد به روایت اسناد ساواک، ج2، همان، ص78 و 79.
[33]. قیام 15 خرداد به روایت اسناد ساواک، ج3، همان، ص303 تا 306.
[34]. یاران امام به روایت اسناد ساواک، ج 36: آیتالله محمدصادق صادقی گیوی(خلخالی)، تهران، مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات، 1384، ص16 تا 20.
[35]. روزنامه پست تهران، شماره 2923، 30 خرداد 1342، ص8؛ روزنامه کیهان، شماره 5972، 30 خرداد 1342، ص12.
[36]. گاهنامه پنجاه سال شاهنشاهی پهلوی، ج2، (تهران)، نشریه کتابخانه پهلوی، بیتا، ص1659.
[37]. روزنامه پست تهران، شماره 2924، 1 تیر 1342، ص8.
[38]. همان.
[39]. همان، شماره 2923، 30 خرداد 1342، ص8.
[40]. روزنامه پست تهران، شماره 2923، 30 خرداد 1342، ص8.
[41]. روزنامه کیهان، شماره 5972، 30 خرداد 1342، ص12.
